حرم فاطمه معصومه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish
حرم حضرت فاطمه معصومه
Aerial photographs of Qom, 29 March 2018 (13970109000106636579121753288836 38629) (cropped).jpg
نامحرم حضرت فاطمه معصومه
کشور ایران
استانقم
شهرستانقم
بخشمرکزی
اطلاعات اثر
کاربریآرامگاه
دیرینگیدوره صفوی
دورهٔ ساخت اثردوره صفوی، دوره قاجار
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۱۲۸
تاریخ ثبت ملی۱۵ دی ۱۳۱۰
ایوان و مقرنس حرم حضرت فاطمه معصومه در قم.
نقشه حرم حضرت فاطمه معصومه، تطبیق سال ۱۳۹۲ و ۱۲۲۰ شمسی
در عصر محمدشاه قاجار
در زمان صفویه

حرم فاطمه معصومه به قبر فاطمه معصومه و ساختمان‌ و محوطه اطرافش در شهر قم گفته می‌شود. قبر فاطمه معصومه در میان بقعه با بلندی ۲۰/۱ و طول و عرض ۹۵/۲ در ۲۰/۱ متر قرار گرفته و با کاشی‌های نفیس و زرفام آغاز قرن هفتم پوشیده شده‌است. گرداگرد مرقد، دیواری به بلندی دو متر و طول و عرض تقریبی (۸۰/۴ در ۴۰/۴) قرار دارد که در سال ۹۵۰ بنا گردید و با کاشی معرق آراسته شد که اکنون این دیوار با ضریح مشبک از جنس نقره پوشیده شده‌است.

تاریخچه[ویرایش]

سیر تاریخی مرقد فاطمه معصومه در طول دوره‌های مختلف دستخوش تغییراتی بوده‌است.

در سال ۶۰۵ هجری «امیر مظفر احمد بن اسماعیل» بزرگ خاندان آل مظفر، بزرگ‌ترین استاد کاشی‌ساز آن زمان «محمد بن ابی طاهر کاشی قمی» را به‌کار ساخت و پرداخت کاشی‌های متنوع مرقد واداشت. او به مدت هشت سال به این کار مشغول بود تا سرانجام در سال ۶۱۳ کاشی‌های مرقد آماده و کار گذاشته شد.

به نوشته شاردن، سیاح فرانسوی عصر صفوی، در کتیبه سردر بنا کلمه «مشتاق درک» جهت ثبت سال بنا درج شده بود که به حساب ابجد ۱۰۶۵ (زمان سلطنت شاه عباس دوم) می‌شود.

در سال ۱۳۷۷ شمسی مرقد به شکل جدید که آمیخته‌ای از کاشی و سنگ است تجدید بنا شد و همچنین دیواره‌های داخلی با سنگ مرمر سبز آراسته گردید.

ضریح[ویرایش]

ضریح فاطمه معصومه در قم، ایران

در سال ۹۶۵ هجری شاه طهماسب صفوی، در چهار طرف مرقد ضریحی آجری آراسته به کاشی‌های هفت رنگ و کتیبه‌های معرق بنا نمود و در اطراف آن منافذی باز بود تا هم مرقد دیده شود و هم زائران نذورات خود را داخل ضریح بریزند.

در سال ۱۲۳۰ هجری قمری فتحعلی شاه همان ضریح را نقره پوش کرد که این ضریح به مرور زمان فرسوده شد و در سال ۱۲۸۰ ضریحی که از نقره ضریح سابق و نقره‌های موجود در خزانه ساخته شده بود به جای آن نصب گردید.

این ضریح چندین مرتبه تجدید بنا و اصلاح شد و سال‌های متمادی روی مرقد فاطمه معصومه باقی بود تا این که در سال ۱۳۶۸ هجری شمسی به دستور تولیت آن زمان شکل ضریح را تغییر دادند و ضریحی را با ظرایف هنری ویژه‌ای به جای آن نصب نمودند که آن ضریح همچنان برفراز قبر فاطمه معصومه برقرار است و در اسفند ماه ۱۳۸۰ شمسی اصلاحات و تعمیرات جدید صورت گرفت. تمام قسمت‌های نقره‌ای ضریح از نقره ۹۲ درصد با نقره ۱۰۰ درصد خالص خریداری شده از بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعویض شد و چوب‌های زیر آن اعم از ستون و پایه و… به دست استادان اصفهانی ساخته و قلم‌زنی شد و کارشناسان آستانه مقدسه (قسمت نقره‌ای) آن را تعویض کردند و ضریح سابق فرسوده شده را به خزانه تحویل داده شد.

گنبد[ویرایش]

اولین گنبدی که «پس از سایبان حصیری موسی بن خزرج» برفراز قبر فاطمه معصومه بنا شد، قبه‌ای برجی شکل بود که به همت زینب دختر محمد تقی از مصالح آجر و سنگ و گچ در اواسط قرن سوم هجری ساخته شد.

به مرور زمان و پس از دفن بعضی از بانوان علوی در جوار فاطمه معصومه دو گنبد دیگر در کنار گنبد اول ساخته شد.

این سه گنبد تا سال ۴۴۷ هجری ی برقرار بودند تا این که در همان سال «میر ابوالفضل عراقی» (وزیر طغرل کبیر) به تشویق شیخ طوسی به جای آن سه گنبد، گنبد مرتفعی، آراسته به نقش‌های رنگ آمیزی و تزیینات آجری و کاشی بدون ایوان و حجره بنا نهاد، که تمام قبور سادات و آن بانوان را فرا می‌گرفت.

در سال ۹۲۵ هجری قمری همین گنبد به همت «شاه بیگی بیگم» همسر شاه اسماعیل تجدید بنا و سطح خارجی گنبد با کاشی‌های معرق آراسته گردید. ضمناً ایوان رفیع با دو مناره در صحن عتیق ساخته شد.

نهایتاً در سال ۱۲۱۸ هجری همزمان با سلطنت فتحعلی شاه قاجار گنبد با خشت‌هایی طلایی تزیین شد که تا سال ۱۳۷۹ شمسی باقی‌ماند.

در سال ۱۳۸۰ به علت تخریب ظاهر گنبد و جهت جلوگیری از وارد شدن صدمات دیگر به ساختمان گنبد توسط تولیت آستانه مقدسه، مسعودی خمینی جهت بازسازی و تعمیرات اساسی گنبد حرم اقدام شد و خشت‌های طلایی سابق جمع‌آوری گردید. پس از بازسازی و تعمیرات اساسی که با هزینه‌ای بالغ بر ۲۵ میلیارد ریال بر روی گنبد صورت گرفت، پرده برداری از گنبد جدید در تاریخ ۶/۲/۱۳۸۴ هجری شمسی به دست محمد تقی بهجت انجام شد.

ماده تاریخی تذهیب گنبد[ویرایش]

میرزا محمدصادق ناطق اصفهانی در تاریخ تذهیب این گنبد هم قصیده‌ای شامل شصت و دو بیت سروده‌است که تمام مصراع‌های آن یعنی یکصد و بیست چهار مصراع هریک تاریخ ۱۲۱۸ دارد که تاریخ تذهیب گنبد مزبور است و حتی عناوینی که برای این قصیده انتخاب کرده همگی ماده تاریخ همان تاریخ یعنی ۱۲۱۸ می‌باشد. این قصیده که به عنوان قصیده معجزیه نامگذاری شده‌است با بیت زیر شروع می‌گردد:[۱][۲]

این قبه گلبنی است بزیور برآمدهیا پاک گوهریست پر از زیور آمده

پادشاهان مدفون در حرم[ویرایش]

چهار پادشاه از صفویان، دو پادشاه از قاجار، و همچنین تعدادی از شاهزادگان قاجار در این مکان دفن شده‌اند.

پادشاهان صفوی[ویرایش]

پادشاهان صفوی در سمت جنوب غربی حرم (رواق جنوبی) دفن شده‌اند. این قبرها تماماً برداشته شده و جای آن‌ها هموار است.

پادشاهان قاجار[ویرایش]

پادشاهان قاجار در ضلع شمالی صحن عتیق دفن شده‌اند. سنگ قبرها برداشته شده و اکنون در موزه نگهداری می‌شوند.

شاهزادگان و حکمرانان قاجار[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

تصویر حرم فاطمه معصومه پشت اسکناس پنج هزار ریالی ایران
نمایی پهن از حرم فاطمه معصومه

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. مواد التواریخ، نوشته حسین نخجوانی، سال ۱۳۴۳ خورشیدی
  2. نعمت‌الله ذکایی بیضایی، مجله وحید، ۱۳۵۷، شماره ۲۳۷، صفحهٔ ۶۴

Fātimah Ma'sūmah Shrine
Aerial photographs of Qom, 29 March 2018 (13970109000106636579121753288836 38629) (cropped).jpg
A March 2018 aerial photograph of Fatima Masumeh Shrine with golden dome and Azam Mosque of Qom
Religion
AffiliationIslam
Location
LocationQom, Iran
Fatima Masumeh Shrine is located in Iran
Fatima Masumeh Shrine
Shown within Iran
Geographic coordinates34°38′30″N 50°52′44″E / 34.6417°N 50.8790°E / 34.6417; 50.8790Coordinates: 34°38′30″N 50°52′44″E / 34.6417°N 50.8790°E / 34.6417; 50.8790
Architecture
TypeMosque
StyleIranian
Specifications
Dome(s)3
Minaret(s)6

The Shrine of Fatima Masumeh (Persian: حرم فاطمه معصومهtranslit. haram-e fatemeh masumeh) is located in Qom, which is considered by Shia Muslims to be the second most sacred city in Iran after Mashhad.

Fatima Masumeh was the sister of the eighth Imam Reza and the daughter of the seventh Imam Musa al-Kadhim (Tabari 60). In Shia Islam, women are often revered as saints if they are close relatives to one of the Twelver Imams. Fatima Masumeh is therefore honored as a saint, and her shrine in Qom is considered one of the most significant Shi'i shrines in Iran. Every year, thousands of Shi'i Muslims travel to Qom to honor Fatima Masumeh and ask her for blessings.

Also buried within the shrine are three daughters of the ninth Twelver Shī‘ah Imām Muhammad al-Taqī.[1]

Specifications

The mosque consists of a burial chamber, three courtyards and three large prayer halls, totalling an area of 38,000 m2 (410,000 sq ft). The three prayer halls are named: Tabātabā'ī, Bālā Sar, and A‘dham.[2][3]

Visiting the Shrine

The golden dome above the mausoleum

Though Shi'i theology formally states that the relatives of the Imams, or imamzadehs, hold a lower status than the Imams, popular Shi'ism still strongly venerates imamzadehs.[4] In Iran, there are many more burial places of the Imams' relatives than there are for the Imams themselves.[4] Imamzadehs are considered to be close to God and religiously pious because of their close relation to Imams.[5] Shi'is commonly travel on pilgrimages to shrines of imamzadehs, such as the Shrine of Fatima Masumeh, the sister of the 8th Imam 'Ali al-Rida, in Qom, Iran. Men and women seek cures to ailments, solutions to problems, and forgiveness of sins at these sites.[5] Many hadiths, or teachings, are recorded from Shi'i Imams praising the veneration of Fatima Masumeh, and proclaiming that those who make a pilgrimage to her Shrine will "certainly be admitted to heaven."[2]

Fatima Masumeh's Shrine in Qom is crowded every day of the year with Shi'i men, women, and children from all around the world. Some stay for hours or days praying at the mosque and circumambulating her tomb. The economy of Qom has become reliant on this pilgrimage for the tourism it brings.[6] In turn, Qom has remained conservative and traditional to maintain a pious environment for pilgrims.[7] Many miracles have been recorded as taking place at this shrine, and they are documented in a special office within the shrine complex. Some are published in the shrines monthly newspaper, the Payam-e Astan.[2]

Pilgrims at the Shrine of Fatima Masumeh follow rituals that have been passed down for centuries. Imam Ali al-Rida, Fatima Masumeh's brother, outlined these ritual acts as he described the way he visited her Shrine. The prayer Imam al-Rida dictated to his sister continues to be part of the pilgrimage.[4] Since the Safavid period, additional rituals have been added that are now typical for many Shi'i pilgrimages including ritual washing beforehand, dressing in perfumed clothing, and entering the site with one's right foot.[4]

History of the Shrine

Early history

Since the beginning of Qom's history in the 7th century, the city has been associated with Shi'ism and set apart from the Sunni caliphate.[4] Many Shi'i hadiths referred to Qom as a "place of refuge for believers," calling it a deeply religious place. After Fatima Masumeh's death in Qom and the construction of her Shrine, scholars began to gather in Qom and the city gained its reputation for religious learning. Today, Qom is still noted for its religious seminaries and organizations.[2]

Fatima Masumeh died in Qom in 201 A.H. as she travelled to join her brother, Imam Ali al-Rida in Khorasan.[2] The caravan she travelled in was attacked in Saveh by the Abbasid Sunnis, and 23 of Fatima Masumeh's family and friends were killed (Jaffer). Fatima Masumeh was then poisoned by a woman from the Sunni enemies, fell ill, and asked to be taken to Qom, where she died.[2] Fatima Masumeh's host in Qom buried her in his plot of land.[4]

The style of Fatima Masumeh's Shrine has developed over many centuries.[8] At first, her tomb was covered with a bamboo canopy.[4] Fifty years later, this was replaced by a more durable domed building, at the request of the daughter of Imam Muhammad at-Taqī, Sayyida Zaynab.[4][2] The family of Sayyida Zainab later added a further two domes to the Shrine.[4] These architectural projects marked the beginning of female patronage of the tomb of Fatima Masumeh.

Safavid period

In 1519, Tajlu Khanum, the wife of Shah Isma'il I, led a project to improve the drainage around the Shrine, embellish the Shrine with an iwan and two minarets, and reconstruct the tomb chamber as a domed octagon. During the Safavid dynasty, the women of this family were very active in embellishing the Shrine of Fatima Masumeh. In times of war, Safavid royal women found refuge in Qom, and likely compared their situation to that of Fatima Masumeh. These women donated beautiful fabrics and other items to the Shrine. Shah Abbas I of the Safavids did not patronize the Shrine of Fatima Masumeh as much as he did other shrines of Imams, but he did offer books to the Shrine's seminary library.[4] Over the years, many Safavids of royal birth were buried close to the Shrine of Fatima Masumeh.

Modern history

Eid al-Fitr prayer, Fatima Masuma Shrine, 2017

From 1795-1796, Fath-Ali Shah Qajar converted two Safavid sahn or courtyards into one large courtyard and, in 1803, fixed the golden dome. In 1883, Amin al-Sultan added the new sahn e-jadid or "New Court" to the Shrine complex.[8]

During Ayatollah Khomeini's 1979 Iranian Revolution, Qom was named "the birthplace" of this movement. Khomeini studied in Qom and lived there at the beginning and end of the Revolution. Aspects of the culture of Qom, including the Shrine of Fatima Masumeh, were used to unite the Iranian people over significant historical and mythical events.[9] Khomeini used images of the Shrine of Fatima Masumeh in posters, money, and stamps created during the Revolution.[8] Khomeini also constructed an addition to the Shrine of Fatima Masumeh and added more space for pilgrims.[2] In addition, the tomb of Ayatollah Khomeini utilizes architectural elements that are similar to Fatima Masumeh's Shrine, such as the golden dome.[8] See Mausoleum of Khomeini.

Notable burials

Royalty

Political figures

Scholars

Clerics

See also

References

  1. ^ "Qum, Iran". sacredsites.com. Retrieved 12 March 2009.
  2. ^ a b c d e f g h Jaffer, Masuma (2003). Lady Fatima Masuma (a) of Qum. Qum: Jami'at al-Zahra. ISBN 964-438-455-5.
  3. ^ "Today's Top StoriesQom Province". indiasnews.com. Archived from the original on 20 December 2008. Retrieved 18 December 2006. Shrine of Hazrat Masoumeh, sister of Imam Reza, one of Iran's holiest places, is in Qom.
  4. ^ a b c d e f g h i j Canby, Sheila R. (2009). Shah 'Abbas: The Remaking of Iran. London: The British Museum Press.
  5. ^ a b Betteridge, Anne H. (2002). "Muslim Women and Shrines in Shiraz". In Donna Lee Bowen and Evelyn A. Early (ed.). Everyday Life in the Muslim Middle East (2 ed.). Bloomington: Indiana University Press. pp. 276–289.
  6. ^ Majd, Hooman (2008). The Ayyatolah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran. New York: First Anchor Books.
  7. ^ Khosrokhavar, Farhad (2011). "Post-revolutionary Iranian youth: The case of Qom and the new culture of ambivalence". In Roksana Bahramitash and Eric Hooglund (ed.). Gender in Contemporary Iran: Pushing the boundaries. London: Routledge. pp. 99–119.
  8. ^ a b c d Allan, James W. (2012). The Art and Architecture of Twelver Shi'ism: Iraq, Iran, and the Indian Sub-Continent. Oxford: Azimuth Editions.
  9. ^ Rivzi, Kishwar (2003). "Religious Icon and National Symbol: The Tomb of Ayatollah Khomeini in Iran". Muqarnas. 20: 209–224. doi:10.1163/22118993-90000045.

External links