جواهرات ملی ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

مختصات: ۳۵°۴۱′۲۱٫۳۴″ شمالی ۵۱°۲۵′۱۰٫۸۳″ شرقی / ۳۵٫۶۸۹۲۶۱۱°شمالی ۵۱٫۴۱۹۶۷۵۰°شرقی / 35.6892611; 51.4196750

جواهرات ملی ایران (تا پیش از سال ۱۳۵۷ جواهرات سلطنتی ایران) به مجموعه‌ای از جواهرات سلطنتی گفته می‌شود که طی صدها سال توسط پادشاهان مختلف ایران جمع‌آوری گردیده و چه به صورت پیاده و چه به صورت ساخته شده اکنون در موزه جواهرات ملی ایران وابسته به بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نگهداری می‌شوند. آغاز جمع‌آوری این جواهرات به صورت جدی به دوران صفویه باز می‌گردد و پس از آن گاهی پادشاهانی قطعاتی را به آن افزوده‌اند و گاهی در هنگام تغییر حکومت‌ها، بخش‌هایی از آن به تاراج رفته‌است. این مجموعه یکی از بزرگترین مجموعه‌های جواهر در جهان بوده و قدمت برخی از جواهرات این مجموعه به اساطیر و پیش از تاریخ باز می‌گردد. این جواهرات امروزه به عنوان بخشی از فرهنگ و تاریخ ایران شناخته شده و همچون سایر عناصر شناخت فرهنگی مانند معماری، رسوم، رقص و هنر عنصری برای شناخت فرهنگ ایرانی به‌شمار می‌رود. تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، در برخی از مراسم رسمی همچون ازدواج‌ها و تاجگذاری از جواهرات ملی استفاده می‌شد.[۱][۲]

تاریخچه[ویرایش]

استفاده از جواهرات در ایران ریشه بسیار کهن دارد.[۳] در طول تاریخ، پادشاهان ایران هرگاه از جنگهای خارجی و ناآرامی‌های داخلی فراغتی حاصل می‌نمودند، به تجمل و جمع‌آوری جواهرات همت می‌گماشتند. با حمله اعراب به ایران، بخش عمده‌ای از این نفایس از بین رفت که داستان فرش بهارستان خسرو، از جمله رقت بارترین حوادث است. حکومت‌های پس از اسلام نیز بعد از مدت کوتاهی به تدریج در جمع‌آوری این نفایس کوشیده‌اند که بخشی از این جواهرات(دوران اسلامی) هنوز در ایران موجود است. با این‌حال تا دوران صفویه اطلاعات دقیقی راجع به چگونگی جمع‌آوری و نگهداری این نفایس وجود ندارد.[۴]

دوره صفویه[ویرایش]

بشقاب مرصع سرپوش‌دار

در دوره صفویه، با ورود خارجیان و سیاحان و سفرنامه نویسان غربی، اطلاعات مدون تری در این خصوص باقی مانده‌است. در این دوره و بخصوص در زمان سلطنت شاه‌عباس بزرگ، فتوحات متعدد مرزی، انتظام و امنیت داخلی و در نهایت روابط گسترده سیاسی و اقتصادی خارجی دولت، باعث شد تا اعتبار مالی و قدرت اقتصادی ایران افزایش یافته و دربار ایران به جمع‌آوری جواهر روی آورد. به‌طور کلی خزائن نفایس شاه عباس صفوی، که به نظر ژان شاردن سیاح و جواهر فروش فرانسوی یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های زمان خود بوده‌است، عموماً از یکی از منابع زیر جمع‌آوری شده‌است:[۵][۶][۷]

حمله افغان[ویرایش]

با سقوط اصفهان در زمان شاه سلطان حسین، این گنجینه عظیم به دست مهاجمین افغان افتاد. در هنگام اشغال اصفهان، محمود افغان گروهی را به سرپرستی محمدقلی خان صدراعظم مأمور جمع‌آوری جواهرات از خزانه سلطنتی کرد. با اینکه این‌کار ابتدا با نظم انجام شد، ولی اندکی که گذشت، سربازان رشته اطاعت گسستند و بخشی از جواهرات که هنوز به دست سران اشغالگران نیافتاده بود، تاراج شد. از آنجا که وضع آشفته ایران جنگ‌زده برای تجارت چنین کالایی مناسب نبود، بخش عمده‌ای از این گنجینه توسط سوداگران از سربازان خریداری و در بازارهای هندوستان و دربار سلاطین تیموری هند به فروش رفت.[۶][۸]

افشاریه[ویرایش]

بخشی از جواهرات نادرشاه

با فتح اصفهان توسط نادر شاه و شکست افغان‌ها، قسمتی از جواهراتی که توسط محمود افغان جمع‌آوری شده بود به دست شاه طهماسب دوم و نادر افتاد و بخشی از آن نیز توسط سران افغان به شهرهای جنوبی برده شد. با تعقیب فراریان این جواهرات نیز به دست نادر افتاد. نادرشاه برای پس گرفتن آن بخش از جواهرات که به هند رفته بود، چندین بار با دربار هند مکاتبه نمود ولی نتیجه‌ای نگرفت.[۸] با پایان جنگ کرنال و فتح هندوستان بدست نادر، این جواهرات به همراه بخشی از جواهرات محمدشاه پادشاه هند به ایران بازگشت. جواهرات بازگشتی همچنین شامل بخشی از جواهرات محمدشاه بود که به موجب قرارداد ترک مخاصمه شلیمار به عنوان جبران یکصد و پنجاه کرور تومان خسارت جنگ به نادر تسلیم شد.[۹]

همه جواهرات ارسالی از هند به ایران نرسید و مجدداً برخی از آن‌ها در راه غارت و بخشی نیز به عنوان هدیه توسط نادر به امرا و حکام و سلاطین همسایه همچون کاترین (ملکه روسیه)، سلطان محمودخان (پادشاه عثمانی) و ابوالفیض‌خان (امیر بخارا) پیشکش شد. نادر همچنین مقادیری از این جواهرات را به آستانه علی‌بن موسی الرضا تقدیم نمود و مقداری نیز میان سپاهیان وی تقسیم شد. با قتل نادر در ۱۱۶۰ قمری، یکی از سرداران او به نام احمدخان به غارت جواهرات پرداخت و بخشی از آن همچون الماس مشهور کوه نور دوباره از ایران خارج گردید. بخش دیگری از آن سرانجام پس از چندین بار دست به دست شدن در اختیار آغا محمدخان قاجار قرار گرفت.[۱۰]

دوره قاجار[ویرایش]

آغامحمدخان که برای به‌دست آوردن این جواهرات مجبور شده بود شاهرخ میرزا را به شدت شکنجه کند،[۱۱] تلاش زیادی برای حفظ و نگهداری از این جواهرات نمود. فتحعلی شاه نیز به ضبط جواهرات علاقه داشت و تخت نادری، شمشیر جهانگشای نادری، کلاه مرواریددوزی شده، تاج کیانی و تخت طاووس (قاجاری) به دستور وی ساخته شد. در زمان ناصرالدین شاه نیز کوشش‌هایی برای جمع‌آوری این جواهرات به عمل آمد و همچنین از بخشی از جواهرات پیاده موجود، برای ساخت زینت‌آلاتی همچون کمربند زرین و کره جواهرنشان استفاده شد.[۱۲] در زمان ناصرالدین‌شاه یکی از جواهرات تخت طاووس توسط جوانی به سرقت رفت. کامران میرزا با اخذ امان‌نامه از شاه، موفق گردید سارق و جواهر سرقت شده را کشف کند. با اینحال شاه دستور داد تا سارق را به شکل فجیعی اعدام کنند و در پاسخ نارضایتی کامران میرزا از اعدام سارق بر خلاف امان نامه چنین نوشت:[۱۳]

گویا از اعدام آن جوان آزرده خاطر شدید....بدانید که این جواهرات ... مال پدر ما نیست. آنچه در دست ماست متعلق به ملت و کشوری است که آن را بما سپرده‌اند...

جواهرات ملی ایران در زمان مظفرالدین شاه برای اولین بار تقویم گردیدند.[۱۰] محمدعلی‌شاه در زمانی که از مشروطه خواهان شکست خورد و به سفارت روسیه پناهنده شد، بخشی از این جواهرات از جمله الماس دریای نور را با خود به داخل سفارت برد و ادعا نمود که این جواهرات اموال شخصی او هستند. بر اثر پافشاری مشروطه خواهان در مذاکرات، ناچار بخشی از جواهرات مزبور (از جمله دریای نور) مجدداً به کاخ گلستان بازگشت.[۱۴][۱۵] در جریان سفر دوم احمدشاه به اروپا، شایعه‌ای مبنی بر سرقت جواهرات ملی توسط او در تهران منتشر گردید. مجلس شورای ملی هیئتی را به ریاست ارباب کیخسرو مأمور بررسی موضوع نمود که با بررسی انجام شده و تطبیق جواهرات با فهرست تهیه شده در زمان مظفرالدین‌شاه و محمدعلی‌شاه، مشخص گردید که شایعه مزبور صحت نداشته‌است.[۱۶]

دوران پهلوی[ویرایش]

در دوره رضاشاه جواهرات ملی توسط کارشناسان جواهرشناس فرانسوی (کمپانی بوشرون) بازدید و صورت برداری شد و سپس بخش عمده آن در صندوقهایی از کاخ گلستان به بانک ملی انتقال یافت. بخش کوچکتری نیز جهت بازدید در کاخ موزه گلستان باقی ماند. بخشی نیز توسط رضا شاه به امرای محلی یا نمایندگان خارجی تقدیم گردید. قطعاتی نیز به‌طور امانت برای مراسم ازدواج فوزیه و محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۱۶ تسلیم خانواده سلطنتی شد که این قسمت اخیر نیز هیچگاه به‌طور کامل به خزانه باز نگشت. در سال ۱۳۲۰ هیاتی از سوی مجلس شورای ملی مأمور تحقیق در این امر شد که گزارش‌های این تخلفات تقدیم مجلس شد و در جراید وقت نیز انتشار یافت. ولی نتیجه ثمربخشی حاصل نگردید.[۱۷] در همین دوره انگلستان پیشنهاد داد تا از محل فروش این جواهرات، کار ساخت راه‌آهن سراسری کشور شکل بگیرد و سرمایه لازم برای تشکیل یک بانک ایرانی تهیه شود. رضا شاه موفق گردید بدون اجرای این پیشنهاد به هر دو هدف برسد.[۱۸]

در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی، شمشیر نفیس مرصعی که به منظور برگزاری مراسم و تشریفات تدفین رضا شاه به مصر ارسال گردیده بود، توسط ملک فاروق پادشاه مصر و برادر زن شاه به سرقت رفت. ماجرا توسط دربار ایران پیگیری گردید، ولی به نتیجه نرسید و مکتوم ماند. سال‌ها بعد و پس از سرنگونی خاندان سلطنتی مصر در سال ۱۳۳۱، موضوع ابتدا توسط مجله روزالیوسف در قاهره و سپس توسط خواندنیها در تهران برملا گردید.[۱۹]

نگهداری و استفاده[ویرایش]

در زمان سلطنت رضا شاه در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، این جواهرات با قانون مصوب مجلس شورای ملی به عنوان پشتوانه اسکناس در اختیار بانک ملی ایران قرار گرفت. از سال ۱۳۲۲ در یکی از خزانه‌های بانک ملی به نمایش عمومی گذاشته شد و در سال ۱۳۳۴ ساختمان خزانه فعلی برای آن ساخته شد. جواهرات در سال ۱۳۳۹ و پس از اینکه مالکیت آن‌ها به بانک مرکزی منتقل گردید به موزه جواهرات ملی انتقال یافت.[۱۲]

ارزش[ویرایش]

اگرچه ارزش جواهرات ملی ایران به ارزش اقتصادی آن محدود نمی‌شود، ولی از جواهرات ملی ایران به عنوان پشتوانه قدرت و ذخیره خزانه کشور و گاه به عنوان پشتوانه پول منتشر شده توسط بانک مرکزی استفاده می‌شده‌است. از نظر فنی به لحاظ منحصر به فرد بودن، بی‌نظیر بودن و اهمیت تاریخی، قیمت‌گذاری برای چنین جواهراتی(حتی به‌طور تقریبی) برای زبده‌ترین کارشناسان و ارزیابان نیز مقدور نمی‌باشد.[۲۰] برخی مورخان تنها ارزش جواهرات غنیمتی هند را به ارزش آن زمان حدود هفتاد کرور روپیه برآورد نموده‌اند.[۲۱]

گوناگونی جواهرات[ویرایش]

از معروفترین اقلام ساخته شده جواهرات ملی می‌توان به تاج پهلوی، دریای نور، کمربند زرین، جقه نادری، تاج کیانی، کره جواهرنشان و ساعت اهدایی ملکه ویکتوریا به ناصرالدین‌شاه اشاره نمود. علاوه بر این اقلام، صدها قطعه ساخته شده مانند کوزه‌های قلیان، کلاه مرواریددوزی شده، انفیه دان زمرد، شمعدان مرصع، آفتابه لگن مرصع، تنگ زرین، کوزه قلیان، ظرف‌ها و سرپوش‌های غذا از طلا، گلدان و آینه و شمعدان، سرقلیان، قندان و قوری، سینی، کاسه، شمشیر و قمه، انگشتری‌های مختلف، سر علم، انواع جقه، انواع قلمدان و ساعت، انواع گل و سنجاق سینه، انواع گل کمر، انواع تفنگ مرصع، انواع سنجاق، هزاران مسکوک مختلف، قوطی، مدال، جبه‌ها و شنل‌های مرواریددوزی شده، انواع نشان‌های دول مختلف، سپر، کلاه، قهوه خوری و هزاران قطعه جواهرات بسیار نفیس پیاده بخشی از این گنجینه را تشکیل می‌دهند.[۱][۱۲][۲۲]

نگارخانه[ویرایش]

فیلم[ویرایش]

http://www.youtube.com/watch?v=FSXGopylCGo

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ "Iranian Crown Jewels". Famous Wonders. Retrieved ۲۶ AUG ۲۰۱۰. Check date values in: |تاریخ بازدید= (help)
  2. راهنمای خزانه جواهرات ملی، بانک مرکزی جمهوری اسلامی، ۱۳۸۰
  3. Dr. Elena Neva (aug 2007). "Central Asian Jewelry and their Symbols in Ancient Time". Transoxiana. Retrieved ۲۶ aug ۲۰۱۰. Check date values in: |تاریخ بازدید=, |تاریخ= (help)
  4. «نظر اجمالی به سرگذشت جواهرات سلطنتی ایران»، جواهرات سلطنتی ایران، به کوشش خزانه جواهرات.، تهران: اداره نشر اسکناس بانک مرکزی ایران، ص. ۱
  5. «نظر اجمالی به سرگذشت جواهرات سلطنتی ایران»، جواهرات سلطنتی ایران، به کوشش خزانه جواهرات.، تهران: اداره نشر اسکناس بانک مرکزی ایران، ص. ۳ و ۴
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ "History of the Iranian Crown Jewels". Internet Stones. Retrieved ۲۶ aug ۲۰۱۰. Check date values in: |تاریخ بازدید= (help)
  7. سیدحیدر شهریار نقوی (بهمن–اسفند ۱۳۵۱)، «نمایندگان سیاسی ایران و هندوستان در زمان صفویان و بابریان»، بررسی‌های تاریخی، ۷ (۶)، ص. ۵۰ تا ۶۱
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «نظر اجمالی به سرگذشت جواهرات سلطنتی ایران»، جواهرات سلطنتی ایران، به کوشش خزانه جواهرات.، تهران: اداره نشر اسکناس بانک مرکزی ایران، ص. ۴
  9. ناصر نجمی (۱۳۸۰)، «انعقاد پیمان صلح با محمدشاه»، نادرشاه عقاب کلات، تهران: گوتنبرگ، ص. ۱۴۴، شابک ۹۶۴-۶۰۰۶-۷۸-۷
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «نظر اجمالی به سرگذشت جواهرات سلطنتی ایران»، جواهرات سلطنتی ایران، به کوشش خزانه جواهرات.، تهران: اداره نشر اسکناس بانک مرکزی ایران، ص. ۵
  11. فرد ریچاردز (۱۳۷۹)، «صفحه‌ای از تاریخ ایران»، سفرنامه فرد ریچاردز، ترجمهٔ مهین‌دخت صبا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ص. ۳۳۵، شابک ۹۶۴-۴۴۵-۲۳۹-۹
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ جواهرات سلطنتی ایران، به کوشش خزانه جواهرات.، تهران: اداره نشر اسکناس بانک مرکزی ایران، ص. صفحات مختلف
  13. روزنامه تجدد ایران (۳۲۵۶)، ص. یک، ۲۹ مهر ۱۳۲۰ پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک); از |مقاله= صرف‌نظر شد (کمک)
  14. «نظر اجمالی به سرگذشت جواهرات سلطنتی ایران»، جواهرات سلطنتی ایران، به کوشش خزانه جواهرات.، تهران: اداره نشر اسکناس بانک مرکزی ایران، ص. ۱۶
  15. محمود طلوعی (۱۳۷۰)، «زمینه انقلاب»، داستان انقلاب، تهران: نشر علم، ص. ۹۸، شابک ۹۶۴-۴۰۵-۱۹۸-X
  16. حسین مکی (۱۳۵۷)، «سلطان احمدشاه و جواهرات سلطنتی»، زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه، تهران: امیرکبیر، ص. ۲۴۱
  17. گزارش کمسیون جواهرات مجلس شورای ملی (مهرماه ۱۳۲۰) و روزنامه تجدد ایران شماره ۳۲۶۱ مورخ ۵ آبان ۱۳۲۰ هردو به نقل از تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی.جلد چهارم.ص ۵۵ تا ۸۰ نشر ناشر. ۱۳۶۱ تهران
  18. Mohammad Gholi Majd (۲۰۰۲Great Britain and Reza Shah، University Press of Florida، شابک ۱۳: ۹۷۸-۰۸۱۳۰۲۱۱۱۹ مقدار |شابک= را بررسی کنید: invalid character (کمک)
  19. حسین مکی (۱۳۶۶)، «جنگ و اشغال کشور چه عواقبی با خود داشت؟»، تاریخ بیست ساله ایران (ویراست جلد هشتم)، تهران: انتشارات علمی، ص. ۵۲۲و۵۲۳
  20. «درباره خزانه جواهرات ملی». بانک مرکزی جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۳ شهریور ۱۳۸۹.
  21. صادق رضازاده شفق (۱۳۸۸)، «لشکرکشی به هند»، نادرشاه، تهران: نیک فرجام، ص. ۱۹۹
  22. Iranian National -Royal- Jewels

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

An elaborate diamond and emerald Aigrette, set in silver. Part of the Iranian Crown Jewels.

The Iranian National Jewels (Persian: جواهرات ملی ایران‎), originally the Iranian Crown Jewels (Persian: جواهرات سلطنتی ایران‎), include elaborate crowns, thirty tiaras, and numerous aigrettes, a dozen bejeweled swords and shields, a number of unset precious gems, numerous plates and other dining services cast in precious metals and encrusted with gems, and several other more unusual items (such as a large golden globe with the oceans made of emeralds) collected or worn by the Persian monarchs from the 16th century (Safavid Persia) on. The collection is housed at The Treasury of National Jewels, situated inside the Central Bank of Iran on Tehran's Ferdowsi Avenue.[1]

Safavid and Afsharid conquests

The majority of the items now in the collection were acquired by the Safavid dynasty, which ruled Iran from 1502 to 1736 AD. Afghans invaded Iran in 1719 and sacked the then capital of Isfahan and took the Iranian crown jewels as plunder.[citation needed] By 1729, however, after an internal struggle of nearly a decade, Nader Shah Afshar successfully drove the Afghans from Iran. In 1738, the Shah launched his own campaign against the Afghan homeland. After taking and raiding the cities of Kandahar and Kabul as well as several principalities in far-off northern India, and sacking Delhi, the victorious Nader Shah returned to Iran with what remained of the plundered crown jewels as well as several other precious objects now found in the Iranian Treasury. These included diamonds, emeralds, rubies, sapphires, and other precious gemstones. Four of the most prominent acquisitions from this conquest were the Koh-i-Noor and Darya-ye Noor diamonds (both originating from India and still amongst the largest in the world), the Peacock Throne, and the Samarian Spinel.[citation needed]

Mohammad Reza Shah crowning his wife, Empress Farah, at their coronation in 1967.

Modern usage

The crown jewels were last used by the Pahlavi dynasty, the last to rule Iran. The splendor of the collection came to the attention of the western world largely through their use by Mohammad Reza Pahlavi and his Shahbanu Farah Pahlavi during official ceremonies and state visits.

The Iranian crown jewels are considered so valuable that they are still used as a reserve to back Iranian currency (and have been used this way by several successive governments). In 1937, during the reign of Reza Shah Pahlavi, ownership of the Imperial treasury was transferred to the state. The jewels were placed in the vaults of the National Bank of Iran, where they were used as collateral to strengthen the financial power of the institution and to back the national monetary system.[2] This important economic role is perhaps one reason why these jewels, undeniable symbols of Iran's monarchic past, have been retained by the current Islamic Republic.[citation needed]

Public display

Because of their great value and economic significance, the Iranian crown jewels were for centuries kept far from public view in the vaults of the Imperial treasury. However, as the first Pahlavi Shah had transferred ownership of the crown jewels to the state, his son, Mohammad Reza Pahlavi, decreed that the most spectacular of the jewels should be put on public display at the Central Bank of Iran.

When the Iranian revolution toppled the Pahlavi dynasty in 1979, it was feared that in the chaos the Iranian crown jewels had been stolen or sold by the revolutionaries. Although in fact some smaller items were stolen and smuggled across Iran's borders, the bulk of the collection remained intact. This became evident when the revolutionary government under the presidency of Hashemi Rafsanjani re-opened the permanent exhibition of the Iranian crown jewels to the public in the 1990s. They remain on public display.[citation needed]

The Imperial Collection

The Royal Mace of Iran

Fat′h-Ali Shah Qajar with the Royal Mace of Iran at his knees

The Royal Mace of Iran is a jewel-encrusted ceremonial mace, a part of the Iranian Crown Jewels. It was a favorite of Fat′h-Ali Shah Qajar, who is often shown holding it in his miniature portraits. The mace is encrusted with spinels and diamonds, from end to end. It is 73 cm (2.4 ft) long. The largest diamond weighs 17 carats (3.4 g), and is located on the very top of the mace. The largest spinels are the six surrounding the top of the mace, each weighing 40 carats (8 g).

Other items

See also

Media related to Crown jewels of Iran at Wikimedia Commons

References

  1. ^ "خزانه جواهرات ملی". بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران.
  2. ^ "Iran Chamber Society: Iranian National -Royal- Jewels". Iranchamber.com. 1937-11-16. Retrieved 2012-08-18.

External links