الفبای سریانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از خط سریانی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
الفبای سُریانی
Aramaic alphabet.jpg
الفبای استرانگلو
نوع ابجد
زبان‌ها آرامی (سریانی، آرام جدید غربی، آرامی جدید آشوری، آرامی جدید کلدانی، طوریه، آرامی مسیحیان فلسطینعربی (جرشونیزبان مالایالم (سریانی مالایالم)
دورهٔ زمانی حدود ۵۰ میلادی – اکنون
سامانهٔ مادر
سامانهٔ فرزند

سُغدی

خط اورخون
الفبای مجارستانی باستان
خط اویغوری
خط مغولی
خط مانوی

الفبای نبطی

الفبای عربی
الفبای نکو
ISO 15924 Syrc, 135
 
  • Syre, 138 (گونهٔ اسسترانگلو)
  • Syrj, 137 (گونهٔ غربی)
  • Syrn, 136 (گونهٔ شرقی)
جهت Right-to-left
مخفف یونیکد Syriac
دامنه یونیکد

الفبای سُریانی خطی است که عمدتاً برای نگارش زبان سریانی از حدود سدهٔ یکم میلادی مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱] این الفبا یکی از خطوط ابجد سامی محسوب می‌شود که از الفبای آرامی و الفبای تدمری گرفته شده‌است[۲] و مشابهت‌هایی با الفبای فنیقی، عبری، عربی و الفبای سنتی مغولی دارد.

سریانی از راست به چپ و به‌صورت افقی نوشته می‌شود. اکثر حروف آن به هم پیوسته‌اند ولی برخی حروف به حروف پیشین یا پسین خود نمی‌چسبند و هر واژه با یک فاصله از واژهٔ دیگر متمایز می‌شود.

همهٔ ۲۲ حرف الفبای سریانی بی‌صدا هستند، اگرچه نشانه‌های متمایزکنندهٔ اختیاری برای نشان‌دادن واکه و سایر ویژگی‌های زبانی وجود دارد.

هنگامی که زبان عربی در هلال حاصل‌خیز به‌عنوان زبان غالب تثبیت شد، متون با زبان عربی و به خط سریانی نوشته می‌شدند. زبان مالایالم نیز به خط سریانی نوشته می‌شد و سریانی مالایالم نامیده می‌شد.

تاریخچه[ویرایش]

با انقراض دولت تدمیر، خط پالمیری به کلی از میان نرفت. زیرا به عقیدهٔ اکثر خط‌شناسان، از نیمهٔ اول قرن اول میلادی، خط دیگری از آن مشتق شد که در تمدن خاورمیانه نقش عمده‌ای بازی کرد و هنوز به نام خط سریانی مورد استفاده است. ظاهراً نخستین اثری که به زبان سریانی در دست است، نوشتهٔ بسیار مختصری است که در بیت‌المقدس یافت شده و به زبان سریانی یا آرامی است. این خط پنداری نقطه وصلی میان پالمیری و سریانی نخستین یا استرانگلو است.

تحول استرانگلو پابه‌پای تحول مذهب پیش می‌رود. زیرا هنگامی که مسیحیان در شرق انتشار یافتند، برای ضبط آثار دینی یا برای تبلیغات خویش به سریانی روی آوردند. اولین دستهٔ این مسیحیان، پیروان نستوریوس بودند که از قرن پنجم میلادی به بعد در شرق قدرت عظیمی یافتند و خط استرانگلو را گرفته با اندک تغییری وسیلهٔ زبان خود که یک لهجهٔ سریانی شرقی بود، قرار دادند. همین خط است که امروز به خط نسطوری یا خط مدنحایا معروف است.

عکس‌العمل عقاید نستوریوس به‌صورت کلیسای یعقوبی در مصر جلوه کرد. یعقوبیان از خطی استفاده می‌کردند که ظاهراً از استرانگلوی نسخی مشتق است و سرتو خوانده می‌شود. این خط و نیز تمدن سریانی به‌خصوص توسط مارونیان که شعبه‌ای از یعقوبیان‌اند به اروپاییان شناسانده شد.

اغلب اشکالاتی که از نظر تشابه برخی حروف یا ضبط نکردن مصوت‌های کوتاه گریبانگیر خط عربی است، در سریانی نیز موجود است. سریانیان برای ظاهر کردن حرکات از روش نقطه‌گذاری استفاده کردند. اما این روش به‌زودی متروک شد و سریانیان آن را به منظور دیگری، یعنی برای روشن ساختن شکل‌های گوناگون صرفی به کار بردند. از قرن هشتم میلادی مجدداً نسطوریان از روش نقطه‌گذاری حرکات استفاده کردند. این نقطه‌ها که گاه به منظور صرف، گاه برای حرکات و گاه برای متمایز کردن برخی حروف از هم به کار می‌روند با وجود اینکه اشکالات و اشتباهات فراوانی را باعث می‌گردند، باز خط سریانی را بسیار کامل و دقیق ساخته‌اند.[۳]

گونه‌های الفبا[ویرایش]

کتاب به‌خط سرتو متعلق به سدهٔ یازدهم میلادی.
واژه‌های آغازین انجیل یوحنا نوشته‌شده به سرتو, مدنحایا and استرانگلو (از بالا به پایین) — brēšiṯ iṯaw[hy]-[h]wā melṯā، «در آغاز کلام بود».

الفبای سریانی سه گونهٔ متفاوت دارد، استرانگلو (ʾEsṭrangēlā)، مدنحایا ('Maḏnḥāyā') یا نسطوری (گونهٔ شرقی)، و سِرطا (Serṭā) (گونهٔ غربی).

استرانگلو[ویرایش]

Yəšūʿ یا ʾĪšōʿ، نام عیسی به سریانی.

کهن‌ترین و گونهٔ کلاسیک الفبای سریانی، استرانگلو ʾEsṭrangēlā ܐܣܛܪܢܓܠܐ است که از واژهٔ στρογγύλη در زبان یونانی باستان به‌معنای مُدور مشتق شده‌است.[۴] هرچند که ممکن است برگرفته از واژهٔ ܣܪܛܐ ܐܘܢܓܠܝܐ serṭā ʾewwangēlāyā باشد.[۵]

اگرچه در حال حاضر از استرانگلو برای نوشتن سریانی استفاده نمی‌شود، اما این گونه از الفبا از سدهٔ دهم میلادی همواره مورد استفاده بوده‌است. امروزه نیز برخی از انتشارات آکادمیک همچون دانشگاه لیدن برای انتشار پشیطتا و یا انتشار کتیبه‌های سریانی از استرانگلو استفاده می‌کنند.

مدنحایا[ویرایش]

لهجهٔ سریانی شرقی معمولاً به گونهٔ (Maḏnḥāyā ܡܲܕ݂ܢܚܵܝܵܐ‎، به‌معنای شرقی) از الفبای سریانی نوشته می‌شود. دیگر نام‌های این گونه از خط عبارتند از (Swāḏāyā ܣܘܵܕ݂ܵܝܵܐ‎ به‌معنای محاوره، معمولاً به‌صورت معاصر ترجمه می‌شود؛ بازتاب‌دهندهٔ این است که زبان آرامی نو به این خط نوشته می‌شود، (ʾĀṯūrāyā (ܐܵܬ݂ܘܼܪܵܝܵܐ‎ به‌معنای آشوری, با نام سنتی برای الفبای عبری اشتباه نشود)، ( Kaldāyā ܟܲܠܕܵܝܵܐ‎, به‌معنای کلدانی), و، اشتباهاً، «نسطوری» (اصطلاحی که در اصل برای اشاره به کلیسای مشرق در شاهنشاهی ساسانی مورد استفاده قرار گرفته‌بود).

مدنحایا نسبت به سرتو، شباهت بیش‌تری با استرانگلو دارد.

واکه‌ها[ویرایش]

خط شرقی از سیستمی برای اعراب‌گذاری استفاده می‌کند که با استفاده از نقطه‌هایی در بالا و پایین حروف، واکه‌ها را مشخص می‌کند:

  • یک نقطه در بالا و یک نقطه در پایین حرف نشان‌دهندهٔ [a]، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت a یا ă که (ܦܬ݂ܵܚܵܐ‎، Pṯāḥā خوانده می‌شود)،
  • دو نقطهٔ مورب در بالای حرف نشان‌دهندهٔ [ɑ]، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ā یا â یا å که (ܙܩܵܦ݂ܵܐ‎، Zqāp̄ā خوانده می‌شود)،
  • دو نقطهٔ افقی در پایین حرف نشان‌دهندهٔ [ɛ]، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت e یا ĕ که ܪܒ݂ܵܨܵܐ ܐܲܪܝܼܟ݂ܵܐ‎, Rḇāṣā ʾărīḵā یا ܙܠܵܡܵܐ ܦܫܝܼܩܵܐ‎, Zlāmā pšīqā خوانده می‌شود؛ همچنین گاهی به‌صورت [ɪ] تلفظ شده و به‌گونهٔ i حرف‌نویسی می‌شود)،
  • دو نقطهٔ مورب در پایین حرف نشان‌دهندهٔ [e]، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ē که ܪܒ݂ܵܨܵܐ ܟܲܪܝܵܐ‎, Rḇāṣā karyā یا ܙܠܵܡܵܐ ܩܲܫܝܵܐ‎, Zlāmā qašyā خوانده می‌شود)،
  • حرف و با یک نقطه در پایین آن نشان‌دهندهٔ [u]، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ū یا u که ܥܨܵܨܵܐ ܐܲܠܝܼܨܵܐ‎, ʿṢāṣā ʾălīṣā یا ܪܒ݂ܵܨܵܐ‎, Rḇāṣā خوانده می‌شود)،
  • حرف و با یک نقطه در بالای آن نشان‌دهندهٔ [o]، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ō یا o که ܥܨܵܨܵܐ ܪܘܝܼܚܵܐ‎, ʿṢāṣā rwīḥā یا ܪܘܵܚܵܐ‎, Rwāḥā خوانده می‌شود)،
  • حرف ی با یک نقطه در پایین آن نشان‌دهندهٔ [i]، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ī یا i که ܚܒ݂ܵܨܵܐ‎, Ḥḇāṣā خوانده می‌شود).

سرتو[ویرایش]

لهجهٔ سریانی غرقی معمولاً به گونهٔ Serṭā (ܣܶܪܛܳܐ‎، به‌معنای سطر) ز الفبای سریانی نوشته می‌شود. دیگر نام‌های این گونه از خط عبارتند از Pšīṭā ܦܫܺܝܛܳܐ‎، به‌معنای ساده، یا خط مارونی، یا یعقوبی (هرچند که لفظ «یعقوبی» توهین‌آمیز تلقی می‌شود). اکثر حروف مشخصاً از استرانگلو مشتق شده‌اند، ولی ساده‌تر شده‌اند. پیشینهٔ استفاده از این گونه به سدهٔ هشتم میلادی بازمی‌گردد.

حروف الفبا[ویرایش]

الفبای سریانی شامل حروف زیر است که گونهٔ الفبایی آن (در حالت غیر چسبیده) را نشان می‌هد. حروف Kāp̄, Mīm, و Nūn در حالت‌های مجرد و چسبیده متفاوت‌اند. حروف ʾĀlap̄, Dālaṯ, , Waw, Zayn, Ṣāḏē, Rēš, و Taw (و در استرانگلو حرفSemkaṯ[۶]) به حرف پس از خود نمی‌چسبند، این حروف با علامت * در جدول زیر مشخص شده‌اند:

نام نویسه آوا مقدار عددی معادل فونتیکی معادل آرامی معادل عبری
مدنحایا مدنحایا سرتو حرف‌نویسی آی‌پی‌ای
ʾĀlep̄ یا ʾĀlap̄* (ܐܠܦ) Syriac Estrangela alap.svg Syriac Eastern alap.svg Syriac Serta alap.svg ʾیا ā [ʔ] یا سکوت

خوانش مادر: [ɑ]

۱ Phoenician aleph.svg 𐡀 א
Bēṯ (ܒܝܬ) Syriac Estrangela bet.svg Syriac Eastern bet.svg Syriac Serta bet.svg سخت: b

نرم: (همچنین bh, v, β)

سخت: [b]نرم: [v] یا [w] ۲ Phoenician beth.svg 𐡁 ב
Gāmal (ܓܡܠ) Syriac Estrangela gamal.svg Syriac Eastern gamal.svg Syriac Serta gamal.svg سخت: g

نرم: (همچنین , gh, ġ, γ)

سخت: [ɡ]نرم: [ɣ] ۳ Phoenician gimel.svg 𐡂 ג
Dālaṯ* (ܕܠܬ) Syriac Estrangela dalat.svg Syriac Eastern dalat.svg Syriac Serta dalat.svg سخت: d

نرم: (همچنین dh, ð, δ)

سخت: [d]نرم: [ð] ۴ Phoenician daleth.svg 𐡃 ד
* (ܗܐ) Syriac Estrangela he.svg Syriac Eastern he.svg Syriac Serta he.svg h [h] ۵ Phoenician he.svg 𐡄 ה
Waw* (ܘܘ) Syriac Estrangela waw.svg Syriac Eastern waw.svg Syriac Serta waw.svg همخوان: w

خوانش مادر: ū یا ō (همچنین u یا o)

همخوان: [w]خوانش مادر: [u] یا [o] ۶ Phoenician waw.svg 𐡅 ו
Zayn* (ܙܝܢ) Syriac Estrangela zayn.svg Syriac Eastern zayn.svg Syriac Serta zayn.svg z [z] ۷ Phoenician zayin.svg 𐡆 ז
Ḥēṯ (ܚܝܬ) Syriac Estrangela het.svg Syriac Eastern het.svg Syriac Serta het.svg [ħ], [x], یا [χ] ۸ Phoenician heth.svg 𐡇 ח
Ṭēṯ (ܛܝܬ) Syriac Estrangela tet.svg Syriac Eastern tet.svg Syriac Serta tet.svg [] ۹ Phoenician teth.svg 𐡈 ט
Yōḏ (ܝܘܕ) Syriac Estrangela yod.svg Syriac Eastern yod.svg Syriac Serta yod.svg همخوان: y

خوانش مادر: ī (همچنین i)

همخوان: [j]خوانش مادر: [i] یا [e] ۱۰ Phoenician yodh.svg 𐡉 י
Kāp̄ (ܟܦ) Syriac Estrangela kap.svg Syriac Eastern kap.svg Syriac Serta kap.svg سخت: k

نرم: (همچنین kh, x)

سخت: [k]نرم: [x] ۲۰ Phoenician kaph.svg 𐡊 כ ך
Lāmaḏ (ܠܡܕ) Syriac Estrangela lamad.svg Syriac Eastern lamad.svg Syriac Serta lamad.svg l [l] ۳۰ Phoenician lamedh.svg 𐡋 ל
Mīm (ܡܝܡ) Syriac Estrangela mim.svg Syriac Eastern mim.svg Syriac Serta mim.svg m [m] ۴۰ Phoenician mem.svg 𐡌 מ ם
Nūn (ܢܘܢ) Syriac Estrangela nun.svg Syriac Eastern nun.svg Syriac Serta nun.svg n [n] ۵۰ Phoenician nun.svg 𐡍 נ ן
Semkaṯ (ܣܡܟܬ) Syriac Estrangela semkat.svg Syriac Eastern semkat.svg Syriac Serta semkat.svg s [s] ۶۰ Phoenician samekh.svg 𐡎 ס
ʿĒ (ܥܐ) Syriac Estrangela 'e.svg Syriac Eastern 'e.svg Syriac Serta 'e.svg ʿ [ʕ]1 ۷۰ Phoenician ayin.svg 𐡏 ע
(ܦܐ) Syriac Estrangela pe.svg Syriac Eastern pe.svg Syriac Serta pe.svg سخت: p

نرم: (همچنین , , ph, f)

سخت: [p]نرم: [f] ۸۰ Phoenician pe.svg 𐡐 פ ף
Ṣāḏē* (ܨܕܐ) Syriac Estrangela sade.svg Syriac Eastern sade.svg Syriac Serta sade.svg [] ۹۰ Phoenician sade.svg 𐡑 צ ץ
Qōp̄ (ܩܘܦ) Syriac Estrangela qop.svg Syriac Eastern qop.svg Syriac Serta qop.svg q [q] ۱۰۰ Phoenician qoph.svg 𐡒 ק
Rēš* (ܪܝܫ) Syriac Estrangela res.svg Syriac Eastern res.svg Syriac Serta res.svg r [r] ۲۰۰ Phoenician res.svg 𐡓 ר
Šīn (ܫܝܢ) Syriac Estrangela sin.svg Syriac Eastern sin.svg Syriac Serta sin.svg š (همچنین sh) [ʃ] ۳۰۰ Phoenician sin.svg 𐡔 ש
ت* (ܬܘ) Syriac Estrangela taw.svg Syriac Eastern taw.svg Syriac Serta taw.svg سخت: t

نرم: (همچنین th, θ)

سخت: [t]نرم: [θ] ۴۰۰ Phoenician taw.svg 𐡕 ת

یادداشت‌ها:

  1. ^ در میان بیش‌تر گویشوران آرامی جدید آشوری آوای حنجره‌ای [ʕ] در ʿĒ به‌صورت [ei], [ai] یا [e] ادا می‌شود و بستگی به گویش دارد.

شکل حروف[ویرایش]

حرف استرانلگو مدنحایا
شکل مجرد چسبیده در انتها نچسبیده در انتها شکل مجرد چسبیده در انتها نچسبیده در انتها
ʾĀlap̄ Aramaic alap.png     SyriacAlaph.png SyriacAlaph2.png 1  
Bēṯ Aramaic beth.png Aramaic beth c.png   SyriacBeth.png SyriacBeth2.png  
Gāmal Aramaic gamal.png Aramaic gamal c.png   SyriacGamal.png SyriacGamal2.png  
Dālaṯ Aramaic daleth.png     SyriacDalath.png    
Aramaic heh.png     SyriacHe.png    
Waw Aramaic waw.png     SyriacWaw.png    
Zayn Aramaic zain.png     SyriacZayn.png    
Ḥēṯ Aramaic kheth.png Aramaic kheth c.png   SyriacKheth.png SyriacKheth2.png  
Ṭēṯ Aramaic teth.png Aramaic teth c.png   SyriacTeth.png SyriacTeth2.png  
Yōḏ Aramaic yodh.png Aramaic yodh c.png   SyriacYodh.png SyriacYodh2.png  
Kāp̄ Aramaic kap.png Aramaic kap c.png Aramaic kap f.png SyriacKaph.png SyriacKaph2.png SyriacKaph3.png
Lāmaḏ Aramaic lamadh.png Aramaic lamadh c.png   SyriacLamadh.png SyriacLamadh2.png  
Mīm Aramaic meem.png Aramaic meem c.png   SyriacMeem.png SyriacMeem2.png  
Nūn Aramaic noon.png Aramaic noon c.png Aramaic noon f.png SyriacNun.png SyriacNun2.png SyriacNun3.png
Semkaṯ Aramaic simkath.png Aramaic simkath c.png   SyriacSimkath.png SyriacSimkath2.png / SyriacSimkath3.png  
ʿĒ Aramaic ain.png Aramaic ain c.png   Syriac'E.png Syriac'E2.png  
Aramaic payin.png Aramaic payin c.png   SyriacPe.png SyriacPe2.png  
Ṣāḏē Aramaic tsade.png     SyriacSadhe.png    
Qōp̄ Aramaic qoph.png Aramaic qoph c.png   SyriacQop.png SyriacQop2.png  
Rēš Aramaic resh.png     SyriacResh.png    
Šīn Aramaic sheen.png Aramaic sheen c.png   SyriacSheen.png SyriacSheen2.png  
Taw Aramaic taw.png     SyriacTaw.png    

1 اگر در آخر کلمه پس از Dālaṯ یا Rēš, ʾĀlap̄ بیاید، شکل مجرد را به خود می‌گیرد نه انتهایی را.

لیگاتورها[ویرایش]

نام استرانگلو مدنحایا یونیکد توصیف
شکل مجرد چسبیده در انتها نچسبیده در انتها شکل مجرد چسبیده در انتها نچسبیده در انتها
Lāmaḏ-ʾĀlap̄ Aramaic lamadh alap.png     Lamadh-alaph.svg     ܠܐ Lāmaḏ و ʾĀlap̄ ترکیب‌شده در انتهای یک واژه
Taw-ʾĀlap̄ Aramaic taw alap.png     SyriacAlaph.png SyriacTaw.png SyriacTawAlaph.png SyriacTawAlaph2.png / SyriacTawAlaph3.png ܬܐ Taw و ʾĀlap̄ ترکیب‌شده در انتهای یک واژه
Hē-Yōḏ         SyriacHeYodh.png   ܗܝ و Yōḏ ترکیب‌شده در انتهای یک واژه
Taw-Yōḏ         Tawyodh.svg   ܬܝ Taw و Yōḏ ترکیب‌شده در انتهای یک واژه

یونی‌کد[ویرایش]

Syriac[1][2]
Official Unicode Consortium code chart (PDF)
  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+070x ܀ ܁ ܂ ܃ ܄ ܅ ܆ ܇ ܈ ܉ ܊ ܋ ܌ ܍ ܏
 SAM 
U+071x ܐ ܑ ܒ ܓ ܔ ܕ ܖ ܗ ܘ ܙ ܚ ܛ ܜ ܝ ܞ ܟ
U+072x ܠ ܡ ܢ ܣ ܤ ܥ ܦ ܧ ܨ ܩ ܪ ܫ ܬ ܭ ܮ ܯ
U+073x ܰ ܱ ܲ ܳ ܴ ܵ ܶ ܷ ܸ ܹ ܺ ܻ ܼ ܽ ܾ ܿ
U+074x ݀ ݁ ݂ ݃ ݄ ݅ ݆ ݇ ݈ ݉ ݊ ݍ ݎ ݏ
Notes
1.^ As of Unicode version 10.0
2.^ Grey areas indicate non-assigned code points
Syriac Supplement[1][2]
Official Unicode Consortium code chart (PDF)
  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+086x
Notes
1.^ As of Unicode version 10.0
2.^ Grey areas indicate non-assigned code points

جدول کدهای HTML[ویرایش]

ʾĀlap̄ Bēṯ[ویرایش]

ܕ ܓ ܒ ܐ
ܕ ܓ ܒ ܐ
ܚ ܙ ܘ ܗ
ܚ ܙ ܘ ܗ
ܠ ܟܟ ܝ ܛ
ܠ ܟ ܝ ܛ
ܥ ܣ ܢܢ ܡܡ
ܥ ܤ ܢ ܡ
ܪ ܩ ܨ ܦ
ܪ ܩ ܨ ܦ
ܬ ܫ
ܬ ܫ

واکه‌ها و کاراکترهای منحصر به فرد[ویرایش]

ܲ ܵ
ܲ ܵ
ܸ ܹ
ܸ ܹ
ܼ ܿ
ܼ ܿ
̈ ̰
̈ ̰
݁ ݂
݁ ݂
܀ ܂
܀ ܂
܄ ݇
܄ ݇

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. "Syriac alphabet". Encyclopædia Britannica Online. Retrieved June 16, 2012. 
  2. P. R. Ackroyd,C. F. Evans (1975). The Cambridge History of the Bible: Volume 1, From the Beginnings to Jerome. p. 26. 
  3. راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی، ص ۶۵ و ۶۶.
  4. Hatch, William (1946). An album of dated Syriac manuscripts. Boston: The American Academy of Arts and Sciences, reprinted in 2002 by Gorgias Press. p. 24. ISBN 1-931956-53-7.
  5. Nestle, Eberhard (1888). Syrische Grammatik mit Litteratur, Chrestomathie und Glossar. Berlin: H. Reuther's Verlagsbuchhandlung. [translated to English as Syriac grammar with bibliography, chrestomathy and glossary, by R. S. Kennedy. London: Williams & Norgate 1889. p. 5].
  6. Coakley, J. F. (2002). Robinson's paradigms and exercises in Syriac grammar (5th ed.). Oxford University Press. p. 141. ISBN 978-0-19-926129-1.
  • آذرنوش، آذرتاش، راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی، چاپ سوم. تهران: انتشارات توس، ۱۳۸۸. شابک ۳-۴۳۶-۳۱۵-۹۶۴-۹۷۸

پیوند به بیرون[ویرایش]