خانه انصاف

خانۀ انصاف به دادگاه‌های روستایی گفته می‌شد که در دوران نخست‌وزیری اسدالله علم در چهارچوب انقلاب شاه و مردم بنیان گذارده شد. خانۀ انصاف، از راه سازش و دوستانه، به بررسی و رسیدگی دعواها در سطح روستا می‌پرداخت. هدف از بنیان خانه‌های انصاف، جلوگیری از گسترش دعواهای کوچک به دعواهای پیچیده بود و اینکه روستاییان، دیگر نیازمند به سفر به شهرهای دور و نزدیک برای گرفتن حقشان نبودند. همچنین شرکت قاضی‌های برگزیده‌شده از سوی مردم، آسودگی اندیشه برای اجرای عدالت را به مردم می‌داد و نیز اینکه مردم، خودْ توانا هستند که سختی‌ها و دعواهای خود را به پایان رسانند.

اصل نهم انقلاب شاه و مردم، قانون تشکیل خانه انصاف و قانون تشکیل شورای داوری بود که چهره‌ای نوین از عدالت را به مردم کشور نشان داد. خانه‌های انصاف بر اساس وجدان مردم و انصاف آنها بنیان شد. با بنیان شدن خانه‌های انصاف، به‌جای اینکه فرد روستایی برای گرفتن حق خود، راهی شهرهای دور و نزدیک شود، دستگاه قضایی به سراغ او رفت. خانه‌های انصاف، عدالت را به رایگان در اختیار روستانشینان قرار داد و بدانها این شانس را داد که در کارهای قضاییِ خود شریک باشند. سپاه دانش، مأمور خدمت در هر روستا، و محل منشی، خانه‌های انصاف بود.

خانه انصاف، یک دادگاه روستایی است که پنج تن قضات آن را اهالی هر دِه برای درازای سه سال انتخاب می‌کنند. اعضای خانه‌های انصاف، افتخاری کار می کنند و انجام عدالت و قضاوت به رایگان در اختیار روستاییان قرار می‌گیرد. آیین دادرسی در خانه‌های انصاف، ساده و بی‌پیرایه بوده و قاضی‌ها در انتخاب روش پژوهش و بررسی، آزاد بودند، و چون همه با یکدیگر آشنایی داشتند، کارهای مردم، تند و آسان به انجام می‌رسید.

نخستین خانۀ انصاف، در زمستان ۱۳۴۲ در روستای مَهیار از توابع شهرضا به سرپرستی آقای حسن انصاری مهیاری گشایش یافت. شمار خانه‌های انصاف تا پایان سال ۱۳۵۶، به ۱۰.۴۵۸ رسید و نزدیک به ۱۹.۰۰۰ روستای کشور، زیر پوشش خدمات این خانه‌ها بودند.

خانه‌های انصاف در نخستین سال فعالیتِ خود به ۱۸۰۰ پرونده رسیدگی کرد و رأی خود را دربارۀ آنها داد. در پایان سال ۱۳۵۶ شمار همۀ پرونده‌هایی که در خانه‌های انصاف رسیدگی شده و به انجام رسیده بود، از سه میلیون گذشته و هزینۀ دادگستری کلانی در این راه صرفه‌جویی شد. بررسی کارشناسان نشان می‌دهد که آرای داده‌شده از سوی خانه‌های انصاف، عادلانه و منصفانه و خالی از فساد و اِعمال نفوذ بوده است.

بر اساس مدل خانه‌های انصاف، شوراهای داوری از سال ۱۳۴۵ آغاز به کار کرد؛ بدین معنا که برای رسیدگی به دعواهای کوچک و محلی، دادگاه‌های برگزیده‌شده، به‌وسیلۀ اهالی هر محله و شهر تشکیل شد.

شوراهای داوری همانند خانه‌های انصاف از پنج قاضی مورد اعتماد اهل محل برای درازای چهار سال تشکیل می شد. از آن جا که دعواهای شهری پیچیده تر از مسایل روستاها بود در هر حوزه شورای داوری یک نفر می بایستی آشنا به مسایل حقوقی باشد مانند قاضی‌های دادگستری، وکیل‌های دادگستری، یا استادهای دانشگاه یا سردفتران به عنوان مشاور قضایی شورای داوری خدمت می‌کنند. شوراهای داوری در جای مدرسه ها، شهرداری ها، و ساختمان‌های عمومی تشکیل می شد که هزینه ای نداشت و رایگان بود.

آمار نشان می‌دهد که از سال ۱۳۴۵ که نخستین شورای داوری آغاز به کار کرد، تا سال ۱۳۵۶، در ۲۰۳ شهر ایران، روی‌هم‌رفته ۲۸۳ شورای داوری ایجاد شده بود و از آغاز کار، بیش از ۷۵.۰۰۰ پرونده را رسیدگی و به آن رأی داده و پرونده بسته شده بود. در این درازا، بیش از ۱۲ میلیون نفر از خدمات آن بهره‌مند شدند. استفاده از شوراهای داوری، همچون خانه‌های انصاف، برای مردم به رایگان بوده است.

قوانین

• قانون تشکیل خانه انصاف - مصوب ۱۸ اردیبهشت ۱۳۴۸
  • قانون خانه انصاف - مصوب ۲۵ خرداد ۱۳۵۶
  • قانون اصلاح بعضی از مواد قانون تشکیل خانه‌های انصاف - مصوب ۱۸ اسفند ۱۳۴۷
• قانون تشکیل شورای داوری
  • قانون شورای داوری
  • قانون اصلاح بعضی از مواد قانون تشکیل شورای داوری

جستارهای وابسته

• قانون تشکیل خانه انصاف
• قانون تشکیل شورای داوری

منابع

ویکی‌پدیا

در ویکی‌نبشته موجود است:

قوانین انقلاب شاه و مردم