خاندان دولتشاهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
طرف چپ ردیف بالا محمدعلی میرزا دولتشاه

خاندان دولتشاهی یکی از بزرگترین و قدیمیترین خانواده‌های ایرانی به شمار می‌روند. جد بزرگ این خاندان محمدعلی میرزا دولتشاه فرزند بزرگ فتحعلیشاه قاجار بود.او مدت هفده سال،بعنوان سرحدار عراقین، حاکم کرمانشاه،لرستان و خوزستان بوده است.زنده یادادیبی فاضل و شاعر بشمار می آید.دیوان او دارای چهار هزار بیت شعر ناب میباشد.

تبار[ویرایش]

دولتشاهی ها از نسل محمد علی میرزا دولتشاه شاهزاده قاجاری هستند. سردودمان قاجاریه مربوط به یکی از طایفه‌های ترک اغوز در شمال شرق ایران به نام ایل قاجار بود که بر اثر یورش مغول از آسیای میانه به ایران آمدند. آنان ابتدا در پیرامون ارمنستان ساکن شدند که شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را در استرآباد (گرگان امروزی) ساکن کرد و حکومت قاجاریه نیز از قاجارهای استرآباد تشکیل یافته‌است. قبیله قاجار یکی از قبایل قزلباش بود که ارتش صفوی محسوب می‌شد.[۱] پس از حمله مغول به ایران و میان‌رودان، قاجارها نیز به همراه چند طایفه ترکمان و تاتار دیگر به شام و آناتولی کوچیدند.

هنگامی که تیمور گورکانی به این ناحیه تاخت، قبایل ترک بسیاری از جمله قاجارها و دیگر کوچندگان را به بند کشید و قصد بازگرداندن آن‌ها به آسیای میانه را داشت؛ ولی آنها به خواهش خواجه علی سیاهپوش - صوفی خانقاه صفوی - آزاد شدند که این موضوع باعث شیعه شدن آنان و ارادتشان به خاندان صفوی شد. پس از آن قاجارها یکی از سازندگان سپاه قزلباش شدند.[۲]

شجره نامه[ویرایش]

محمد علی میرزا دولتشاه در هنگام مرگ دارای ۱۰ فرزند پسر و ۱۴ فرزند دختر بود، که نسل او (خاندان بزرگ دولتشاهی)، از احفاد همین ده پسر به شمار می‌آیند.

اسامی پسران محمدعلی میرزا دولتشاه بشرح زیر هستند:[۳]

  1. محمد حسین میرزا حشمت‌الدوله، از بطن دختر احمد خان مقدم مراغه، بزرگترین نواده فتحعلی‌شاه بود و در سال ۱۲۱۸ قمری متولد شد. پس از فوت دولتشاه به فرمان فتحعلی‌شاه به حکومت کرمانشاه رسید. در زمان محمدشاه قاجار از حکومت عزل شد و در تبریز درگذشت.[۴]
  2. طهماسب میرزا مؤیدالدوله، از بطن مادری اصفهانی در سال ۱۲۲۰ قمری در قزوین متولد شد. او در طول زندگانی به حکومت‌های مختلف منصوب شد، از جمله حکومت کرمانشاه که پس از عزل عمادالدوله به او سپرده شد.
  3. نصرالله میرزا والی،او از بطن دختر محمدیوسف‌خان والی لرستان فیلی متولد شد. در جوانی به دامادی محمدتقی میرزا حسام‌السلطنه (پسر هفتم فتحعلی‌شاه) رسید و چندی در لرستان حکومت کرد. پس از به حکومت رسیدن محمدشاه به تهران آمد و در زمان ناصرالدین شاه از ملتزمین رکاب بود.[۵]
  4. اسداللّه میرزا، وی از بطن مادری عرب متولد شد. در ایام حیات دولتشاه چندی در همدان و خوزستان حکومت کرد. در ۱۲۵۱ قمری در سنین جوانی درگذشت.
  5. فتح‌اللّه میرزا، در دوران محمدشاه در تهران اقامت داشت و در جوانی درگذشت.[۶]
  6. امامقلی میرزا عمادالدوله، مادرش دختر یکی از بزرگان ایل کلهر بود. ابتدا در سنقر و کلیایی حکومت داشت. سپس مدتی در تهران به تحصیل سپری کرد. در دوران ناصرالدین شاه دوبار به حکومت کرمانشاه و کردستان منصوب شد و مدتی نیز وزیر عدلیه بود. امامقلی میرزا در سفر اول ناصرالدین شاه به فرنگ در رکاب او بود. او در رجب ۱۲۹۲ قمری در کرمانشاه درگذشت.
  7. نوراللّه میرزا
  8. جهانگیر میرزا، مادرش از اهالی تفلیس بود. در ابتدای سلطنت محمدشاه به مدت شش ماه حکومت یزد را داشت. سپس بلوک اردهال قم به تیول او داده شد و خود نیز در قم ساکن گشت. جهانگیر میرزا با دختر عمه خود که دختر آصف‌الدوله از بطن مریم خانم دختر فتحعلی‌شاه بود ازدواج کرد و صاحب فرزندی شد که در اوان خردسالی درگذشت.[۷] سایر فرزندان او (احتمالا از همسری دیگر) بی‌بی‌جهان خانم و جهاندار میرزا بودند. بی‌بی‌جهان خانم با خانلرخان اعتصام‌الملک از خاندان محمودی ازدواج کرد.[۸] جهانگیر میرزا در سال ۱۲۷۳ قمری در قم درگذشت.[۹]
  9. رحیم میرزا
  10. ابوالحسن میرزا

دختران:

  1. جهان‌آرا خانم، خواهر بطنی عمادالدوله، به همسری فرهاد میرزا معتمدالدوله درآمد.
  2. صفیه سلطان خانم، مادرش دختر یکی از خوانین زرین چقا بود. به ازدواج شهمراد خان پسر حسین‌خان ساکی والی لرستان درآمد و پس از درگذشت و، همسر یکی از اشراف کرمانشاه شد.[۱۰]

تهیه شجره‌نامه کامل و دقیق از این خاندان بزرگ که برخی شمار اعضای آن را در سرتاسر دنیا، بیش از پنجاه هزار نفر می‌دانند[۱۱] کار بسیار دشواری است. در این ارتباط، جورج پرسی چرچیل، دبیر شرقی سفارت انگلیس، در گزارش محرمانه خویش خطاب به مقامات وزارت خارجه انگلیس که در سالهای اخیر در کتابی با عنوان فرهنگ رجال قاجاریه (به ترجمه: غلامحسین میرزا صالح) انتشار یافته، می‌نویسد:

شجرهٔ خانوادهٔ محمدعلی دولتشاه که به اهتمام هاسینت لوئی رابینو دی بور گوماله [کارمند کنسولگری انگلیس در کرمانشاه] تهیه شده، حاکی از این حقیقت است که تدوین شجره نامهٔ کامل خاندان قاجاریه چه کار عظیم و طاقت فرسایی خواهد بود.

[۱۲]

شاخه‌های دیگری از اعقاب محمدعلی میرزا دولتشاه نام‌های خانوادگی متفاوتی برگزیدند که دولتشاهی، فاتحی، جلالی‌قاجار[۱۳] ، صفدری‌قاجار و فیض خسروی از آن جمله هستند.

خلاصه تبارنامه خاندان دولتشاهی از نسل اول تا نسل پنجم[۱۳][۱۴]

نوادگان دولتشاه[ویرایش]

نوادگان از جانب پدر[ویرایش]

محمدعلی میرزا مشکوه‌الدوله
اشرف‌السلطنه
  • علیقلی میرزا صارم‌الدوله (درگذشته ۱۲۵۱) حاکم لرستان[۱۴]
  • بدیع‌الزمان میرزا عمادالدوله (۱۲۱۶-۱۲۸۱) حاکم کردستان[۱۴]
  • مرتضی‌قلی میرزا منصورالسلطان (درگذشته ۱۲۸۴) حاکم کردستان[۱۴]
  • محمدباقر میرزا خسروی کرمانشاهی (۱۲۲۸-۱۲۹۸) نویسندهٔ نخستین رمان در تاریخ ادبیات ایران
  • ابراهیم میرزا مشکوه‌الدوله، حاکم تویسرکان و نهاوند[۱۴]
  • غلامعلی دولتشاهی (۱۲۵۶-۱۳۱۱) رئیس تشریفات دربار رضاشاه پهلوی[۱۵]
  • حسنعلی دولتشاهی، نماینده مجلس شورای ملی ایران[۱۵]
  • محمدعلی دولتشاهی (۱۲۶۳-۱۳۱۳) رئیس تشریفات دربار رضاشاه پهلوی و نماینده مجلس شورای ملی ایران[۱۶]
  • ابوالفتح دولتشاهی (۱۲۶۵-۱۳۵۰) نماینده مجلس شورای ملی ایران[۱۷]
  • عزت‌ملک اشرف‌السلطنه (۱۲۴۲-۱۲۹۴) اولین زن عکاس ایرانی[۱۸]
  • یحیی دولتشاهی (۱۲۷۸-؟) نقاش، شاگرد کمال الملک
  • مهرانگیز دولت‌شاهی (۱۲۹۶-۱۳۸۷) دیپلمات و فعال حقوق زنان[۱۹]
  • اسماعیل دولتشاهی (فرزند امیرمحتشم از نوادگان عمادالدوله) نویسنده، مترجم و روزنامه‌نگار برجسته و نامدار ایرانی، و استاد و مدّرس تاریخ در دانشگاه‌های مختلف[۲۰]
  • فریدون دولتشاهی، نویسنده، روزنامه نگار و مترجم برجستهٔ ایرانی
  • حشمت‌الله دولتشاهی (حشمت‌السلطان) نویسنده و فیلسوف[پانویس ۱]
  • غلامحسین محتشم‌دولتشاهی (کرمانشاه۱۲۹۹–تهران۱۳۷۸) فرزند امیر محتشم و برادر اسماعیل دولتشاهی، از نخستین فارغ‌التحصیلان رشته حقوق دانشگاه تهران، مدتی رئیس اداره دارایی استان کرمانشاه، نویسنده نشریاتی چون «تعلیم و تربیت» و روزنامه «خاک و خون» مسلط به زبان‌های عربی، انگلیسی و آلمانی. فرزندان:دکتر طهماسب، بهنام و دکتر نیلوفر
  • دکتر علاءالدین دولتشاهی، بنیان‌گذار شبکه دوم تلویزیون ملی ایران موسوم به تلویزیون آموزشی
  • سلطان محمد دولتشاهی (معروف به شازده امیری) شهردار کرمانشاه، رئیس شهربانی اصفهان، اراک، همدان و کردستان
  • هوشنگ دولتشاهی فرزند عبدالجواد میرزا دولتشاهی فرزند امیر محترم نوه دولتشاه قاجار پسر بزرگ فنحعلیشاه قاجار
  • فریبرز دولتشاهی فرزند عبدالجواد میرزا دولتشاهی فرزند امیر محترم نوه دولتشاه قاجار پسر بزرگ فنحعلیشاه قاجار

ازدواج‌های معروف و نوادگان دختری[ویرایش]

جهانگیر مراد و غلامعلی دولتشاهی (مجل‌الدوله)
عصمت دولتشاهی

یادداشت[ویرایش]

  1. او دکترای افتخاری فلسفه داشت و نوشته‌های زیادی با مضامین فلسفی و مذهبی در مجلات و روزنامه‌های گوناگون منتشر کرده است. به عنوان نمونه نگاه کنید به: هرچه واقع شود مصلحت است در مجله جهان دانش، شماره ۱ (فروردین ۱۳۳۹)، عبرت از تحولات نوروزی در مجله معارف جعفری (دی ماه ۱۳۴۳) و اسلام و صلح جهانی در نشریه معارف جعفری شماره ۱۰ (خرداد ماه ۱۳۴۹)

پانویس[ویرایش]

  1. تاریخ سوم راهنمایی، ص ۲۹
  2. تاریخ ۳، ص ۱۳۳
  3. سپهر، ناسخ‌التواریخ، ۱:‎ ۵۴۷؛ خاوری، تاریخ ذوالقرنین، ۲:‎ ۱۰۷۸.
  4. ملک‌ایرج میرزا، تاریخ پسران خاقان
  5. ملک‌ایرج میرزا، تاریخ پسران خاقان
  6. ملک‌ایرج میرزا، تاریخ پسران خاقان
  7. ملک‌ایرج میرزا، تاریخ پسران خاقان
  8. سفرنامه میرزا خانلرخان اعتصام‌الملک، ص۹
  9. ملک‌ایرج میرزا، تاریخ پسران خاقان
  10. تاریخ لرستان : روزگار قاجار : از تاسیس تا کودتای 1299ش، صص۳۳-۳۴
  11. جلیلی کرمانشاهی، خاندان دولتشاهی.
  12. میرزا صالح، فرهنگ رجال قاجاریه، ۸.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ ۱۳٫۳ ۱۳٫۴ Eskandari-Qajar, Dowlatshahi-Qajar (Kadjar).
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ ۱۴٫۳ ۱۴٫۴ ۱۴٫۵ Buyers, The Qajar Dynasty: Dowlatshahi genealogy.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۲:‎ ۶۸۲.
  16. عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۲:‎ ۶۸۳.
  17. عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۲:‎ ۶۸۱.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، ۷-۸.
  19. عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۲:‎ ۶۸۴.
  20. افشارفر، آموزگار آموزگاران، ۲۳۵.
  21. معزی، شجره نامه خاندان معزی، ۷.
  22. فرمانفرماییان، زیر نگاه پدر، ۲۶.
  23. «شکوه ریاضی». روزنامه شرق. بازبینی‌شده در ۱۶ خرداد ۱۳۹۱. 
  24. محمودی، سفرنامه خانلرخان اعتصام‌الملک، سی.
  25. اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، ۳۸.
  26. «مصاحبه با عصمت دولتشاهی». مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۱. 
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ «بهار و خانواده». تارنمای بهار. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۱. 
  28. باستانی پاریزی، حماسه کویر، ۷۰۲.
  29. شجره نامه خاندان دولتشاهی
  30. عطاردی، فرهنگ خراسان (بخش طوس)، ۳۰۳ و ۳۴۹.

منابع[ویرایش]

کشاورز ، اردشیر،زندگی و زمانه دولتشاه

پیوند به بیرون[ویرایش]