قره‌آغاج (رود)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از رودخانه آغاج)
پل تاریخی کوار بر روی این رود
پل تاریخی کوار بر روی این رود
سرچشمهدامنه‌های کوه تاسک دشت ارژن
ریزشگاهرود مند
طول۷۰۰ کیلومتر
موقعیتاستان فارس

رودخانه قره آغاج یا سکّان یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های استان فارس با طول ۷۰۰ کیلومتر است و از آب آن هم‌اکنون جهت مصارف شرب و کشاورزی استفاده می‌شود.[۱] سد سلمان فارسی در در حدفاصل شهرستان‌های جهرم و قیر و کارزین بر روی این رود بنا شده است.[۲]

این رودخانه از به هم پیوستن چشمه‌های کان زرد، چهل چشمه کوهمره و سرخرک در خان زنیان تشکیل می‌شود و پس از خروج از بخش ارژن شیراز وارد شهرستان کوار می‌شود و پس از عبور از اراضی زراعی کوار، خفر، جهرم، قیر و کارزین از طریق رود مند وارد خلیج فارس می‌شود. رودهای شور جهرم، سیمکان و شور دهرم در میانه مسیر به این رود می‌پیوندند.[۳]

آب این رودخانه دائمی است و عرض آن در نواحی کوهستانی ۲۰ متر و در جلگه به ۴۰۰ متر می‌رسد. دبی متوسط سالیانه این رودخانه ۱۸ متر مکعب در ثانیه در ایستگاه تنگ کارزین می‌باشد. حداقل دبی در این ایستگاه ۳٫۵ متر مکعب در ثانیه و حداکثر ۴۳ متر مکعب در ثانیه می‌باشد. در حالت سیلابی آمار ثبت شده نشان‌دهنده دبی ۶٬۰۰۰ متر مکعب در ثانیه نیز می‌باشد.

نام[ویرایش]

با اینکه قره‌آغاج یکی از رودهای مهم استان فارس است، اما نام آن یک کلمه ترکی است. «قره» در زبان ترکی به معنای سیاه و «آغاج» به معنای درخت است. به این ترتیب قره‌آغاج یعنی درخت سیاه. رود قره‌آغاج در گذشته به سکان و سیتاکوس شناخته می‌شده‌است.[۴] چون این رود از دهی قدیمی بعد از کارزین، بنام «سِکّ» می‌گذرد سکان نامیده شده‌است.[۵] سیتاکوس[۶] نیز نامی تاریخی مربوط به دوران سلوکیان است. بنا به نقل احمد اقتداری، نئارخوس از فرماندهان اسکندر در مسیر رفتنش از کیش به خوزستان از این رود گذشته و سپس به مزامباریا (ریشهر یا بندر کنونی بوشهر) رسیده‌است.[۷]

این رود همچنین در مناطق مختلف به نام همان منطقه نامیده می‌شود؛ همانند سیاخ، کوار، خفر، تادوان، کارزین، افزر و باز.[۸]

طول، عرض و دبی[ویرایش]

طول این رود از سرچشمه تا خلیج فارس، حدود ۷۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود. رود قره‌آغاج پنجمین رودخانه ایران از نظر طول است. عرض این رودخانه در مناطق مختلف، متفاوت است. این رود در زمین‌های جلگه‌ای، بستر وسیعی می‌یابد و تا عرض ۴۰۰ متر هم وسعت پیدا می‌کند. این در حالی است که در مناطق کوهستانی باریک است و به عرض ۲۰ متر محدود می‌شود.

دبی رودخانه قره آغاج را در ایستگاه تنگه کارزین اندازه‌گیری می‌شود. حداقل دبی برای رود قره‌آغاج ۵/۳ و حدکثر ۴۳ متر مکعب در ثانیه ذکر می‌شود. البته این میزان گاه در حالت سیلابی به ۶۰۰۰ متر مکعب در ثانیه هم می‌رسد. در دهه اخیر به علت برداشت‌های غیرمجاز از آب این رودخانه از طریق زهکشی‌های متعدد، حفر چاه در حریم رود، مسدود کردن چشمه‌های متصل به رود و خشکسالی‌های پیاپی، میزان آب رود خانه قره آغاج کاهش یافته‌است. البته با بارش‌های سال ۹۸، بخشی از کاهش دبی این رود جبران شد.[۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «رودخانه قره‌آغاج». سیری در ایران.
  2. «دریاچه سد سلمان فارسی». سامانه ملی سفر.
  3. فسایی، حسن. فارسنامه ناصری.
  4. «رودخانه قره آغاج». Reisen Iran.
  5. جغرافیای تاریخی فارس، ص ۳۳.
  6. Citiyougagose-citiygagos-citacose
  7. تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی دشتی در دوران قاجار و پهلوی، ص ۳۷.
  8. حسن حسینی فسائی (۱۳۸۲فارسنامهٔ ناصری، به کوشش به تصحیح منصور رستگار فسایی.، تهران: امیرکبیر، ص. ص۲۱۸۲، شابک ۹۶۴-۰۰-۰۴۴۲-۱
  9. «رودخانه قره آغاج». Reisen Iran.