درگیری عربها و اسرائیل
درگیری عربها و اسرائیل به مجموعه تنشهای سیاسی، درگیریهای نظامی و کشمکشهایی گفته میشود که از سال ۱۹۴۸ میلادی میان اسرائیل و کشورهای عربی پیرامون آن جریان داشتهاست. ریشههای این درگیری به برآمدن همزمان صهیونیسم و ملیگرایی عربی در اواخر سده نوزدهم میلادی بازمیگردد؛ صهیونیستها سرزمین فلسطین را میهن تاریخی یهودیان میدانستند، در حالی که عربها آن را سرزمین عربی فلسطینی و بخش جداییناپذیری از جهان عرب میشمردند.
این درگیری پس از تصویب طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین در سال ۱۹۴۷ به جنگ داخلی و سپس با اعلام تأسیس اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸ به نخستین جنگ اعراب و اسرائیل فراروییده و در دورههای بعد جنگهای ۱۹۵۶ (بحران سوئز)، ۱۹۶۷ (جنگ ششروزه)، ۱۹۷۳ (جنگ یوم کیپور) و ۱۹۸۲ (جنگ ۱۹۸۲ لبنان) را در پی داشتهاست. در کنار این جنگها، انتفاضه اول، انتفاضه دوم، جنگ داخلی لبنان و جنگ داخلی سوریه نیز با این درگیری درهم تنیده بودهاند. تازهترین فراز خشونتبار آن حملات ۷ اکتبر در سال ۲۰۲۳ و جنگ پس از آن در غزه است.
در عین حال، کوششهایی برای صلح نیز صورت گرفتهاست؛ از جمله پیمان صلح اسرائیل و مصر (۱۹۷۹)، پیمان اسلو (۱۹۹۳)، پیمان صلح اسرائیل و اردن (۱۹۹۴) و پیمان ابراهیم (۲۰۲۰). با این حال، درگیری در سطوح گوناگون همچنان ادامه دارد.
| درگیری عربها و اسرائیل | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| بخشی از درگیری اسرائیل و فلسطین، جنگ سرد و درگیریهای نیابتی خاورمیانه | |||||||
 طرفهای اصلی درگیری عربها و اسرائیل الگو:Legend-inline الگو:Legend-inline الگو:Legend-inline الگو:Legend-inline الگو:Legend-inline الگو:Legend-inline الگو:Legend-inline | |||||||
| |||||||
| طرفهای درگیر | |||||||
 اسرائیل |
 اتحادیه عرب | ||||||
| فرماندهان و رهبران | |||||||
|
داوید بن گوریون ایگائیل یادین اسحاق رابین آریل شارون ایهود باراک بنیامین نتانیاهو موشه دایان |
 ملک فاروق جمال عبدالناصر انور سادات عبدالله یکم ملک حسین حافظ اسد | ||||||
| تلفات و خسارات | |||||||
| نگاه کنید به بخش جنگها و رویدادهای مهم | |||||||
پیشینه
[ویرایش]جنبشهای ملی
[ویرایش]ریشههای درگیری عربها و اسرائیل در تنش میان صهیونیسم و ملیگرایی فلسطینی نهفتهاست.[۱] سرزمینی که یهودیان آن را میهن تاریخی خود میدانستند، از دید بسیاری از عربها متعلق به فلسطینیان بود. این منطقه نزدیک به چهار سده زیر فرمان امپراتوری عثمانی قرار داشت تا آنکه پس از جنگ جهانی اول تقسیم شد.[۲]
در اواخر سده نوزدهم، جامعههای یهودی آغاز به مهاجرت به فلسطین و خرید زمین از مالکان عثمانی کردند. جمعیت فلسطین در آن زمان به حدود ۶۰۰٬۰۰۰ تن میرسید که بیشترشان مسلمان عرب بودند و اقلیتهایی از یهودیان، مسیحیان، دروزیها و سامریها نیز در آنجا میزیستند.[۳] مزارع اشتراکی یا کیبوتصها پدید آمدند و نخستین شهر کاملاً یهودی دوران نو، تلآویو، بنیان نهاده شد.
کنگره صهیونیستها در سال ۱۸۹۷ در بازل تشکیل شد و هدف خود را ایجاد سرزمین ملی برای یهودیان در فلسطین اعلام کرد.[۴] تئودور هرتصل، روزنامهنگار اتریشی-مجاری، با نگارش کتاب «دولت یهود» (Der Judenstaat) در سال ۱۸۹۶ نقشی تعیینکننده در شکلگیری صهیونیسم سیاسی ایفا کرد.[۵]
مکاتبات مکماهون–حسین و جنگ جهانی اول
[ویرایش]در سالهای ۱۹۱۵–۱۹۱۶، هنری مکماهون، فرماندار کل بریتانیا در مصر، مکاتبات محرمانهای با حسین بن علی، شریف مکه از دودمان هاشمی، انجام داد و در ازای رهبری شورش عربی علیه عثمانیان، استقلال سرزمینهای عربی را به او وعده داد.[۶] شورش عربی با یاری توماس ادوارد لورنس و فیصل، فرزند حسین، به پیروزی بر عثمانیان انجامید و بریتانیا بر بخش بزرگی از این سرزمینها چیره شد.[۷]
در همان حال، بریتانیا و فرانسه در توافقنامه سایکس–پیکو (۱۹۱۶) بهطور محرمانه سرزمینهای عثمانی را میان خود تقسیم کردند و هیچکدام از وعدههای دادهشده به عربها یا یهودیان را بهدرستی در نظر نگرفتند.[۸]
دوره قیمومت بریتانیا (۱۹۲۰–۱۹۴۸)
[ویرایش]بیانیه بالفور و آغاز تنشها
[ویرایش]در سال ۱۹۱۷ فلسطین به دست نیروهای بریتانیا (از جمله گردان یهودی) فتح شد. دولت بریتانیا بیانیه بالفور را صادر کرد که در آن از ایجاد «کانون ملی برای قوم یهود در فلسطین» پشتیبانی میشد، اما تأکید داشت که نباید حقوق مدنی و دینی ساکنان غیریهودی خدشهدار شود.[۹] این بیانیه برآیند باور رهبران دولت بریتانیا، از جمله نخستوزیر دیوید لوید جرج، به ضرورت پشتیبانی یهودیان برای پیروزی در جنگ بود؛ اما خشم جهان عرب را برانگیخت.[۱۰]
جامعه ملل در سال ۱۹۲۰ قیمومت فلسطین را به بریتانیا واگذار کرد.[۱۱] در همین دوره، مهاجرت یهودیان به فلسطین شدت گرفت، بهویژه در دهه ۱۹۳۰ با خیزش یهودستیزی نازیها در آلمان.[۱۲]
درگیریهای فرقهای
[ویرایش]دوره قیمومت با خشونتهای میانجامعهای همراه بود. شورشهای نبیموسی در بیتالمقدس (۱۹۲۰) و آشوبهای یافا (۱۹۲۱) از نخستین رویدادهای خشونتبار بودند.[۱۳] کشتار الخلیل (حبرون) در ۱۹۲۹ به اخراج کامل یهودیان از آن شهر انجامید. در سال ۱۹۳۶ اعتصاب عمومی عربی به شورش بزرگ عربی (۱۹۳۶–۱۹۳۹) فراروییده شد.[۱۴] در واکنش، سازمان نیمهنظامی یهودی هاگانا تقویت شد و گروههای تندرو ایرگون و لحی از آن جدا شدند.[۱۵]
هولوکاست و پیامدهای آن
[ویرایش]
آزار و کشتار یهودیان در اروپا (هولوکاست) انگیزه مهاجرت یهودیان به فلسطین را بهشدت افزایش داد. در کنفرانس اویان (ژوئیه ۱۹۳۸) نمایندگان ۳۲ کشور از پذیرش پناهندگان یهودی سر باز زدند و بسیاری از آنان به فلسطین روی آوردند.[۱۶] در همین دوره، مفتی بیتالمقدس محمد امین الحسینی در ۲۸ نوامبر ۱۹۴۱ با هیتلر در برلین دیدار کرد و خواستار بمباران هوایی تلآویو شد.[۱۷]
رهبران عرب نیز جنایات هولوکاست را به رسمیت شناختند. در سال ۱۹۴۴ رهبران مصر، اردن، لبنان، سوریه و عراق در اسکندریه پروتکلی را تصویب کردند که در آن اعلام داشتند هیچکس بیش از آنان از رنج یهودیان ناراحت نیست، اما «مسئله یهودیان اروپا نباید با ستمی دیگر بر عربهای فلسطین حل شود».[۱۸]
طرح تقسیم و جنگ ۱۹۴۸
[ویرایش]بریتانیا پس از جنگ جهانی دوم اعلام کرد که قصد واگذاری قیمومت خود را دارد. سازمان ملل متحد کمیتهای ویژه (آنسکاپ) را مأمور بررسی کرد و در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷ مجمع عمومی سازمان ملل متحد با اکثریت دوسوم طرح تقسیم را تصویب کرد که فلسطین را به دو کشور یهودی و عربی تقسیم مینمود.[۱۹] رهبران یهودی این طرح را پذیرفتند، اما رهبران عرب و فلسطینی آن را رد کردند.[۲۰]
روز پس از رأیگیری، جنگ داخلی خونینی آغاز شد.[۲۱] در ۱۴ مه ۱۹۴۸ (۲۴ اردیبهشت ۱۳۲۷) کشور اسرائیل اعلام موجودیت کرد و ارتشهای عربی بامداد روز بعد وارد خاک فلسطین شدند؛ بدین ترتیب جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل آغاز گردید.[۲۲]
در جریان جنگ و پیش از آن، نزدیک به ۷۲۵٬۰۰۰ عرب فلسطینی آواره شدند؛ رویدادی که فلسطینیان آن را «نکبه» (فاجعه) مینامند.[۲۳] این جنگ با توافقنامههای آتشبس ۱۹۴۹ پایان یافت و خطوط آتشبس که بعدها خط سبز نامیده شد، مرزهای عملی اسرائیل را مشخص ساخت.[۲۴] اردن کرانه باختری و مصر نوار غزه را زیر کنترل گرفتند.[۲۵]
جنگها و رویدادهای مهم
[ویرایش]بحران سوئز (۱۹۵۶)
[ویرایش]در اکتبر ۱۹۵۶ اسرائیل همراه با بریتانیا و فرانسه به مصر حمله کرد. علت اصلی تصمیم جمال عبدالناصر به ملی کردن کانال سوئز بود. این تجاوز سهگانه با فشار ایالات متحده و اتحاد شوروی متوقف شد و نیروهای مهاجم عقبنشینی کردند.[۲۶] اسرائیل نوار غزه و شبهجزیره سینا را اشغال کرد اما در سال ۱۹۵۷ آنها را بازگرداند.
جنگ ششروزه (۱۹۶۷)
[ویرایش]در ۵ ژوئن ۱۹۶۷ اسرائیل با حملهای غافلگیرانه به پایگاههای هوایی مصر، جنگ ششروزه را آغاز کرد. در پایان شش روز، اسرائیل نوار غزه، شبهجزیره سینا، کرانه باختری و بلندیهای جولان را تصرف کرد.[۲۷] شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه ۲۴۲ را صادر کرد و از اسرائیل خواست از سرزمینهای اشغالی عقبنشینی کند.
جنگ یوم کیپور (۱۹۷۳)
[ویرایش]در ۶ اکتبر ۱۹۷۳ (۱۴ مهر ۱۳۵۲)، مصر و سوریه حمله همزمانی را به مواضع اسرائیل در سینا و بلندیهای جولان آغاز کردند. ارتش مصر از کانال سوئز عبور کرد و خط بارلو را درهم شکست.[۲۸] نیروهای سوری نیز تا نزدیکی قنیطره پیشروی کردند. چندین کشور عربی از جمله عربستان سعودی، الجزایر، کویت، مراکش و تونس نیروها یا پشتیبانی مالی فرستادند.[۲۹] ایالات متحده با عملیات «نیکلگرس» اسرائیل را بازتسلیح کرد.[۳۰] کشورهای عربی صادرکننده نفت تحریم نفتی برقرار کردند. این جنگ زمینهساز مذاکرات صلح بعدی شد.
جنگ لبنان (۱۹۸۲)
[ویرایش]در ژوئن ۱۹۸۲ اسرائیل به لبنان لشکرکشی کرد تا سازمان آزادیبخش فلسطین را از آن کشور بیرون راند. اشغال جنوب لبنان توسط اسرائیل تا سال ۲۰۰۰ ادامه یافت.[۳۱] در این مدت ارتش جنوب لبنان به عنوان نیروی نیابتی اسرائیل در جنوب لبنان عمل میکرد.
روند صلح
[ویرایش]پیمان کمپ دیوید و صلح مصر–اسرائیل
[ویرایش]در سال ۱۹۷۸ انور سادات، رئیسجمهور مصر، و مناحم بگین، نخستوزیر اسرائیل، با میانجیگری جیمی کارتر، رئیسجمهور آمریکا، توافقنامههای کمپ دیوید را امضا کردند. در ۲۶ مارس ۱۹۷۹ (۵ فروردین ۱۳۵۸) پیمان صلح اسرائیل و مصر به امضا رسید و اسرائیل شبهجزیره سینا را به مصر بازگرداند (طابا در ۱۹۸۹ بازگردانده شد).[۳۲]
پیمانهای اسلو
[ویرایش]در سپتامبر ۱۹۹۳ یاسر عرفات، رهبر سازمان آزادیبخش فلسطین، و اسحاق رابین، نخستوزیر اسرائیل، پیمان اسلو را در واشینگتن امضا کردند. پیمان اسلو ۲ در سال ۱۹۹۵ کرانه باختری را به مناطق الف، ب و ج تقسیم کرد.[۳۳] در همان سال رابین به دست یک افراطی اسرائیلی ترور شد.
صلح اسرائیل–اردن
[ویرایش]در ۲۶ اکتبر ۱۹۹۴ (۴ آبان ۱۳۷۳) پیمان صلح اسرائیل و اردن امضا شد و اردن دومین کشور عربی شد که اسرائیل را به رسمیت شناخت.[۳۴]
ابتکار صلح عربی و پیمان ابراهیم
[ویرایش]در سال ۲۰۰۲ اتحادیه عرب ابتکار صلح عربی را پیشنهاد کرد که خواهان عادیسازی کامل روابط با اسرائیل در ازای بازگشت به مرزهای ۱۹۶۷ و تشکیل کشور فلسطین بود.[۳۵] در سال ۲۰۲۰ پیمان ابراهیم میان اسرائیل با امارات متحده عربی، بحرین و مراکش به امضا رسید و گام دیگری در عادیسازی روابط اعراب و اسرائیل برداشته شد.[۳۶]
انتفاضهها و تحولات معاصر
[ویرایش]انتفاضه اول و دوم
[ویرایش]انتفاضه اول (۱۹۸۷–۱۹۹۳) خیزش مردمی فلسطینیان در کرانه باختری و نوار غزه بود. انتفاضه دوم (۲۰۰۰–۲۰۰۵) با خشونت بسیار بیشتری همراه بود و شمار زیادی کشته برجای گذاشت.[۳۷]
خروج از غزه و جنگهای بعدی
[ویرایش]در سال ۲۰۰۵ اسرائیل از نوار غزه عقبنشینی کرد. حماس در سال ۲۰۰۷ کنترل غزه را به دست گرفت و از آن پس چندین دور درگیری نظامی میان اسرائیل و غزه رخ داد (۲۰۰۸–۲۰۰۹، ۲۰۱۲، ۲۰۱۴ و ۲۰۲۱).[۳۸]
حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ غزه
[ویرایش]در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ (۱۵ مهر ۱۴۰۲) حماس حمله گستردهای به شهرکهای اسرائیلی مجاور غزه انجام داد. اسرائیل در پاسخ عملیات نظامی وسیعی را در نوار غزه آغاز کرد که به جنگ غزه و بحران گستردهتر خاورمیانه انجامید.[۳۹] عملیات اسرائیل در غزه توسط سازمانهایی مانند عفو بینالملل و شماری از پژوهشگران حقوق بینالملل نسلکشی خوانده شدهاست.[۴۰][۴۱] در سال ۲۰۲۴ اسرائیل منطقه حائل در بلندیهای جولان را نیز دوباره اشغال کرد.[۴۲]
ابعاد ژئوپلیتیک
[ویرایش]درگیری عربها و اسرائیل جایگاه ویژهای در ژئوپلیتیک خاورمیانه دارد. چندین مسئله کلیدی با این درگیری گره خوردهاست: کنترل اماکن مقدس بیتالمقدس (شهر مقدس سه آیین یکتاپرست)، شهرکسازی اسرائیل در کرانه باختری و بلندیهای جولان و مسئله منابع آب از جمله دریاچه طبریه.[۴۳] این درگیری همواره توجه قدرتهای بزرگ جهانی را به خود جلب کرده و با مسائلی چون جنگ سرد، نفت عربی و مسئله آوارگان فلسطینی پیوند داشتهاست.[۴۴]
جستارهای وابسته
[ویرایش]منابع
[ویرایش]- ↑ «Conflit israélo-arabe: des origines en 1948 à aujourd'hui». L'Internaute. ۲۰۲۳-۰۶-۲۳. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ Fraser, T.G. The Middle East: 1914–1979. St. Martin's Press, New York. (1980) Pg. 2
- ↑ Wolffsohn، Michael (۱۹۹۶). Israel: Grundwissen: Geschichte, Politik, Gesellschaft, Wirtschaft. Leske+Budrich. ص. ۲۶۸. شابک ۹۷۸-۳-۸۱۰۰-۱۳۱۰-۲ مقدار
|شابک=را بررسی کنید: checksum (کمک). - ↑ «Basler Erklärung». MFA Israel. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ Vieweger، Dieter (۲۰۱۱). Streit um das Heilige Land. Gütersloher Verlagshaus. ص. ۱۱۵. شابک ۹۷۸-۳-۵۷۹-۰۶۷۵۷-۵.
- ↑ Johannsen، Margret (۲۰۱۱). Der Nahost-Konflikt. Springer. ص. ۹. شابک ۹۷۸-۳-۵۳۱-۱۸۲۳۸-۴.
- ↑ Fraser, T.G. The Middle East: 1914–1979. St. Martin's Press, New York. (1980) Pg. 2
- ↑ Schlicht، Alfred (۲۰۰۸). Die Araber und Europa: 2000 Jahre gemeinsamer Geschichte. Kohlhammer. ص. ۱۷۰. شابک ۹۷۸-۳-۱۷-۰۱۹۹۰۶-۴.
- ↑ «Haganah». Encyclopædia Britannica. دریافتشده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۷.
- ↑ Fraser, T.G. The Middle East: 1914–1979. St. Martin's Press, New York. (1980)
- ↑ Johannsen، Margret (۲۰۱۱). Der Nahost-Konflikt. Springer. ص. ۹. شابک ۹۷۸-۳-۵۳۱-۱۸۲۳۸-۴.
- ↑ «Israël: les grandes dates de l'histoire 1947–2023». RFI. ۲۰۲۲-۰۴-۱۴. دریافتشده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۷.
- ↑ Bose، Sumantra (۲۰۰۷). Contested Lands: Israel–Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka. Harvard University Press. ص. ۲۱۹.
- ↑ «The 1936 Palestine strike: A history of Palestinian revolt». Middle East Eye. دریافتشده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۷.
- ↑ «Irgun Zvai Leumi». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۱۱-۲۱. دریافتشده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۷.
- ↑ Krämer، Gudrun (۲۰۱۵). Geschichte Palästinas: Von der osmanischen Eroberung bis zur Gründung des Staates Israel. C.H. Beck. ص. ۳۵۹.
- ↑ «Der Großmufti von Jerusalem beim Führer». NS-Archiv. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ Krämer، Gudrun (۲۰۱۵). Geschichte Palästinas. C.H. Beck. ص. ۳۵۹.
- ↑ «The British Army in Palestine». National Army Museum. دریافتشده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۷.
- ↑ Hirtzlin-Pinçon، Olivier (۲۰۰۸). L'influence de la situation géopolitique au Moyen-Orient sur la génération des accords israélo-arabes depuis Camp David I. Université de Toulouse. ص. ۱۰۴.
- ↑ «"We Will Fight"». Time. ۱۹۴۷-۱۲-۰۸. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «Israel Studies An Anthology: The Israeli-Arab War of 1948». Jewish Virtual Library. 2009-07. دریافتشده در 2024-09-17. تاریخ وارد شده در
|تاریخ=را بررسی کنید (کمک) - ↑ «La Nakba, la "grande catastrophe" du peuple palestinien». France Culture. ۲۰۱۸-۰۵-۱۵. دریافتشده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۸.
- ↑ «General Armistice Agreement». United Nations — Treaty Series (۶۵۶): ۳۰۴–۳۲۴. ۱۹۴۹.
- ↑ Dieckhoff, Alain (۱۹۹۶). «Les dilemmes territoriaux d'Israël». Cultures & Conflits (۲۱–۲۲).
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ O'Ballance، Edgar (۱۹۷۹). No Victor, No Vanquished: The Yom Kippur War. Barrie & Jenkins. ص. ۲۸–۳۷۰. شابک ۹۷۸-۰-۲۱۴-۲۰۶۷۰-۲.
- ↑ Rabinovich، Abraham (۲۰۰۴). The Yom Kippur War: The Epic Encounter that Transformed the Middle East. Schocken Books. ص. ۴۶۴–۴۶۵. شابک ۹۷۸-۰-۸۰۵۲-۱۱۲۴-۵.
- ↑ Kumaraswamy، P. R. (۲۰۱۳). Revisiting the Yom Kippur War. Routledge. ص. ۲۳۵. شابک ۹۷۸-۱-۱۳۶-۳۲۸۹۵-۴.
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «Time to Test the Arab Peace Offer». تایم. ۲۰۰۹-۰۱-۰۸. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «The Arab-Israeli conflict is fading». The Economist. ۲۰۲۰-۰۹-۱۹. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ Dumper، Michael (۲۰۲۴). Routledge Handbook on Palestine. Routledge. ص. ۲. شابک ۹۷۸۱۰۰۳۰۳۱۹۹۴.
- ↑ «'You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza» (PDF). Amnesty International. ۲۰۲۴. دریافتشده در ۲۰۲۴-۱۲-۰۵.
- ↑ «Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza». MSNBC. ۲۰۲۴-۱۲-۱۰. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۷-۰۳.
- ↑ «Arab–Israeli wars». Encyclopædia Britannica. ۲۰۲۳-۰۷-۰۷. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۷.
- ↑ Johannsen، Margret (۲۰۱۱). Der Nahost-Konflikt. Springer. ص. ۹. شابک ۹۷۸-۳-۵۳۱-۱۸۲۳۸-۴.
- ↑ Schlicht، Alfred (۲۰۰۸). Die Araber und Europa. Kohlhammer. ص. ۱۷۰. شابک ۹۷۸-۳-۱۷-۰۱۹۹۰۶-۴.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Arab–Israeli conflict». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Conflit israélo-arabe». در دانشنامهٔ ویکیپدیای فرانسوی، بازبینیشده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Nahostkonflikt». در دانشنامهٔ ویکیپدیای آلمانی ، بازبینیشده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «الصراع العربی الإسرائیلی». در دانشنامهٔ ویکیپدیای عربی ، بازبینیشده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
[ویرایش]- Arab–Israeli wars در دانشنامه بریتانیکا