خط گرجی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
خط گرجی
Damts'erloba.svg
کلمهٔ دامْتْسِرلُبا (به معنای نوشتار) نوشته شده با الفبای کنونی گرجی (مْخِدْرولی)
نوع الفبا
زبان‌ها گرجی و دیگر زبان‌های کارتولی
 
  • Geor, 240 – (مْخِدْرولی)
  • Geok, 241 – (آسُمْتاوْرولی و نوسْخوری)
دامنه یونیکد

خط گُرجی یکی از ۱۶ سیستم نوشتاری موجود در جهان، و مخصوص نوشتن زبان گرجی و دیگر زبان‌های کارتولی است.

این سیستم نوشتاری شامل سه الفبای هم ارز است که عبارت اند از: آسُمْتاوْرولی، نوسْخوری و مْخِدْرولی، که امروزه فقط مخدرولی مورد استفاده رسمی و وسیع قرار دارد.

قدیمی‌ترین کتیبهٔ کشف شده از زبان گرجی، نوشته شده به نخستین الفبای گرجی یعنی آسومتاورولی و مربوط به سدهٔ یکم پیش از میلاد مسیح است.[۱]

تاریخچه[ویرایش]

حرف ღ در الفبای کنونی گرجی، اغلب به عنوان نمادی برای قلب استفاده می‌شود.

خط گرجی یکی از قدیمی‌ترین سیستم‌های نوشتاری جهان است. با استناد به کتاب باستانی «سرگذشت کارتلی»، خط گرجی به وسیلهٔ پارناواز یکم پادشاه گرجستان باستان اختراع شده است.

یکی از قدیمی‌ترین سنگنبشته‌های گرجی به وسیلهٔ کوربو باستان‌شناس ایتالیایی در فلسطین کشف شده است و تاریخ کتابت آن در حدود سال ۴۳۳ میلادی تعیین گردیده است؛ و یکی دیگر از قدیمی‌ترین سنگنبشته‌های گرجی بر دیوار کلیسای بولنیسی واقع در جنوب گرجستان وجود دارد و تاریخ کتابت آن به سال ۴۹۲ میلادی تخمین زده شده است. در اکتشافات اخیر در ایالت کاختی گرجستان نیز اشیایی به دست آمده است که درحدود ۱ قرن پیش از میلاد مسیح بر روی آن‌ها جملات کوتاهی با الفبای گرجی نوشته شده است.

الفبای گرجی چه در قرون گذشته و چه در عصر حاضر تنها الفبایی است که توسط گرجی‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌است ولی حوزهٔ استفاده از آن دربعضی موارد از مرزهای گرجستان هم فراتر رفته‌است. غیر از خود گرجی‌ها الفبای گرجی در قرون وسطی مور استفاده بعضی از ساکنان شمال قفقاز قرار گرفته‌است مثلاً در داغستان، چچن و اینگوشتیا، سنگ مقبره‌ها و کتیبه‌های متعددی وجود دارد که به زبان گرجی نوشته شده‌است.[۲]

تغییر و تطور الفبای گرجی[ویرایش]

متون و آثار ادبی و تاریخی گرجی، با سه نوع الفبا دیده می‌شود که هر یک دارای شکل منحصر به خود و تکمیل کننده الفبای قبلی برای تسریع در نوشتن است. این سه نوع الفبا عبارتند از:

  1. آسُمْتاوْرولی
  2. نوسْخوری
  3. مْخِدْرولی
  • آسومتاورولی:

از سدهٔ اول پیش از میلاد مسیح تا سدهٔ نهم میلادی کاربرد داشته، از نظر شکل خیلی ساده بوده و از دایره، نیم دایره و خط راست تشکیل شده است. دارای اندازه برابر بوده و در یک خط نوشته می‌شده است که از سدهٔ نهم میلادی، به تدریج الفبای «نوسخوری» جایگزین آن شده، هرچند بعد از آن نیز حروف آسومتاورولی بر سردر کلیساها، آثار تاریخی و در مکاتبات مهم کشوری به عنوان سرتیتر دیده شده است.

  • نوسخوری:

از سدهٔ هشتم میلادی در متون و آثار ادبی و تاریخی دیده می‌شود که در چهار خط، با اندازه‌های مختلف، به صورت شکسته و به هم چسبیده و سریع نوشته می‌شود. این نوع الفبا تا سدهٔ یازدهم میلادی، همراه با الفبای «مخدرولی» دیده می‌شود.

  • مخدرولی:

از سدهٔ یازدهم میلادی در متون گرجی دیده می‌شود و فرم پیشترفتهٔ «نوسخوری» است. در چهار خط، در اندازه‌های مختلف و ترسیم آن به شکل منحنی می‌باشد. در ابتدا از این الفبا فقط در متون دولتی و نظامی استفاده می‌شد، و در متون و اماکن مذهبی، «آسومتاورولی» و «نوسخوری» کاربرد بیشتری داشتند.[۳]

الفبای کنونی گرجی[ویرایش]

الفبای کنونی گرجی و شیوهٔ نوشتن آنها

الفبای کنونی گرجی نتیجهٔ تطور الفبایی است که از قرون وسطی در گرجستان رایج بود. این الفبا دارای ۳۳ حرف است که به صامت و مصوت تقسیم می‌شود. در زبان گرجی معاصر، ۵ مصوت (ა–ე–ი–ო–უ) و ۲۸ صامت وجود دارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. هر کدام از حروف الفبای گرجی با صوت مطابقت کاملی دارد. از نظر تناسب و تطبیق نوشتار و تلفظ، الفبای گرجی فوق‌العاده کامل و عالی است. بدین معنی که در الفبای گرجی یک مثال عدم مطابقت حروف و اصوات دیده وجود ندارد.[۴]

حروف الفبا[ویرایش]

الفبا یونیکد نام برابر فارسی برابر لاتین آوانگاری
U+10D0 an آ A a ɑ
U+10D1 ban ب B b b
U+10D2 gan گ G g ɡ
U+10D3 don د D d d
U+10D4 en اِ E e ɛ
U+10D5 vin و V v v
U+10D6 zen ز Z z z
U+10D7 tan ت T' t'
U+10D8 in ای I i i
U+10D9 k'an K k
U+10DA las ل L l l
U+10DB man م M m m
U+10DC nar ن N n n
U+10DD on اُ O o ɔ
U+10DE p'ar P' p'
U+10DF žan ژ Ž ž ʒ
U+10E0 rae ر R r r
U+10E1 san س S s s
U+10E2 t'ar T' t'
U+10E3 un او U u u
U+10E4 par پ P' p'
U+10E5 kan ک K' k'
U+10E6 q'an غ Ḡ ḡ ɣ
U+10E7 q'ar ق Q q
U+10E8 šin ش Š š ʃ
U+10E9 čin چ Č č
U+10EA can تس C' c' ts
U+10EB jil دز J j dz
U+10EC c'il Ts' ts' tsʼ
U+10ED č'ar Č' č' tʃʼ
U+10EE xan خ X x x
U+10EF ǰan ج J̌ ǰ
U+10F0 hae ه H h h
حروف الفبای کنونی زبان گرجی و معادل‌های فارسی آنها

همانگونه که در جدول مشاهده می‌شود، حروف الفبای گرجی به همان صورت که در واژه‌ها نوشته می‌شود تلفظ می‌شوند و این یکی از خصوصیاتی است که خواندن زبان گرجی را آسان ساخته است و به همین دلیل است که تنوعی از مصوت‌ها در این زبان وجود دارد. مثلاً در زبان فارسی آوای «Z» به اشکال «ذ، ز، ض و ظ» ممکن است. اما در زبان گرجی برای هر آوایی یک حرف الفبا وجود دارد.

آن دسته از حروفی که مشابه فارسی ندارند:

  1. صامت «კ» مشابه فارسی ندارد و تقریباً مانند حرف «ქ» است، با این تفاوت که باید بدون دَمِش تلفظ شود.
  2. صامت «პ» مشابه فارسی ندارد و تقریباً مانند حرف «ფ» است، با این تفاوت که باید بدون دَمِش تلفظ شود.
  3. صامت «ტ» مشابه فارسی ندارد و تقریباً مانند حرف «თ» است، با این تفاوت که باید بدون دَمِش تلفظ شود.
  4. صامت «ღ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «غ» (عربی) و «გ» پدید می‌آید.
  5. صامت «ც» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «თ» و «ს» پدید می‌آید.
  6. صامت «ძ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «დ» و «ზ» پدید می‌آید.
  7. صامت «წ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «ტ» و «ს» پدید می‌آید.
  8. صامت «ჭ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «ტ» و «შ» پدید می‌آید.

الفبای کنونی گرجی روی کیبورد[ویرایش]

جایگاه حروف کنونی گرجی در کیبورد استاندارد گرجی

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. گگوچادزه، زبان گرجی برای فارسی زبانان.
  2. گگوچادزه، زبان گرجی برای فارسی زبانان.
  3. میکلانی، خودآموز زبان گرجی "پِسوِبی" برای فارسی زبانان، ۱۸–۱۹.
  4. گگوچادزه، زبان گرجی برای فارسی زبانان.

منابع[ویرایش]

  • گگوچادزه، لیلا. دستور زبان گرجی برای فارسی زبانان. ترجمه فردین کمایی. رشت: انتشارات دانشگاه گیلان، ۱۳۸۲.
  • میکلانی، حسین. خودآموز زبان گرجی «پِسوِبی» برای فارسی زبانان. تهران: انتشارات جنگل، ۱۳۹۵.