اشغال ایران در جنگ جهانی اول

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از جبهه ایران)
پرش به: ناوبری، جستجو
اشغال ایران در جنگ جهانی اول
بخشی از جنگ جهانی اول
M 115 carte de la Perse front Caucase.JPG
نقشه‌ای از بخش غربی ایران و مرز با عثمانی
تاریخ بهمن ۱۲۹۳–۱۲۹۷ خ.
برابر اواخر ۱۹۱۴–بهار ۱۹۱۸ م.
مکان ایران
نقاط مرزی ایران و عثمانی، آذربایجان، گیلان، خوزستان، بوشهر، کرمانشاه، کردستان، قم، قزوین، اصفهان، کاشان، همدان، کرج، تهران
نتیجه اشغال ایران
پیروزی متحدین
قرارداد مودروس
طرفین درگیر
ایران ایران
گروه‌های مسلح:
فرماندهان و رهبران
امپراتوری روسیه باراتف[ث]
ایران در جنگ جهانی اول رسماً اعلام بی‌طرفی نمود اما نیروهای مسلح محلی و در مورادی نیروهای تحت امر دولت با نیروهای اشغالگر وارد درگیری مستقیم شدند.

اشغال ایران در جنگ جهانی اول، جبهه ایران، یا نقض بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول[۱][۲] تعدادی از درگیری‌ها در آذربایجان ایران و غرب ایران بین نیروهای بریتانیا، امپراتوری روسیه، و نیروهای ارمنی و آشوری با نیروهای امپراتوری عثمانی گفته می‌شود که در دسامبر ۱۹۱۴ آغاز و با امضای قرارداد مودروس در ۳۰ اکتبر ۱۹۱۸به پایان رسید. این درگیری‌ها بخشی از جنگ جهانی اول در خاورمیانه محسوب می‌شود. مداخلات و عملیات روس‌ها با انقلاب روسیه در ۲۳ام فوریه ۱۹۱۷ پایان یافت. هنگامی که نیروهای قزاق روس با واحدهای ارمنی و نیروهای متحد که نیروی دانستر نام نهاده‌شد جایگزین شدند.

پیش‌زمینه[ویرایش]

نوشتار اصلی: جنگ جهانی اول

ایران در زمان شروع جنگ رسماً اعلام بی‌طرفی نموده‌بود. با این حال در عمل نیروهای ایران توسط قدرت‌های مرکز و نیروهای متفقین جنگ جهانی اول تحت تاثیر شرایط از یکی از طرفین طرفداری می‌کردند. منافع غربی در ایران بر مبنای منابع قابل توجه نفت و موقعیت سوق‌الجیشی ایران که مابین افغانستان و نیورهای متخاصم عثمانی٬ روس٬ و بریتانیا قرار داشت. ایران آن زمان با قرارداد سن پترزبورگ، ۱۹۰۷ میلادی به منطقه تحت نفوظ شمال و منطقه تحت نفوظ جنوب تقسیم شده بود. این شرایط تحت پوشش دهه‌ها سیاست مشهور به بازی بزرگ بین روسیه و بریتانیا حاصل شده‌بود. این قرار داد همچنین مناطق تحت نفوذ در تبت٬ افغانستان٬ و ایران را تعیین نموده بود تا وزنه تعادلی در برابر نفوذ آلمان‌ها را فراهم آورد.

جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ و در شرایطی آغاز شد که احمدشاه قاجار در ایران حکومت می‌کرد. شاه ایران که به‌تازگی تاج‌گذاری کرده‌بود و ۱۸ ساله بود، قدرت کمی داشت.[۳] مجلس شورای ملی تعطیل بود و انتخابات مجلس سوم با مخالفت روسیه و بریتانیا به تعویق افتاده‌بود. پس از شروع جنگ، در ایران نظرات متفاوتی پیرامون موضع‌گیری که باید کشور اتخاذ کند وجود داشت.[۱] احمدشاه ۳ روز پس از آغاز جنگ یعنی در ۱۲ ذی‌حجه‌ ۱۳۳۲ ق./۱ نوامبر ۱۹۱۴ م. بی‌طرفی ایران را در این جنگ اعلان نمود و مستوفی‌الممالک که هوادار بی‌طرفی ایران در جنگ بود به نخست‌وزیری رسید.[۴]

۷ سال پیش از شروع جنگ یعنی در سال ۱۹۰۷، دولت‌های بریتانیا و روسیه تزاری طی قرارداد سن پترزبورگ بر سر تقسیم ایران به دو منطقه نفوذ و یک منطقه بی‌طرف به توافق رسیده بودند که در پی آن نیروهای خود را در خاک ایران مستقر کرده‌بودند.[۴]

نیروهای روس در قسمت‌های شمالی ایران حضور داشتند و نیروهای بریتانیا در جنوب کشور کنترل اوضاع را در اختیار داشتند. دولت مرکزی ایران عملاً تنها کنترل بخش‌هایی از مرکز ایران را تحت اختیار داشت.[۳]

ارتش ایران در زمان آغاز جنگ جهانی اول فاقد نیروی هوایی و نیروی دریایی بود و شمار تخمینی نیروهای زمینی ایران چیزی حدود ۷٬۰۰۰ نفر بود.[۴] علاوه بر این، نیروهای ایران ملی و تماماً تحت امر دولت نبودند. بریگاد قزاق توسط روس‌ها تشکیل شده‌بود، ژاندارمری فرماندهان سوئدی داشت، عشایر ایران که مسلح بودند از دولت دستور نمی‌گرفتند و نیروهای شهربانی کم‌تعداد و کم‌تجهیزات بودند.[۵]

در حالی که نیروهای روس در خاک ایران حدود ۱۰٬۰۰۰ نفر بود که نیمی از آن‌ها در شهرهای تبریز، ارومیه و اردبیل مستقر بودند. بدین ترتیب ایران در این زمان هم از لحاظ سیاسی در وضعیت نامناسبی بود و هم توان نظامی دفاع از خاک خود در برابر نیروهای خارجی را نداشت.[۴]

اشغال[ویرایش]

«روس‌ها در اصفهان»، تصویری چاپ‌شده در هفته‌نامه فرانسوی لو پتی ژورنال به تاریخ ۲۳ آوریل ۱۹۱۶

آذربایجان[ویرایش]

جنوب[ویرایش]

نوشتار‌های اصلی: اشغال بوشهر و نبرد جهاد

خروج نیروهای خارجی از ایران[ویرایش]

یا وقوع انقلاب ۱۹۱۷ در روسیه و تشکیل شوروی، از بیشترین حد پیشروی خود در ایران در فوریه ۱۹۱۷ دچار آشفتگی شد و نیروهایش تا ماه اکتبر به پراکندگی کشیده‌شدند. روسیه با امضای عهدنامه برست-لیتوفسک با آلمان (مارس ۱۹۱۸) متعهد شد نیروهایش را از ایران خارج کند و تا پایان بهار ۱۹۱۸ ایران را ترک کرد. بریتانیا نیروهایش را تا ۳ سال بعد و کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ (۱۹۲۱) در ایران نگهداشت.[۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

روی و پشت اسکناس ۱۰ مارکی امپراطوری آلمان با بازچاپ عبارت ۲۵ قران که در زمان اشغال ایران در جنگ جهانی اول رایج بوده‌است.

پانویس[ویرایش]

آ.^ حسین رئوف‌بیک (به ترکی آذربایجانی: Hüseyin Rauf Baig) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای عثمانی در کرمانشاه بود که در نزدیکی کرند با نیروهای تحت امر وزارت داخله نیز درگیر شدند.[۵]
ب.^ احسان پاشا (به ترکی آذربایجانی: Ehsan Paşa) فرمانده نیروهای عثمانی در همدان بود.[۶]
پ.^ فن‌درگلتز (به آلمانی: von der Goltz) با درجه فیلد مارشال[۴] یا ژنرالی، فرمانده ارتش ششم عثمانی بود که مسئولیت داشت ایران را از نیروهای روس و بریتانیایی پاک کند.[۱]
ت.^ بوپ (به آلمانی: Bopp) با درجه سرهنگی، فرمانده میسیون نظامی ایران و آلمان و منصوب فن‌درگلتز[۱]
ث.^ باراتف فرمانده نیروهای روس در حمله به ایران بود که از بندر انزلی تا اصفهان تاختند.[۶]
ج.^ تامسون (به انگلیسی: Thomson) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای مستقر در شمال ایران (نورپرفورس) بود.[۴]
چ.^ ملیسون (به انگلیسی: Malleson) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای مستقر در شرق ایران (حلقه شرقی) بود.[۴]
ح.^ دنسترویل (به انگلیسی: Dunsterville) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای مستقر در غرب ایران بود.[۴]
خ.^ پرسی سایکس (به انگلیسی: Percy Sykes) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای مستقر در جنوب ایران (پلیس جنوب) بود.[۴]
د.^ ای. پی. تره‌ور (به انگلیسی: A. P. Trevor) با درجه سرگردی، فرمانده حکومت نظامی بوشهر از طرف بریتانیا بود.[۲]

یادکرد منابع[ویرایش]

منابع[ویرایش]