خاندان دولتشاهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
طرف چپ ردیف بالا محمدعلی میرزا دولتشاه

خاندان دولتشاهی یکی از بزرگترین و قدیمیترین خانواده‌های ایرانی به‌شمار می‌روند. جد بزرگ این خاندان محمدعلی میرزا دولتشاه فرزند بزرگ فتحعلیشاه قاجار بود. او مدت هفده سال، به عنوان سرحدار عراقین، حاکم کرمانشاه، لرستان و خوزستان بوده‌است. وی ادیبی فاضل و شاعر بشمار می‌آید. دیوان او دارای چهار هزار بیت شعر ناب می‌باشد.

تبار[ویرایش]

دولتشاهی‌ها از نسل محمد علی میرزا دولتشاه شاهزاده قاجاری هستند. سردودمان قاجاریه مربوط به یکی از طایفه‌های ترک اغوز در شمال شرق ایران به نام ایل قاجار بود که بر اثر یورش مغول از آسیای میانه به ایران آمدند. آنان ابتدا در پیرامون ارمنستان ساکن شدند که شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را در استرآباد (گرگان امروزی) ساکن کرد و حکومت قاجاریه نیز از قاجارهای استرآباد تشکیل یافته‌است. قبیله قاجار یکی از قبایل قزلباش بود که ارتش صفوی محسوب می‌شد.[۱] پس از حمله مغول به ایران و میان‌رودان، قاجارها نیز به همراه چند طایفه ترکمان و تاتار دیگر به شام و آناتولی کوچیدند.

هنگامی که تیمور گورکانی به این ناحیه تاخت، قبایل ترک بسیاری از جمله قاجارها و دیگر کوچندگان را به بند کشید و قصد بازگرداندن آن‌ها به آسیای میانه را داشت؛ ولی آن‌ها به خواهش خواجه علی سیاهپوش - صوفی خانقاه صفوی - آزاد شدند که این موضوع باعث شیعه شدن آنان و ارادتشان به خاندان صفوی شد. پس از آن قاجارها یکی از سازندگان سپاه قزلباش شدند.[۲]

شجره نامه[ویرایش]

محمد علی میرزا دولتشاه در هنگام مرگ دارای ۱۰ فرزند پسر و ۱۴ فرزند دختر بود، که نسل او (خاندان بزرگ دولتشاهی)، از احفاد همین ده پسر به‌شمار می‌آیند.

اسامی پسران محمدعلی میرزا دولتشاه بشرح زیر هستند:[۳]

  1. محمد حسین میرزا حشمت‌الدوله، از بطن دختر احمد خان مقدم مراغه، بزرگترین نواده فتحعلی‌شاه بود و در سال ۱۲۱۸ قمری متولد شد. پس از فوت دولتشاه به فرمان فتحعلی‌شاه به حکومت کرمانشاه رسید. در زمان محمدشاه قاجار از حکومت عزل شد و در تبریز درگذشت.[۴]
  2. طهماسب میرزا مؤیدالدوله، از بطن مادری اصفهانی در سال ۱۲۲۰ قمری در قزوین متولد شد. او در طول زندگانی به حکومت‌های مختلف منصوب شد، از جمله حکومت کرمانشاه که پس از عزل عمادالدوله به او سپرده شد.
  3. نصرالله میرزا والی، او از بطن دختر محمدیوسف‌خان والی لرستان فیلی متولد شد. در جوانی به دامادی محمدتقی میرزا حسام‌السلطنه (پسر هفتم فتحعلی‌شاه) رسید و چندی در لرستان حکومت کرد. پس از به حکومت رسیدن محمدشاه به تهران آمد و در زمان ناصرالدین شاه از ملتزمین رکاب بود.[۴]
  4. اسداللّه میرزا، وی از بطن مادری عرب متولد شد. در ایام حیات دولتشاه چندی در همدان و خوزستان حکومت کرد. در ۱۲۵۱ قمری در سنین جوانی درگذشت.
  5. فتح‌اللّه میرزا، در دوران محمدشاه در تهران اقامت داشت و در جوانی درگذشت.[۴]
  6. امامقلی میرزا عمادالدوله، مادرش دختر یکی از بزرگان ایل کلهر بود. ابتدا در سنقر و کلیایی حکومت داشت. سپس مدتی در تهران به تحصیل سپری کرد. در دوران ناصرالدین شاه دو بار به حکومت کرمانشاه و کردستان منصوب شد و مدتی نیز وزیر عدلیه بود. امامقلی میرزا در سفر اول ناصرالدین شاه به فرنگ در رکاب او بود. او در رجب ۱۲۹۲ قمری در کرمانشاه درگذشت.
  7. نوراللّه میرزا
  8. جهانگیر میرزا، مادرش از اهالی تفلیس بود. در ابتدای سلطنت محمدشاه به مدت شش ماه حکومت یزد را داشت. سپس بلوک اردهال قم به تیول او داده شد و خود نیز در قم ساکن گشت. جهانگیر میرزا با دختر عمه خود که دختر آصف‌الدوله از بطن مریم خانم دختر فتحعلی‌شاه بود ازدواج کرد و صاحب فرزندی شد که در اوان خردسالی درگذشت.[۴] سایر فرزندان او (احتمالا از همسری دیگر) بی‌بی‌جهان خانم و جهاندار میرزا بودند. بی‌بی‌جهان خانم با خانلرخان اعتصام‌الملک از خاندان محمودی ازدواج کرد.[۵] جهانگیر میرزا در سال ۱۲۷۳ قمری در قم درگذشت.[۴]
  9. رحیم میرزا
  10. ابوالحسن میرزا

دختران:

  1. جهان‌آرا خانم (درگذشته دهم شوال ۱۳۰۱ قمری)[۶] خواهر بطنی عمادالدوله، به همسری فرهاد میرزا معتمدالدوله درآمد.
  2. صفیه سلطان خانم، مادرش دختر یکی از خوانین زرین چقا بود. به ازدواج شهمراد خان پسر حسین‌خان ساکی والی لرستان درآمد و پس از درگذشت او، همسر یکی از اشراف کرمانشاه شد.[۷]

تهیه شجره‌نامه کامل و دقیق از این خاندان بزرگ که برخی شمار اعضای آن را در سرتاسر دنیا، بیش از پنجاه هزار نفر می‌دانند[۸] کار بسیار دشواری است. در این ارتباط، جورج پرسی چرچیل، دبیر شرقی سفارت انگلیس، در گزارش محرمانه خویش خطاب به مقامات وزارت خارجه انگلیس که در سال‌های اخیر در کتابی با عنوان فرهنگ رجال قاجاریه (به ترجمه: غلامحسین میرزا صالح) انتشار یافته، می‌نویسد:

شجرهٔ خانوادهٔ محمدعلی دولتشاه که به اهتمام هاسینت لوئی رابینو دی بور گوماله [کارمند کنسولگری انگلیس در کرمانشاه به کمک یکی از افراد خاندان دولتشاهی به نام حاتم خان فیض خسروی که وی نیز کارمند کنسولگری انگلیس بوده] تهیه شده، حاکی از این حقیقت است که تدوین شجره نامهٔ کامل خاندان قاجاریه چه کار عظیم و طاقت فرسایی خواهد بود.

[۹]

شاخه‌های دیگری از اعقاب محمدعلی میرزا دولتشاه نام‌های خانوادگی متفاوتی برگزیدند که دولتشاهی، فاتحی، جلالی‌قاجار،[۱۰] صفدری‌قاجار، دولت‌داد و فیض خسروی از آن جمله هستند.

خلاصه تبارنامه خاندان دولتشاهی از نسل اول تا نسل پنجم[۱۰][۱۱]

کاخ‌ها و عمارت‌ها[ویرایش]

عمادیه، یکی از کاخ‌های خاندان دولتشاهی در کرمانشاه که در دوره پهلوی تخریب شد

خاندان دولتشاهی در کرمانشاه کاخ‌ها و عمارت‌هایی داشتند که مهم‌ترین آن‌ها عمارت عمادیه و عمارت کلاه‌فرنگی بود که هر دو در دوران پهلوی تخریب شد.

نوادگان دولتشاه[ویرایش]

نوادگان از جانب پدر[ویرایش]

  • علیقلی میرزا صارم‌الدوله (درگذشته ۱۲۵۱) حاکم لرستان[۱۱]
  • بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله (۱۲۱۶–۱۲۸۱) حاکم کردستان[۱۱]
  • مرتضی‌قلی میرزا منصورالسلطان (درگذشته ۱۲۸۴) حاکم کردستان[۱۱]
  • محمدباقر میرزا خسروی کرمانشاهی (۱۲۲۸–۱۲۹۸) نویسندهٔ نخستین رمان در تاریخ ادبیات ایران
  • ابراهیم میرزا مشکوه‌الدوله، حاکم تویسرکان و نهاوند[۱۱]
  • غلامعلی دولتشاهی (۱۲۵۶–۱۳۱۱) رئیس تشریفات دربار رضاشاه پهلوی[۱۲]
  • حسنعلی دولتشاهی، نماینده مجلس شورای ملی ایران[۱۲]
  • محمدعلی دولتشاهی (۱۲۶۳–۱۳۱۳) رئیس تشریفات دربار رضاشاه پهلوی و نماینده مجلس شورای ملی ایران[۱۳]
  • ابوالفتح دولتشاهی (۱۲۶۵–۱۳۵۰) نماینده مجلس شورای ملی ایران[۱۴]
  • عزت‌ملک اشرف‌السلطنه (۱۲۴۲–۱۲۹۴) اولین زن عکاس ایرانی[۱۵]
  • یحیی دولتشاهی (۱۲۷۸-؟) نقاش، شاگرد کمال الملک
  • مهرانگیز دولت‌شاهی (۱۲۹۶–۱۳۸۷) دیپلمات و فعال حقوق زنان[۱۶]
  • اسماعیل دولتشاهی (فرزند امیرمحتشم از نوادگان عمادالدوله) نویسنده، مترجم و روزنامه‌نگار برجسته و نامدار ایرانی، و استاد و مدّرس تاریخ در دانشگاه‌های مختلف[۱۷]
  • فریدون دولتشاهی، نویسنده، روزنامه‌نگار و مترجم برجستهٔ ایرانی
  • حشمت‌الله دولتشاهی (حشمت‌السلطان) نویسنده و فیلسوف[پانویس ۱]
  • غلامحسین محتشم‌دولتشاهی (کرمانشاه۱۲۹۹–تهران۱۳۷۸) فرزند امیر محتشم و برادر اسماعیل دولتشاهی، از نخستین فارغ‌التحصیلان رشته حقوق دانشگاه تهران، مدتی رئیس اداره دارایی استان کرمانشاه، نویسنده نشریاتی چون «تعلیم و تربیت» و روزنامه «خاک و خون» مسلط به زبان‌های عربی، انگلیسی و آلمانی. فرزندان:دکتر طهماسب، بهنام و دکتر نیلوفر
  • دکتر علاءالدین دولتشاهی، بنیان‌گذار شبکه دوم تلویزیون ملی ایران موسوم به تلویزیون آموزشی
  • سلطان محمد دولتشاهی (معروف به شازده امیری) شهردار کرمانشاه، رئیس شهربانی اصفهان، اراک، همدان و کردستان
  • هوشنگ دولتشاهی فرزند عبدالجواد میرزا دولتشاهی فرزند امیر محترم نوه دولتشاه قاجار پسر بزرگ فتحعلیشاه قاجار
  • فریبرز دولتشاهی فرزند عبدالجواد میرزا دولتشاهی فرزند امیر محترم نوه دولتشاه قاجار پسر بزرگ فتحعلیشاه قاجار
  • بهمن دولتشاهی بنیانگذار کانون مترقیان در کرمانشاه فرزند امیر زاده نوه امیر محترم نماینده دوره ششم مجلس و حاکم ثلاث و باباجانی
  • علیرضا دولتشاهی (تهران ۱۳۴۴ خورشیدی)، فرزند ملک منصور دولتشاهی_(1304 - 1372). از نوادگان منوچهر میرزا فرزند بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله. لهستان‌شناس و پژوهشگر علوم انسانی. او در زمینه جنبش حروفیه در ایران تألیفاتی دارد. چند نسخه خطی حروفیان را نیز تصحیح نموده‌است. در حوزه مطالعه روابط ایران و لهستان دارای تألیفاتی است: از جمله می‌توان به کتاب لهستانیان و ایران(انتشارات بال ۱۳۸۶) اشاره کرد.

ازدواج‌های معروف و نوادگان دختری[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

یادداشت[ویرایش]

  1. او دکترای افتخاری فلسفه داشت و نوشته‌های زیادی با مضامین فلسفی و مذهبی در مجلات و روزنامه‌های گوناگون منتشر کرده‌است. به عنوان نمونه نگاه کنید به: هرچه واقع شود مصلحت است در مجله جهان دانش، شماره ۱ (فروردین ۱۳۳۹)، عبرت از تحولات نوروزی در مجله معارف جعفری (دی ماه ۱۳۴۳) و اسلام و صلح جهانی در نشریه معارف جعفری شماره ۱۰ (خرداد ماه ۱۳۴۹)

پانویس[ویرایش]

  1. تاریخ سوم راهنمایی، ص ۲۹
  2. تاریخ ۳، ص ۱۳۳
  3. سپهر، ناسخ‌التواریخ، ۱:‎ ۵۴۷؛ خاوری، تاریخ ذوالقرنین، ۲:‎ ۱۰۷۸.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ملک‌ایرج میرزا، تاریخ پسران خاقان
  5. سفرنامه میرزا خانلرخان اعتصام‌الملک، ص۹
  6. ↑ روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، امیرکبیر، ۱۳۵۰. ص۳۴۹.
  7. تاریخ لرستان: روزگار قاجار: از تأسیس تا کودتای 1299ش، صص۳۳–۳۴
  8. جلیلی کرمانشاهی، خاندان دولتشاهی.
  9. میرزا صالح، فرهنگ رجال قاجاریه، ۸.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ Eskandari-Qajar, Dowlatshahi-Qajar (Kadjar).
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴ ۱۱٫۵ Buyers, The Qajar Dynasty: Dowlatshahi genealogy.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۲:‎ ۶۸۲.
  13. عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۲:‎ ۶۸۳.
  14. عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۲:‎ ۶۸۱.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، ۷–۸.
  16. عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۲:‎ ۶۸۴.
  17. افشارفر، آموزگار آموزگاران، ۲۳۵.
  18. معزی، شجره نامه خاندان معزی، ۷.
  19. فرمانفرماییان، زیر نگاه پدر، ۲۶.
  20. «شکوه ریاضی». روزنامه شرق. بازبینی‌شده در ۱۶ خرداد ۱۳۹۱. 
  21. محمودی، سفرنامه خانلرخان اعتصام‌الملک، سی.
  22. اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، ۳۸.
  23. «مصاحبه با عصمت دولتشاهی». مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۱. 
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ «بهار و خانواده». تارنمای بهار. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۱. 
  25. باستانی پاریزی، حماسه کویر، ۷۰۲.
  26. شجره نامه خاندان دولتشاهی
  27. عطاردی، فرهنگ خراسان (بخش طوس)، ۳۰۳ و ۳۴۹.
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ شجره‌نامه خاندان جناب
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ صحبت‌های کامران دولتشاهی
  30. شناسنامه مهین شهابی
  31. نواب صفا، اسماعیل. شرح حال فرهاد میرزا معتمدالدوله. تهران: زوار، ۱۳۶۶. ص۴۵۰.
  32. «انور خامه‌ای درگذشت». فرارو، ۳۰ آبان ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۴ آذر ۱۳۹۷. 

منابع[ویرایش]

  • اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (۱۳۴۵). روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه. به کوشش ایرج افشار. اساطیر.
  • اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (۱۳۶۳). المآثر و الآثار. به کوشش ایرج افشار. تهران: اساطیر.
  • افشارفر (زمستان ۱۳۸۲). «آموزگار آموزگاران». آئینه میراث (۲۳). دریافت‌شده در ۲۱ شهریور ۱۳۹۲.
  • باستانی پاریزی، محمدابراهیم (۱۳۵۶). حماسه کویر. امیرکبیر.
  • جلیلی کرمانشاهی، محمدحسین. «خاندان دولتشاهی». یغما (۳۷۰).
  • خاوری، فضل‌الله (۱۳۸۰). تاریخ ذوالقرنین. تهران: سازمان چاپ و انتشارت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  • دیانتی، غلامعلی (پائیز ۱۳۸۷). «حاجیه مهرماه خانم عصمت‌السلطنه». میقات حج (۶۵). دریافت‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۱.
  • سپهر، محمدتقی (۱۳۷۷). ناسخ‌التواریخ. تهران: اساطیر.
  • عاقلی، باقر (۱۳۸۳). شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران. تهران: نشر گفتار.
  • عطاردی، عزیزالله (۱۳۸۱). فرهنگ خراسان (بخش طوس). عطارد.
  • فرمانفرماییان، مهرماه (۱۳۹۳). زیر نگاه پدر. کویر.
  • محمودی، منوچهر (۱۳۵۱). سفرنامه خانلرخان اعتصام‌الملک. تهران.
  • معزی، مینو (۱۳۸۵). شجره‌نامه خاندان معزی. تهران.
  • میرزا صالح، غلامحسین (۱۳۶۹). فرهنگ رجال قاجاریه. تهران.

کشاورز، اردشیر، زندگی و زمانه دولتشاه

پیوند به بیرون[ویرایش]