خرم سلطان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فارسی français
خرم سلطان
Khourrem.jpg
خرم سلطان
روکسلانا
زاده الکساندرا آناستازیا لیسوفسکا
۱۵۰۰
روهاتین، پادشاهی لهستان
درگذشته ۱۵ آوریل ۱۵۵۸ (۵۸ سال)
سرای توپقاپی در قسطنطنیه (امروزه استانبول)
آرامگاه مسجد سلیمانیه، استانبول
قومیت اوکراینی
شناخته شده خاصگی سلطان
دین در ابتدا در کلیسای ارتدوکس شرقی غسل تعمید داده شد ولی بعداً به اسلام گروید.
همسر(ها) سلیمان یکم
فرزندان شاهزاده محمد (۱۵۴۳–۱۵۲۱)
مهرماه سلطان (۱۵۷۸–۱۵۲۲)
سلطان سلیم دوم (۱۵۷۴–۱۵۲۴)
شاهزاده بایزید (۱۵۶۱–۱۵۲۵)
شاهزاده جهانگیر (۱۵۵۳–۱۵۳۱)

خرم خاصگی سلطان (۱۵۰۰ – ۱۵ آوریل ۱۵۵۸) با نام اصلی روکسِلانا یا الکساندرا آناستازیا لیسوفسکا همسر محبوب سلطان سلیمان قانونی و مادر فرزندانش شاهزاده محمد، مهرماه سلطان، سلطان سلیم دوم، شاهزاده بایزید و شاهزاده جهانگیر بود.[۱] او از قدرتمندترین زنان در تاریخ عثمانی و از چهره‌های شاخص در دوران معروف به سلطنت زنان بود. او از طریق همسرش سلیمان، قدرت بسیاری کسب کرد و نقش فعالی در سیاست‌های آن زمانِ عثمانی بازی کرد.[۲]

نام‌ها[ویرایش]

او بیشتر با نام خاصگی خرّم سلطان شناخته می‌شد. در زبان‌های اروپایی روکسلانا به روکسولانا، روکسلین، روزا، و رزیکا ترجمه شده‌است. در ترکی حورّم (به ترکی: Hürrem) که از واژهٔ ایرانیِ «خرّم» گرفته شده استفاده می‌شود. در عربی هم با نام کَریمَة‎ شناخته می‌شود.

سال‌های آغازین[ویرایش]

بنا بر منابع اواخر سدهٔ شانزدهم و اوایل سدهٔ هفدهم، چون ساموئل تواردوسکی، شاعر لهستانی که دربارهٔ خرم سلطان در ترکیه به تحقیق و پژوهش پرداخته‌است، خرم احتمالاً دختر کشیشی ارتودکس از اوکراین بود. او در روهاتین، در ۶۸ کیلومتری جنوب شرقی لووف زاده شد. در دههٔ ۱۵۲۰ در یکی از یورش‌های مکرر تاتارهای کریمه به آن منطقه، اسیر و برده شد. احتمالاً ابتدا به بازار برده‌فروشان کفّه و سپس به قسطنطنیه منتقل شد و از آنجا برای حرم‌سرای سلطان انتخاب شد.

زندگی با سلطان[ویرایش]

نامه‌ای که خرم سلطان به سیگیسموند دوم اوگوستوس، پادشاه لهستان نوشت و بر تخت سلطنت نشستن را به او تبریک گفت.

در حرمسرای قسطنطنیه، خرم به‌سرعت مورد توجه سلطان قرار گرفت و حسادت رقبایش را برانگیخت. او رقیبی سرسخت و پرنفوذ برای ماه‌دوران سلطان محسوب می‌شد. خرم اولین پسرش، شاهزاده محمد، را در سال ۱۵۲۱ و دومین پسرش، سلیم، را در سال ۱۵۲۴ به دنیا آورد. این امر موقعیت ماه‌دوران را به عنوان مادر تنها پسر سلطان متزلزل کرد. آتش عداوت و خصومت بین این دو زن را مادر سلطان، عایشه حفصه سلطان، گاه به گاه فرو می‌نشاند اما پس از مرگش در سال ۱۵۳۴ این زخم قدیمی سر باز کرد و دو زن در نهایت با هم گلاویز شدند و ماه‌دوران به ضرب و شتم خرم پرداخت. این امر عصبانیت سلطان را برانگیخت و متعاقباً ماه‌دوران را به مانیسا فرستاد تا نزد پسرش، شاهزاده مصطفی، زندگی کند. این تبعید را به رسم دیرینهٔ تربیت ولیعهد در ولایتی دور ظاهرسازی کردند. سال‌ها بعد، در انتهای دورهٔ طولانی زمامداری سلیمان، رقابت بین پسرانش برای رسیدن به تاج و تخت آشکار شد. خرم و رستم پاشا، وزیر اعظم امپراتوری و داماد خرم، سلیمان را نسبت به مصطفی بدبین کردند و مصطفی به برانگیختن شورش متهم شد. سلطان سلیمان به هنگام لشکرکشی به ایران در سال ۱۵۵۳ به دلیل ترس از بروز شورش و طغیان دستور به قتل مصطفی را داد. پس از مرگ مصطفی، ماه‌دوران موقعیتش در کاخ به‌عنوان مادر ولیعهد را از دست داد و به بورسا رفت.

نفوذ خرم سلطان بر سلطان سلیمان به‌سرعت افسانه‌ای شد. او برای سلطان پنج فرزند به دنیا آورد: محمد، مهرماه، سلیم، بایزید و جهانگیر. با زیر پا گذاشتن عادات و رسوم پیشین، خرم سلطان در نهایت از بردگی خارج شد و به بنده‌ای آزاد و همسر نکاحی سلطان مبدل شد. بدین ترتیب سلیمان قانونی، اولین سلطان امپراتوری عثمانی پس از اورخان غازی شد که همسری رسمی اختیار می‌کرد. با این ازدواج، موقعیت خرم سلطان در کاخ افزایش یافت و در نهایت با اعمال نفوذ، پسرش سلیم را بر تخت حکومت نشاند. همچنین خرم سلطان به عنوان مشاور سلطان در امور کشوری عمل می‌نمود و احتمالاً بر امور خارجی و سیاست‌های بین‌المللی امپراتوری عثمانی نیز اعمال نفوذ می‌کرد. دو نامه‌ای که خرم به سیگیسموند دوم اوگوستوس، پادشاه لهستان نوشته بود، هم‌اکنون نیز موجودند. در طول حیات او، روابط امپراتوری عثمانی با دولت لهستان صلح‌آمیز بود. برخی از مورخین اعتقاد دارند که خرم سلطان با استفاده از قدرت سلطان سلیمان، حمله‌های مکرر تاتارهای کریمه به زادگاهش را که برای گرفتن برده انجام می‌گرفت کنترل کرده‌بود.

خیرات[ویرایش]

در کنار دخالت‌ها و دسیسه‌های سیاسی‌اش، خرم سلطان در انجام امور خیریه نیز دستی داشت و احتمالاً ایفای این نقش را به تقلید از زبیده، همسر هارون‌الرشید انجام می‌داد. ساختن مسجد، دو مدرسهٔ قرآنی، فواره، و بیمارستان زنان در نزدیکی بازار برده‌فروشی قسطنطنیه از جمله اقدامات خیریهٔ او به حساب می‌آیند. او دستور داد تا در نزدیکی مسجد ایاصوفیه، حمامی بنا کنند تا عبادت‌کنندگان بتوانند از آن استفاده کنند؛ حمامی که امروزه حمام خاصگی خرم سلطان نام دارد. در سال ۱۵۵۲ در بیت‌المقدس، عمارت خاصگی سلطان را بنا کرد تا در میان فقرا و نیازمندان غذای رایگان توزیع کند. همچنین برخی از کارهای قلاب‌دوزی او (یا حداقل قلاب‌دوزی‌هایی که به سرپرستی او انجام گرفته‌بود) تاکنون باقی‌مانده‌اند؛ از جمله قلاب‌دوزی‌هایی که در سال ۱۵۴۷ و ۱۵۴۹ به ترتیب به شاه تهماسب و سیگیسموند دوم اوگوستوس اهدا شد.

مرگ[ویرایش]

مقبرهٔ (تُربهٔ) خرم سلطان

خرم سلطان در ۱۵ آوریل ۱۵۵۸ درگذشت و در توربه‌ای (آرامگاه گنبدی‌شکل)، زینت‌شده با نفیس‌ترین کاشی‌های ایزنیک که طرحی از باغ‌های بهشت بر روی آن‌ها نقش بسته‌است دفن شد. آرامگاه او در نزدیکی آرامگاه مجزا و حزن‌انگیزتر سلطان سلیمان، در مسجد سلیمانیه قرار دارد.

خاصگی پیشین:
عایشه حفصه سلطان
خرم سلطان
دولت عصمتلو و عالیات شأن، حضرت خرم خاصگی سلطان
خاصگی سلطان امپراتوری عثمانی

۱۵۳۴ – ۱۵۵۸

خاصگی پسین:
نوربانو سلطان

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

Roxelane
Hürrem Sultan

Description de l'image  Khourrem.jpg.

Titre

Favorite puis épouse du Sultan ottoman

18 avril 1558

Biographie
Dynastie ottomane
Nom de naissance Anastasia Lisovska
Naissance 1500 ?
Rohatyn
Décès 18 avril 1558
Palais de Topkapı, Istambul
Conjoint Soliman le Magnifique
Enfants Mehmed
Mihrimah
Sélim II
Bayezid
Cihangir
Résidence Palais de Topkapı
Religion Orthodoxe
Islam

La sultane Hürrem[1] ou Roxelane (La Ruthénienne) (v. 1500 - 18 avril 1558) fut l'épouse du sultan Soliman le Magnifique après en avoir été l'esclave.

Biographie

Origines

Si les sources du XVIe siècle sont muettes à ce sujet, la tradition ukrainienne lui donne comme nom de naissance Anastasia Lisovska, née à Rohatyn ; il pourrait cependant s'agir d'une création littéraire d'écrivains nationalistes ukrainiens du XIXe siècle[2]. Le poète Samuel Twardowski qui fit partie d'une ambassade dans l'Empire ottoman au tournant des XVIe et XVIIe siècles rapporte avoir appris à la cour d'Istanbul qu'Hürrem aurait été la fille d'un prêtre orthodoxe, probablement ukrainien, de Galicie, alors partie de la Pologne. Elle aurait été capturée par des Tatars lors d'un de leurs raids et est emmenée comme esclave, probablement d'abord à Kaffa, en Crimée, puis à Istanbul.

Entrée au harem

La date précise de son entrée au harem de Soliman n'est pas connue mais se situe aux alentours de l'accession au trône du prince en septembre 1520 (il est possible qu'elle ait été un présent fait au souverain à cette occasion)[3]. Elle lui donne un premier fils en 1521, Mehmed. Elle devient rapidement la favorite (« Hasseki ») de Soliman, qui délaisse ses autres concubines (dont la mère de son fils aîné, Mahidevran) et entretient avec Hürrem une relation exclusive.

Probablement vers juin 1534, elle est affranchie et devient l'épouse légitime de Soliman, ce qui constitue une rupture avec la tradition ottomane[4]. Selon une anecdote répandue par des sources occidentales à partir de la seconde moitié du XVIe siècle, elle aurait obtenu le mariage grâce à une série de stratagèmes : après s'être convertie à l'islam et avoir été affranchie, elle se serait ainsi refusée à Soliman au motif qu'une femme libre ne pouvait avoir de relations avec un homme hors du mariage[5].

Au cours des années 1530, elle quitte l'« ancien palais », résidence habituelle de la famille du sultan, et s'installe dans le « nouveau palais » (Topkapı) où elle se retrouve plus proche du Sultan[6].

Roxelane est parfois considérée comme ayant joué un rôle plus ou moins actif dans l'élimination de Pargali Ibrahim Pacha, un favori de Soliman, en 1536.

Le principal prétendant succession à la succession au trône était alors Sehzade Mustafa (en), fils aîné de Soliman (d'une autre épouse). En 1553, une fausse lettre du prince héritier Mustafa au chah d’Iran lui demandant son aide pour renverser Soliman est interceptée. Mustafa se précipite chez son père pour se justifier, seul et sans arme. Soliman tue son fils le , tout en le pleurant.


Mausolée de Roxelane, Mosquée Süleymaniye, Istanbul.

À sa mort le 18 avril 1558, Roxelane est enterrée dans un mausolée décoré en tuiles d'İznik décrivant le jardin du paradis, en hommage à sa nature joyeuse et souriante. Son mausolée est adjacent à celui de Soliman, structure séparée et plus sombre située dans la mosquée Süleymaniye.


Influence

Elle est aussi la conseillère de Soliman et semble avoir eu une influence considérable sur la politique étrangère de ce dernier. Deux de ses lettres au roi de Pologne Sigismond II Auguste ont ainsi été conservées, et, de son vivant, l'empire Ottoman conserve des relations généralement pacifiques avec cet État. Les ambassadeurs de l'Europe entière s'adressent à elle et lui font parvenir des cadeaux. Certains historiens pensent aussi qu'elle est intervenue auprès de son époux pour contrôler le trafic d'esclaves organisé par les Criméens sur sa terre natale.

À côté des affaires politiques, Roxelane s'engage aussi dans un certain nombre de grands travaux, de La Mecque à Jérusalem, peut-être en s'inspirant du modèle des fondations caritatives créées par Zubaida, femme du calife Haroun ar-Rachid. Parmi ces premières fondations on trouve une mosquée, deux écoles coraniques, une fontaine et un hôpital pour femmes à côté du marché aux femmes esclaves d'Istanbul.

Descendance

Roxelane aura cinq enfants :

  • Quatre fils :
    • le premier Mehmet (1521-1543) mourut jeune de mort naturelle ;
    • Selim (le futur Selim II) (1524-1574) le second était son élu, car Roxelane pensait qu’il ne devrait pas assassiner ses frères, étant d'un naturel plutôt doux. Morte avant son époux, elle ne verra pas ses plans s'accomplir ;
    • le troisième Bayezid (en) (1525-1561) était intelligent et cruel ;
    • le quatrième Cihangir (1531-1553), bien que brillant était atteint d’épilepsie.
  • Une fille, Mihrimah (1522-1578), épouse du grand vizir Rüstem Pacha.

Bayezid et Selim s’affrontèrent contrairement à ce qu’avait supposé leur mère, ce qui amena Bayezid à se réfugier en Perse auprès du Chah. Selim parvient à le faire extrader pour l'assassiner rapidement.

La tragédie de Racine Bajazet et l'opéra du même nom de Vivaldi ont propagé la renommée de ce nom dans les milieux européens.

Évocations artistiques

Roxelane a inspiré aussi bien des peintures qu'une symphonie de Joseph Haydn, un opéra de Denys Sichynsky, un ballet, des pièces de théâtre, des romans, principalement en ukrainien, mais aussi en anglais, français ou allemand.

Littérature

Fontenelle fait comparer par Roxelane et Agnès Sorel leurs stratégies sentimentales et maritales respectives[7] dans son Dialogue des morts publié en 1683.

Robert E. Howard se sert de Roxelane comme MacGuffin motivant le personnage de Sonya la Rousse dans sa nouvelle L'Ombre du Vautour[réf. nécessaire].

Romans

Bibliographie

  • (en) Leslie Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford University Press,‎ 1993 (ISBN 0-19-508677-5)

Notes et références

  1. du perse خرم - Khurram, « La Joyeuse »
  2. Galina Yarmolenko, Roxolana in Europe, in Roxolana in European Literature, History and Culture, 2010, p. 49
  3. Peirce 1993, p. 58
  4. Peirce 1993, p. 61-62
  5. Galina Yarmolenko, Roxolana in Europe, in Roxolana in European Literature, History and Culture, 2010, p. 25
  6. Peirce 1993, p. 62
  7. Œuvres de Fontenelle: des Académies Française, des Sciences, des Belles-lettres, de Londres, de Nancy, de Berlin et de Rome, De Fontenelle (Bernard Le Bovier), publié par Jean-François Bastien, 1790, pages 180-185

Voir aussi

Sur les autres projets Wikimedia :

Article connexe

Lien externe