دودمان قاجار

دودمان قاجار
دودمان قاجار
خاندان مادر	شاخهٔ قوانلو از ایل قاجار
کشور	ایران
تاریخ بنیان‌گذاری	۱۷۹۶
بنیانگذار	آقامحمدخان قاجار
آخرین حاکم	احمدشاه (۱۹۰۹ – ۱۹۲۵)
عنوان‌ها	شاه ایران
عزل	۱۹۲۵

دودمان قاجار یا سلسله قاجار یا قاجاریان نام سلسله‌ای ایرانی است که از حدود سال ۱۱۷۵ تا ۱۳۰۴^[۱] بر ایران قاجاری به مدت حدود صد و سی سال فرمان راندند. بنیان‌گذار این سلسله آقامحمدخان قاجار بود.

در دوران پادشاهی شاهان قاجار به استثناء بازپس‌گیری برخی سرزمین‌های متعلق به ایران در ناحیه شرق و غرب در زمان آقامحمدخان قاجار، طی عهدنامه‌های مختلف بر اثر شکست در جنگ‌های مختلف به ویژه در دوران فتحعلی‌شاه و ناصرالدین‌شاه، مناطقی از خاک کشور، تحت فشار روسیه تزاری، بریتانیا و عثمانی از محدودهٔ زمام‌داری ایران جدا گردید.^[۱]

خاندان قاجار یکی از خانواده‌های دارای زیرشاخه‌های نسبتاً زیاد در ایران محسوب می‌گشت و آخرین دودمان پادشاهی ترک‌زبان تاریخ ایران از این خاندان بود. اعضای این خاندان از نوادگان شاهزادگان قاجار هستند. پس از اجباری شدن نام خانوادگی و شناسنامه در دورهٔ رضاشاه، هرکدام از شاخه‌های این خانواده نامی انتخاب کردند که اغلب برگرفته از نام یا لقب شاهزاده‌ای بود که نسب خود را به او می‌رساندند. اکنون بسیاری از نوادگان قاجار در ایران، جمهوری آذربایجان، اروپا و آمریکا زندگی می‌کنند.

تجارت خارجی ایران در دوره قاجار (به ویژه سده نوزدهم میلادی) به سرعت رشد کرد. بین سالهای ۱۸۰۰ و ۱۹۱۴، کل تجارت قابل مشاهده (ارقام ترکیبی برای واردات و صادرات) احتمالاً از ۲٫۵ میلیون به ۲۰ میلیون پوند استرلینگ (به قیمت فعلی) افزایش یافته است.^[۲]

پیشینه ایل قاجار

سردودمان قاجاریه مربوط به یکی از طایفه‌های ترک اوغوز در شمال شرق ایران به نام ایل قاجار بود که از آسیای میانه به ایران آمدند. آنان ابتدا در پیرامون ارمنستان ساکن شدند که شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را در استرآباد (گرگان امروزی) ساکن کرد و حکومت قاجاریه نیز از قاجارهای استرآباد تشکیل یافته است. قبیله قاجار یکی از قبایل ترک قزلباش بود، که ارتش صفوی محسوب می‌شدند.^[۳] پس از حمله مغول به ایران و بین‌النهرین، قاجارها نیز به همراه چند طایفه ترکمان و تاتار دیگر به سرزمین شام و آناتولی کوچیدند.

هنگامی که تیمور گورکانی به این ناحیه تاخت، قبایل ترک بسیاری از جمله قاجارها و دیگر کوچندگان را به بند کشید و قصد بازگرداندن آن‌ها به آسیای میانه را داشت؛ ولی آن‌ها به خواهش خواجه علی سیاهپوش — صوفی خانقاه صفوی — آزاد شدند که این موضوع باعث شیعه شدن آنان و ارادتشان به خاندان صفوی شد. پس از آن قاجارها یکی از سازندگان سپاه قزلباش شدند.^[۴]

ایل قاجار ابتدا در شمال رود ارس ساکن بود و در آن زمان به دلیل کمک‌های بزرگی که به دربار صفوی می‌نمود، قدرت بیشتری یافت و شاهوردی سلطان زیاد اوغلی قاجار از روسای ایل قاجار به حکمرانی گنجه رسید. سپس شاه عباس یکم دسته‌ای از آنان را به غرب استرآباد و دشت گرگان کوچاند تا به عنوان سدی در برابر حملات پیاپی قبایل ترکمن و ازبک عمل کنند. ایل قاجار در استرآباد به دو شاخه تقسیم شدند. شاخهً بالای رود گرگان به یوخاری‌باش (بالادستی) و شاخه پایین رود گرگان به آشاغی باش (پایین دستی) معروف شدند. حکومت قاجاریه از ایل آشاغی باش تشکیل یافت.^[۵]

ریشه نام قاجار

در حقیقت واژه قاجار از نام یکی از فرماندهان سپاه چنگیزخان مغول به نام قاچار نویان گرفته شده است واژه قاجار عربی شده واژه ترکی (قاچار) است قاچ + ار:به معنی دونده یا کسی که خوب می‌دود. (قاچار در ترکی به معنی دونده است) همانند واژه قاچاقی که از یک ریشه هستند. پس قاچار نویان که نام قاجارها از وی گرفته شده است یعنی نویانی که تند می‌دود نویان هم یک نام مغولی است.[۱۳]

نظریه دیگری وجود دارد که واژه قاجار (و خزر^[۶]^[۷] و هَزاره) را از ریشه کهن اوراسیایی Qasar و همخانواده اشتقاقی با واژه‌های کهن قیصر، سزار، کایزر و خسرو دانسته است.

تلاش برای پادشاهی

پس از شورش افغان‌ها و فروپاشی حکومت صفویان شاه تهماسب دوم، پادشاه آواره صفوی، پس از مدتی به مازندران گریخت و فتحعلی‌خان قاجار خدمت وی را پذیرفت. فتحعلی‌خان قاجار سردار سپاه تهماسب دوم شد. اما با پیوستن نادر به سپاه تهماسب، فتحعلی‌خان مقام پیشینش را از دست داد و در مشهد به تحریک نادر کشته شد.

پس از فتحعلی‌خان، پسر دوازده ساله‌اش محمدحسن‌خان قاجار جای او را گرفت؛ ولی نادرشاه افشار در زمان حکومتش برای جلوگیری از به قدرت رسیدن محمدحسن‌خان که در هنگام قتل پدر ۱۲ سال بیش نداشت یوخاری‌باشها که ساکنان بالادست رود گرگان بودند را به حکمرانی منصوب کرد تا بدین ترتیب با ایجاد شکاف و چندگانگی میان طوایف قاجار، نگران ناآرامی‌های داخلی نگردد و آشاغی باش‌ها زیر نظر حکومت ایشان گردند.

پس از مرگ نادرشاه در سال ۱۱۲۶ هجری خورشیدی، طایفه قاجارهای استرآباد به سردمداری محمدحسن‌خان در پی به‌دست آوردن پادشاهی برآمدند. اما در نهایت از کریم‌خان زند شکست خوردند و محمدحسن‌خان در نبرد با سپاه صادق‌خان زند، کشته شد. فرزندان او از جمله آقامحمدخان و حسینقلی‌خان جهانسوز به عنوان گروگان در دربار زندیان نگهداری شدند. یک بار حسینقلی‌خان که از سوی کریم‌خان زند برای سرکوبی حاکم استرآباد فرستاده شده بود، در سمنان یاغی شد، ولی به دست زکی‌خان زند کشته شد.

شاهان قاجار

ترتیب	نام	آغاز پادشاهی	پایان پادشاهی	مدت حکمرانی
۱.	آقا محمد خان	۱۱۷۵ / ۱۷۹۶	۱۱۷۶/ ۱۷۹۷	۱ سال
۲.	فتحعلی شاه	۱۱۷۶/ ۱۷۹۷	۱۲۱۳/ ۱۸۳۴	۳۶ سال و ۸ ماه
۳.	علی‌شاه	۱۲۱۳/ ۱۸۳۴	۱۲۱۳/ ۱۸۳۴	۳ ماه
۴.	محمد شاه	۱۲۱۳/ ۱۸۳۴	۱۲۲۷/ ۱۸۴۸	۱۴ سال
۵.	ناصر الدین شاه	۱۲۲۷/ ۱۸۴۸	۱۲۷۵/ ۱۸۹۶	۵۰ سال
۶.	مظفر الدین شاه	۱۲۷۵/ ۱۸۹۶	۱۲۸۵/ ۱۹۰۷	۱۰ سال
۷.	محمد علی شاه	۱۲۸۵/ ۱۹۰۷	۱۲۸۸/ ۱۹۰۹	۳ سال
۸.	احمد شاه	۱۲۸۸/ ۱۹۰۹	۱۳۰۴/ ۱۹۲۵	۱۶ سال

نمودار سال‌شمار پادشاهی شاهان قاجار

اعداد سال خورشیدی را نشان می‌دهند:

(۱) آقامحمدخان ۱۱۷۳ تا ۱۱۷۶

(۲) فتحعلی‌شاه ۱۱۷۶ تا ۱۲۱۳

(۳) محمدشاه ۱۲۱۳ تا ۱۲۲۷

(۴) ناصرالدین‌شاه ۱۲۲۷ تا ۱۲۷۵

(۵) مظفرالدین‌شاه ۱۲۷۵ تا ۱۲۸۵

(۶)محمدعلی‌شاه ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۸

(۷) احمدشاه ۱۲۸۸ تا ۱۳۰۴

تعدادی از شاهزادگان معروف قاجار

جستارهای وابسته

پانویس

1 2 نفیسی، سعید (۱۳۴۵). تاریخ معاصر ایران از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا ۲۴ شهریور ۱۳۲۰ (تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی). ترجمهٔ ثبت در کتابخانه ملی به شماره ۳۸۶۶–۱۳۴۵/۰۸/۱۱. تهران: کتاب فروشی فروغی. ص. ۶.
↑ QAJAR DYNASTY viii. “Big Merchants” in the Late Qajar Period دانشنامه ایرانیکا
↑ تاریخ سوم راهنمایی، ص ۲۹
↑ تاریخ ۳، ص ۱۳۳
↑ تاریخ ایران، سایکس، صص ۲–۴۳۱
↑ Kordosis, Stefanos (2017). "The Tibetan Title Dru gu Gesar (Turk Caesar / Caesar of the Turks) in the Northern Branch of the Silk Route and the Role of the Khazars". ΘΗΣΑΥΡΙΣΜΑΤΑ (47): 183–192. Archived from the original on 23 December 2021.
↑ "Khazars". Wikipedia (به انگلیسی). 2025-02-16.

۱۳.https://www.tabnak.ir/fa/tags/292940/1/شاهزادگان-قاجار

پیوند به بیرون

مهرهای شاهان قاجاریه iichs.ir

— دودمان سلطنتی — قاجاریان شاخه‌ای از ایل قاجار
پیشین: افشاریان زندیان	دودمان حاکم بر ایران ۱۱۷۵ – ۱۳۰۴	پسین: دودمان پهلوی

[ReferenceA-1] 1 2 نفیسی، سعید (۱۳۴۵). تاریخ معاصر ایران از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا ۲۴ شهریور ۱۳۲۰ (تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی). ترجمهٔ ثبت در کتابخانه ملی به شماره ۳۸۶۶–۱۳۴۵/۰۸/۱۱. تهران: کتاب فروشی فروغی. ص. ۶.

[2] QAJAR DYNASTY viii. “Big Merchants” in the Late Qajar Period دانشنامه ایرانیکا

[3] تاریخ سوم راهنمایی، ص ۲۹

[4] تاریخ ۳، ص ۱۳۳

[5] تاریخ ایران، سایکس، صص ۲–۴۳۱

[6] Kordosis, Stefanos (2017). "The Tibetan Title Dru gu Gesar (Turk Caesar / Caesar of the Turks) in the Northern Branch of the Silk Route and the Role of the Khazars". ΘΗΣΑΥΡΙΣΜΑΤΑ (47): 183–192. Archived from the original on 23 December 2021.

[7] "Khazars". Wikipedia (به انگلیسی). 2025-02-16.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

داده‌های کتابخانه‌ای
عمومی	ویاف 1 2 3 ورلدکت (از طریق ویاف)
کتابخانه‌های ملی	آلمان اسرائیل ایالات متحده آمریکا جمهوری چک لهستان
سایر	دانشنامهٔ اسلام