تکمیل کالای نساجی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
عملیات پرزسوزی بر روی نوعی پارچه کتانی
نمای بالایی و سطح مقطع عرضی یک نوع پارچه
سمت چپ: پیش از عبور بین غلتک‌ها
سمت راست: پس از عبور بین غلتک‌ها

به مجموعه عملیات و مراحل انجام شده بر روی پارچه با هدف بالا بردن کیفیت و مرغوبیت آن را تکمیل کالای نساجی می‌گویند.[۱] در تولید فرآورده‌های نساجی، تکمیل به تمام مراحلی اطلاق می‌شود که نخ، پارچه و منسوجات کشباف طی می‌کنند تا ظاهری بهتر، کارایی بی‌نقص و زیر دستی لطیف و متناسب داشته باشند. عملیات تکمیل، بعد از تولید کالای نساجی اعمال می‌گردد. [۲]

در صنعت نساجی و پوشاک، تکمیل بر روی پارچه به منظور افزایش درخشندگی، نرمی، زیبایی، ثبات دائمی، اتوپذیری و نظایر آن صورت می‌گیرد. همچنین مقاوم کردن پارچه در برابر آتش، آب و حشراتی نظیر بید از دیگر اهداف تکمیل کالای نساجی است. [۳] تکمیل کالای نساجی در مراحل مختلف تولید پارچه انجام می‌شود، این مراحل ممکن است پس از بافندگی پارچه و یا پس از رنگرزی و چاپ رخ دهد، به همین منظور تکمیل کالای نساجی توسط مهندسین این صنعت با تقسیم بندی‌های مختلفی تعریف شده‌است.[۴]

  • کلیه پارچه های نساجی به هنگام ترک سالن بافندگی کم و بیش دارای مقادیری عیوب و ناخالصی می باشند و لذا جهت برطرف کردن این عیوب و آماده کردن کالا جهت مراحل تکمیلی بعدی ، عملیات مقدمات تکمیل بر روی آن انجام می شود که شامل:توزین ، متراژ و نمره گذاری - کنترل - گره گیری - رفوگری - منقاش زنی و یا زوائد گیری می باشد. بعد از طی این مراحل پارچه آماده انجام عملیات تکمیل نهایی (Finishing) می شود.

به طور کلی نوع تکمیل بر روی منسوجات وابسته به مورد مصرف آنهاست.

در عملیات تکمیل، پارچه تحت اعمال شیمیایی و مکانیکی قرار می‌گیرد و علاوه بر این که ارزش تجاری آن بالاتر می‌رود، مشتری پسندتر نیز می‌شود. پارچه‌ها با توجه به نوع و جنس‌شان، از عملیات خاص تکمیلی برخوردار می‌باشند. پارچه‌های با جنس الیاف گیاهی، حیوانی و یا مصنوعی هر کدام عملیات تکمیلی خاص خود را می‌طلبند.[۵] واژه تکمیل ترجمه واژه انگلیسی فینیشینگ (Finishing) می‌باشد که در صنایع و دانشگاه‌های مرتبط در ایران نیز به همین نام رایج شده است.[۶]

دسته‌بندی[ویرایش]

روش های تکمیل به سه دسته کلی تقسیم می شود. الف) روش های فیزیکی مانند خارزدن ، تراش ، خشک کردن ، اتو و... ب) روش های شیمیایی شامل سفیدگری ، مقاوم در مقابل آب و آتش و بید و.... ج) روش های شیمی فیزیکی شامل مرسریزه کردن ، نمدی کردن و ....

انواع تکمیل نیز به سه دسته تقسیم می شود. 1) تکمیل موقت یا ناپایدار(Temporary Finish) مانند اتو زدن و نرم کردن - 2) تکمیل دائم(Permanent Finish) مانند نمدی کردن و خارزدن 3)تکمیل ثابت (Durable Finish) مانند پلیمریزه کردن منومری در سطح کالا .

1- تکمیل موقت : در تکمیل موقت , کالا را بمنظور خاصی تحت تکمیلی قرار می دهند بطوریکه اثر تکمیلی آن در عملیات بعدی مثل شستشو , یا خشک شوئی از بین می رود , مانند تقویت استحکام نخهای تار پارچه های پنبه ای بوسیله آهار دادن برای عملیات بافندگی و شستشو و یا برطرف کردن این آهار پس از خاتمه عملیات بافندگی. تکمیل موقت را می توان با بکار گرفتن یکی از روش های زیر بدست آورد. a. روشهای مکانیکی یا فیزیکی : مانند ازدیاد عرض پارچه به وسیله استنتر یا اتو کردن b. روشهای پرکردن : بوسیله نشاسته , صمغ و یا سایر پرکننده های معمولی c. روشهای نرم کردن : بوسیله روغنها - واکسها و یا صابون مناسب

2- تکمیل دائم: در این نوع از تکمیل پارچه را به منظور خاصی تکمیل می کنند و اثر تکمیل تا زمانیکه پارچه حالت خود را از دست ندهد(مخصوصا در مقابل شستشو و پوشش) باقی خواهد ماند. و می توان آن را با استفاده از یکی از روش های زیر بدست آورد. الف )با روش های مکانیکی و یا فیزیکی : مانند تراش , خارزدن, میلینک ب) با روش های رسوب دادن : مانند رسوب دادن رزینهای مصنوعی مثل استرها و اترهای سلولز در روی پارچه ج)با روش های شیمیایی : مانند مرسریزه کردن کالای پنبه ای و یا کلرینه کردن کالای پشمی و یا تکمیل با فرم آلدئیدها. ناگفته نماند که اغلب تکمیل هائیکه بوسیله روشهای رسوب دادن و یا شیمیایی بدست می آیند قابلیت این را دارند که بوسیله مواد و عملیات شیمیایی مناسب دیگر از بین بروند. بنابراین این نوع تکمیل تا حد معینی دوام و پایداری دارد.ودر شرایط مخصوصی حالت دئمی آن را می توان از بین برد.

3- نکمیل ثابت : در این تکمیل پارچه یک نوع تکمیل ثابت بخود می گیرد بطوریکه اثر مادام العمر در روی کالا باقیمانده و حتی بعد از اینکه پارچه حالت و ماهیت خود را به عنوان یک پارچه نساجی از دست بدهد آثار تکمیل در آن باقی خواهد ماند. مانند پلیمریزه کردن بعضی از منومرهای اکریلیکی در روی زنجیرهای اصلی مولکول های پارچه های سلولزی و یا پروتئینی.

عملیات پرزسوزی[ویرایش]

(Singeing) . پارچه های پنبه ای به علت اینکه از الیاف staple تشکیل شده اند ، دارای سطح پرزدار و کرکی هستند و هدف از پرزسوزی ( از بین بردن پرزهای سطحی آن است که از نخ یا سطح پارچه بیرون زده و آن را غیر جذاب می کند. برای زدودن این پرزها، نخ را از یک محفظه شعله مانند عبور می دهند تا پرزهای سطحی آن سوزانده شود و در دوخت و سایر مراحل ایجاد مشکل ننماید. چنانچه این پرزها در رنگرزی باقی بمانند بیشتر رنگ جذب می کنند و سطح کالا را پررنگ تر می کنند. اصولا در این گونه عملیات و چاپ نیز پرزسوزی نقش اساسی دارد. در حالت کلی پرزسوزی برای پارچه هایی صورت می گیرد که باید تکمیل سطح براق در آنها صورت بگیرد. بنابراین جهت پارچه هایی مثل پتو و فلانل و... مناسب نیستند. قبل از پرزسوزی پارچه را برس زده و تراش می کنند که در این عمل الیاف سطحی پارچه در یک ارتفاع معین کوتاه می شود . در ماشین های پرزسوزی مقداری از ناخالصی های نباتی هم سوزانده می شود و این عمل یه مراحل بعدی ازجمله سفیدگری کمک می کند. در استفاده از این ماشین ،کالا باید قبلا از ماشین برس و تراش عبور کرده باشد . ممکن اسن به جای ماشین لراش از ماشین سمباده هم استفاده شود. . ماشین های پرزسوری بر دو نوع می باشند: 1) ماشین های پرزسوزی شعله ای 2) ماشین های پرزسوزی با سطح داغ . درهر دو ماشین ، پارچه به سرعت از جلوی سطح داغ یا شعله عبور داده می شود . سرعت باید به نحوی تنظیم شود که بدون اینکه کالا اسیب ببیند پرزهای سطحی سوزانده شود. کالا نباید کاملا آب را از دست دهد تا زیر دست آن محفوظ بماند.در هر دو ماشین در ابتدای ورود ، پارچه از یک سیلندر داغ که از آن بخار عبور می کند گذرانده شده تا سطح پارچه دارای رطوبت یکنواخت گردد و از سوختن آن جلوگیری شود. بعد از عمل پرزسوزی پارچه به قسمت خاموش کننده جرقه برده شده که در این مرحله ممکن است از آب یا بخارآب استفاده شود.

عملیات آهارگیری[ویرایش]

(Desizing) . نخ های تار چون تحت کشش هستند و تحت حرکت نوسانی زیادی قرار می گیرند بنابراین احتمال پارگی در آنها زیاد است . به این علت آهار برای کاهش پارگی و پرزدهی و افزایش راندمان به کار برده می شود. مواد آهاری لایه ای از سطح نخ را تشکیل می دهند که این مواد به دلیل سفت و سخت بودن از قابلیت جذب آب و نفوذ رنگ به داخل الیاف جلوگیری می کنند. آهار به کار رفته عمل رنگرزی را نیز با مشکل مواجه می کند بنابراین قبل از شروع عملیات تکمیلی این ماده باید از روی پارپه جدا شود. آهار مصرفی دو منشا دارد . اگر از جنس پلیمرهای محلول در آب باشد با یک شست و شوی ساده در آب گرم از بین می روند مانند پلیمرهای پلی وینیل الکل و پلی اکریلیک . اگر از جنس نشاسته باشد برطرف کردن آن مشکل است به دلیل عدم حلالیت نشاسته در آب . در این حالت باید از عملیات آهارگیری به یکی چهارروش استفاده کرد. 1) روش تخریبی : ارزان و قدیمی ترین روش که در آن از هیچ ماده شیمیایی استفاده نمی شود . در این روش پارچه به مدت 24 ساعت در آب با درجه حرارت 25 تا 40 قرار گرفته و باکتری های موجود در آب تکثیر شده و به تخریب نشاسته می پردازند. 2) استفاده از اسید : اسید استفاده شده در این روش اسید کلریدریک و اسید سولفوریک بوده که باعث حل شدن سلولز علاوه بر نشاسته می باشد که برای عدم انجام این اتفاق غلظت اسید ، حرارت و مدت زمان باید کنترل شود. 3) استفاده از آنزیم : آنزیم ها عمل سلکتیویتی دارند یعنی بدون اینکه به سلولز تشکیل دهنده آسیب بزنند نشاسته را تجزیه می کنند. 4) استفاده از مواد اکسید کننده : در این روش از موادی مانند آب اکسیژنه ، پرسولفات سدیم ، هیپوکلریت سدیم ، برمیت سدیم و کلریت سدیم و ... استفاده می شود.

عملیات مرسریزه کردن[ویرایش]

(Mercerising). عمل مرسریزه کردن که به افتخار کاشف آن ، جان مرسر ، نامگذاری شده در حقیقت قرار دادن پارچه های پنبه ای در محلول های قوی قلیایی مانند سود ، پتاس ، هیدروکسید لیتیوم و آمونیاک می باشد. کاشف این عمل برحسب تصادف متوجه شد که در حین عبور دادن سود از پارچه های پنبه ای ، غلظت محلول قلیایی کاهش یافته و پارچه پنبه ای هم جمع شدگی قابل توجهی پیدا می کند. در سال 1290 فردی به نام هوراس لو در حین این عمل پارچه را تحت کشش قرار داد تا از جمع شدگی آن جلوگیری نماید و سپس متوجه شد شفافیت قابل ملاحظه ای به پارچه داده شده است. این عمل مبنای مرسریزه کردن قرار گرفت. مرسر کالا را در درجه حرارت معمولی با سود 55 تا 65 درجه توادل و بدون کشش عمل نمود که نتیجه حاصل عبارت بود از : جمع شدگی - افزایش مقاومت کشش افزایش تغییر طول تا حدپارگی - افزایش جذب آب - افزایش افینیتی برای رنگ ها و انجام واکنش در حرارت های پایین. الگو:عوامل موثر در مرسریزاسیون 1) غلظت سود به کاربرده شده (یا قلیایی دیگر) 2) درجه حرارت 3) میزان کشش 4) مدت زمان {{شفافیت لیف موقعی که در ماکزیمم تورم خود قرار دارد ایجاد نمی گردد. حداکثر تورم در غلظت سود معادل 170 گرم بر لیتر ایجاد می شود و شفافیت ماکزیمم در غلظت سود معادل با 260-300 گرم بر لیتر در حین اعمال کشش. همچنین هرچه درجه حرارت کاهش باید شفافیت افزایش می یابد.باید این نکته ذکر شود که در اثر افزایش کشش شفافیت افزایش می یابد و در صورتی که جمع شدگی کالا به صفر برسد شفافیت فوق العاده خواهد بود اما خواص رنگ پذیری نسبت به حالتی که کالا تحت کشش قرار نگرقته کاهش می یابد.


جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

تکیل کالای نساجی I , تالیف : دکتر میرهادی اصفهانی

فهرست گزیدهٔ منابع و مآخذ[ویرایش]

  • مرتضی سهی زاده ابیانه. «بخش هفتم: تکمیل». در تکمیل فرآورده‌های نساجی و رنگرزی. ویرایش جهانگیر زمانی، ویرایش دوم. چاپ دوم. تهران: انتشارات دهخدا، ۱۳۷۵. 
  • «پیشگفتار». در تکمیل کالای نساجی جلد اول. ویرایش پیک سبز. چاپ اول. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد صنعتی امیر کبیر، ۱۳۷۷. ISBN 964-6096-10-7. 
  • دکتر حسین توانایی. «پیشگفتار». در تکمیل در صنعت نساجی. به کوشش و اهتمام گروه صنعتی رز. ویرایش محمد حسن ادریسی. چاپ اول. اصفهان: نشر ارکان اصفهان، زمستان ۱۳۷۵. ISBN 964-90093-4-5. 
  • سید مجتبی حسینی مطلق، محمد رحیمی. واژه‌نامه جامع صنعت نساجی. یزد: انتشارات مهد زبان یزد, بهار 1377. 
  • سهی زاده ابیانه، تکمیل فرآورده‌های نساجی و رنگرزی، ۱۱۱
  • Anna L. Langford, Sara J. Kadolph, Textiles , 330-341
  • سید اصفهانی، تکمیل کالای نساجی جلد اول، ۴
  • توانایی، تکمیل در صنعت نساجی، ک
  • «Textiles - Finishing»(انگلیسی)‎. Science Encyclopedia (دانشنامه علوم). بازبینی‌شده در ۲۹ فروردین ۱۳۹۰. 
  • توانایی، تکمیل در صنعت نساجی، ۱