دستوری‌شدگی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

دستوری‌شدگی یا دستوری شدن (به انگلیسی: Grammaticalization) یکی از مهم‌ترین فرایند‌های تغییر زبانی[و ۱] است که در تاریخ تحول زبان‌ها رخ می‌دهد و طی آن، عناصر واژگانی به سمت گرفتن نقش‌های دستوری پیش می‌روند و کارکرد دستوری پیدا می‌کنند و یا واحدهای دستوری موجود, دستوری‌تر می شوند.[۱] این فرایند معمولاً در برابر واژگانی‌شدگی قرار می‌گیرد. از زبان‌شناسان غیرایرانی، برند هاینه، پل هاپر، ویلیام کرافت و کریستین لمان و از زبان‌شناسان ایرانی، مهرداد نغزگوی کهن به تفصیل درباره دستوری‌شدگی بحث کرده‌اند.

از رهگذر دستوری‌شدگی مقوله‌های اصلی [و ۲] (اسم و فعل) تبدیل به مقوله‌های فرعی[و ۳] ( افعال معین, اشاری‌ها[و ۴] و غیره) می‌شوند.[۲]

نمودار مرحله‌ای دستوری‌شدگی[ویرایش]

خودمختاریِ اجزای زبانی که مشمول پروسه دستوری‌شدگی می‌شود چه از نظر صوری و چه از نظر معنایی کاهش می‌یابد. این تغییر در مسیر خاصی صورت می‌گیرد که می‌توان آنرا با نموداری جهت‌دار به نام نمودارِ مرحله‌ای دستوری‌شدگی [و ۵] بازنمود.[۳]

جزء واژگانی آزاد -> کلمهٔ نقشی -> واژه‌بست -> وند تصریفی

این نمودار برای همه زبانها به شکل بالا نیست مثلا برای زبان اسکاندیناوی باستان اینگونه است:

صورت آزاد -> واژه‌بست -> وند اشتقاقی -> وند تصریفی

بر طبق این نمودار پروسه دستوری‌شدگی یک پروسه یک‌جهتی[و ۶] از واژگان به دستور است و حرکت در خلاف آن ممکن نیست. اما پژوهشهای که در دههٔ نود قرن بیستم میلادی انجام گرفت نشان داد که تغییر در جهت مخالف دستوری‌شدگی نیز امری محال نیست و دستوری‌زدایی[و ۷] نیز ممکن است رخ دهد.[۴]

واژه‌نامه[ویرایش]

  1. Language change
  2. major categories
  3. minor categories
  4. Demonstratives
  5. cline of grammaticality
  6. Unidirectionality
  7. degrammaticalization

منابع[ویرایش]

  1. مهرداد نغزگوی کهن. بررسی فرایند دستوری‌شدگی در فارسی جدید. . ویژه نامه نامه فرهنگستان (دستور)، ش. ۴ (اسفند ۱۳۸۷): ۳. 
  2. مهرداد نغزگوی کهن. چگونگی شناسایی موارد دستوری‌شدگی. . پژوهش های زبان و ادبیات تطبیقی، ش. ۲ (تابستان ۱۳۸۹): ۱۵۵. 
  3. مهرداد نغزگوی کهن. چگونگی شناسایی موارد دستوری‌شدگی. . پژوهش های زبان و ادبیات تطبیقی، ش. ۲ (تابستان ۱۳۸۹): ۱۵۱. 
  4. مهرداد نغزگوی کهن. مقایسه دستوری شدگی و دستوری زدایی در فارسی کنونی (مطالعه موردی: تبدیل برخی وندهای تصریفی به اشتقاقی). . زبان شناسی و گویش های خراسان، ش. ۴ (بهار و تابستان ۱۳۹۰): ۹۱-۹۳.