این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.
صفحه نیمه‌حفاظت‌شده

تهران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

تهران
Towers in Tehran City at night.jpg
Tochal from Modarres Expressway.jpg
Golestan Palace, Tehran, Iran (1249288212).jpg
ChitgarLake.jpg
Azadi Tower 01.jpg
Vista de Teherán desde la Torre Milad, Irán, 2016-09-17, DD 73.jpg
Vista de Teherán desde la Torre Milad, Irán, 2016-09-17, DD 76.jpg
پارک آب و آتش، تهران Water and Fire Park, Tehran - panoramio.jpg
Shahrtheater.jpg
جهت عقربه‌های ساعت از بالا:
نمایی از شهرک غرب و برج میلاد، کوه‌های توچال و بزرگراه مدرس، دریاچه چیتگر، محلهٔ گیشا از برج میلاد، تماشاخانهٔ بوستان آب و آتش، تئاتر شهر، شهر تهران و بزرگراه همت از برج میلاد، برج آزادی و شمس‌العماره
کشور ایران
استانتهران
شهرستانتهران
بخشمرکزی
مردم
جمعیت۸٬۶۹۳٬۷۰۶ نفر (۱۳۹۵)
تراکم جمعیت۱۲٬۲۰۰[۱] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۷۵۱ کیلومتر مربع[۲]
ارتفاع
  • کمینه: ۹۰۰ متر
  • بیشینه: ۱۸۰۰ متر[۳]
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه۲۲۰ میلی‌متر[۴]
روزهای یخبندان سالانه۴۸ روز[۵]
اطلاعات شهری
شهردارپیروز حناچی
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۲۱
وبگاهtehran.ir

تِهْران (دربارهٔ این پرونده آوا ) پرجمعیت‌ترین شهر و پایتخت ایران، مرکز استان تهران و شهرستان تهران است. با ۹٬۰۳۳٬۰۰۳ نفر[۶] جمعیت، بیست و چهارمین شهر پرجمعیت جهان و پرجمعیت‌ترین شهر باختر آسیا به‌شمار می‌رود. کلان‌شهر تهران نیز دومین کلان‌شهر پرجمعیت خاورمیانه است.

از دید ناهمواری‌های طبیعی، تهران به دو ناحیهٔ دشتی و کوهپایه‌ای البرز تقسیم می‌شود و گسترهٔ کنونی آن از ارتفاع ۹۰۰ تا ۱۸۰۰ متری از سطح دریا امتداد یافته‌است. تهران دارای اقلیم نیمه‌خشک است. در بیشتر سال‌ها، فصل زمستان نیمی از کل بارش‌های سالانهٔ تهران را تأمین می‌کند و تابستان نیز کم‌ترین بارش فصول در تهران را دارد.

تهران شهری با گوناگونی گروه‌های قومی است اما جمعیت خارجی آن کم است. به عنوان بزرگ‌ترین شهر فارسی‌زبان جهان، بیش‌تر مردم تهران را پارسیان تشکیل می‌دهند و بیشتر مردم این شهر رسماً مسلمان و شیعهٔ دوازده امامی هستند. همچنین اقلیت قابل توجهی از اهل سنت با جمعیت بیش ازیک میلیون نفر در تهران زندگی می‌کنند[۷][۸] که آزادی‌های مذهبی‌شان محدود شده‌است.[۹] دیگر جوامع مذهبی در تهران شامل بهائیان، زرتشتیان، مسیحیان و یهودیان می‌شود.

پیشینهٔ زندگی در تهران به دوران نوسنگی برمی‌گردد و کاوش‌های باستان‌شناسی صورت گرفته در تهران، منجر به کشف اسکلت‌های ۷۰۰۰ سالهٔ انسان و ابزارهای سنگی شد. در اوایل سده هفتم، با ویرانی شهر ری و مهاجرت مردم آن به تهران، دانش تجارت، ساخت‌وساز و شهروندی مردم ری به تهران انتقال یافت و باعث پیشرفت آن شد. در دوران صفوی بسیار بر اهمیت تهران افزوده شد اما سرچشمهٔ شکوفایی و پیشرفت این شهر، به پایتختی آن برمی‌گردد. آقا محمدخان قاجار، بنیان‌گذار دودمان قاجار که پس از بارها تلاش برای تصرف تهران، بالاخره موفق به انجام این کار شده بود، در نوروز سال ۱۱۶۵، پس از سال‌ها جنگ با خاندان زند و مدعیان پادشاهی، تهران را پایتخت خواند. تبدیل شدن تهران از شهری معمولی به یک پایتخت مدرن، از دوران پهلوی شروع شد. در دوران پهلوی، امور کشوری در پایتخت متمرکز شد و شمار کارکنان دولتی در شهر به سرعت افزایش یافت؛ در این دوران، شهر تهران علاوه بر دو وظیفهٔ سیاسی و تجاری، وظیفهٔ اداری را نیز پذیرفت. با انقلاب ۱۳۵۷ و آغاز جنگ ایران و عراق، برای نزدیک به یک دهه توسعه‌ای در تهران صورت نگرفت و پس از پایان این دوره، توسعهٔ پایتخت ایران ادامه یافت و تهران به کانون پذیرش جمعیت در ایران تبدیل شد.

تهران کانون اقتصادی ایران است و نخستین منطقهٔ صنعتی این کشور محسوب می‌ش، ود اما فعالیت‌های اقتصادی بین‌المللی نقش چندانی در شمار شاغل‌های آن ندارد. بر اساس آمار سال ۱۳۹۵، سهم تهران در کل تولید ناخالص داخلی ایران ۲۱ درصد است و با اختصاص نیمی از بخش صنعت کشور به خود، نقش مهمی در اقتصاد ایران دارد. این شهر یکی از مهم‌ترین مراکز گردشگری ایران به حساب می‌آید و دارای مجموعه‌ای از جاذبه‌های گردشگری است که شامل کاخ‌ها و موزه‌هایش می‌شود. برج آزادی نماد تهران است و از منشور کوروش بزرگ، برای نخستین‌بار در این مکان پرده‌برداری شد. برج میلاد نیز نماد دیگر تهران و بلندترین برج ایران است. تهران با میزبانی بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴، نخستین شهر در خاورمیانه بود که میزبان بازی‌های آسیایی می‌شود و مجموعه ورزشی آزادی به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین‌های آن دوران، هم‌زمان با این بازی‌ها در ۱۰ شهریور ۱۳۵۳ گشایش یافت.

از نظر اداری، تهران به ۲۲ منطقه و ۱۲۲ ناحیهٔ شهری تقسیم شده‌است و شهرهای تجریش و ری را دربر گرفته‌است. ادارهٔ شهر توسط شهرداری تهران انجام می‌شود. شهردار تهران توسط شورای شهر تهران انتخاب می‌شود و این شورا بر عملکرد شهرداری نظارت و برای ادارهٔ شهر، قانون‌گذاری می‌کند. در سال ۱۳۴۷، نخستین طرح جامع تهران، با افق ۲۵ ساله و با مسئولیت عبدالعزیز فرمانفرمائیان و ویکتور گروئن تهیه شد که تاکنون از مهم‌ترین مبنای قانونی توسعهٔ شهر تهران بوده‌است. به عنوان یک مرکز سیاسی و اداری، مهمترین نهادهای دولتی و قضایی ایران، همانند وزارتخانه‌ها و مجلس شورای اسلامی که تهران ۳۰ نماینده در آن دارد، در این شهر واقع شده‌است. این شهر دارای دو فرودگاه بین‌المللی امام خمینی و مهرآباد است که از پررفت‌وآمدترین فرودگاه‌ها در ایران هستند.

محتویات

نام

منشأ نام تهران به صورت قطعی مشخص نیست و دربارهٔ ریشه‌شناسی آن، چند دیدگاه وجود دارد:

  1. ران پسوندی به معنای «دامنه» است و شمیران و تهران به بالادست و پایین‌دست بودن اشاره دارد.[۱۰]
  2. تهران تغییر شکل یافتهٔ تهرام به معنای «منطقهٔ گرمسیر» است و در مقابل آن شمیرام یا شمیران به معنای «منطقهٔ سردسیر» قرار دارد.[۱۱]
  3. سراسر دشت پهناوری که امروزه «تهران بزرگ» خوانده می‌شود، در میان کوه‌های اطراف خود، گود به نظر می‌رسید و بدین سبب ته ران نام گرفت.[۱۰]
  4. به دلیل اینکه مردم تهران هنگام حملهٔ دشمن زیر زمین پنهان می‌شدند، آن را ته ران به معنای «زیرزمین» نامیدند.[۱۰][۱۱]

نخستین اشاره به نام تهران در نوشته‌های تاریخی، در حدود سال ۴۵۰ توسط خطیب بغدادی و در پی ثبت مرگ حافظ تهرانی در تاریخ بغداد انجام شده‌است.[۱۲] پس از آن نیز نام تهران به خاطر انار خوبش در فارس‌نامهٔ ابن بلخی آمده‌است.[۱۲]

شیوهٔ نگارش

روستایی که پیش‌درآمد شهر تهران بوده‌است، پیش از اسلام نیز وجود داشت و پس از اسلام نام آن معرب گردیده‌است و از تهران به طهران تبدیل شد. با این وجود، جغرافی‌دانان معروف آن روزگار نیز به املای تهران اشاره نموده‌اند. هم‌زمان با جنبش مشروطه که تغییرات زیادی در ادبیات و نگارش زبان فارسی به وجود آمد، به‌مرور املای تهران رواج یافت و پس از تأسیس فرهنگستان ایران و تأکید آن بر املای تهران، املای دیگر (طهران) کاملاً منسوخ شد.[۱۳]

پیشینه

تهران کهن

تهران پیشینه‌ای طولانی دارد و باستان‌شناسان بر این باورند که زندگی در این منطقه به دوران نوسنگی برمی‌گردد.[۱۴] در سال ۱۳۹۳، اسکلت یک انسان در منطقهٔ مولوی تهران، متعلق به حدود ۷٬۰۰۰ سال پیش پیدا شد؛ در سال ۱۳۹۴ نیز یک اسکلت دیگر به همراه ابزارهای سنگی در نزدیکی همان محل یافت شد.[۱۵][۱۶]

در برخی نوشته‌های پارسیگ، ری به عنوان زادگاه زرتشت معرفی شده‌است.[۱۷][۱۸] همچنین در درگیری میان داریوش سوم و اسکندر مقدونی، اسکندر و سپاهیانش برای چند روز در این منطقه توقف داشتند.[۱۹]

در نوشته‌های تاریخی از تهران به عنوان منطقه‌ای خوش آب و هوا و پر از باغ‌های میوه یاد شده‌است.[۲۰] در اوایل قرن هفتم بر اثر حملهٔ چند بارهٔ مغول‌ها به ری و رخدادهایی همانند زلزله، ری که از شهرهای پرآوازهٔ آن دوران بود، ویران گشت، بسیاری از مردمش کشته شدند و گروه‌هایی از آن‌ها نیز به دیگر نقاط پناه بردند؛ تهران یکی از محل‌هایی بود که پناهگاه مردم ری شد که این در کنار انتقال دانش ساخت‌وساز، تجارت و شهروندی مردم ری به تهران، توانست آغاز فصل تازه‌ای برای پیشرفت تهران باشد.[۲۱]

نخستین زیرساخت‌های شهری

در دوران صفوی بسیار بر اهمیت تهران افزوده شد. در سال ۹۳۳، شاه تهماسب صفوی فرمان ساخت حصاری با چهار دروازه و ۱۱۴ برج را برای تهران داد. این کار که برای پشتیبانی از پایتخت آن زمان کشور، قزوین صورت گرفت، بر اهمیت تهران افزود؛ پس از این نیز بناهایی شامل حمام، تکیه و مدرسهٔ خانم به دستور مهین‌بانو، خواهر شاه تهماسب، ساخته شدند. از دیگر رخدادهای مهم آن دوران، ساخت بازاری برای تهران بود که پس از ساخت حصار انجام شد. تعیین بیگلربیگی برای بلوک تهران توسط شاه عباس صفوی نیز بیش از پیش بر اهمیت تهران افزود.[۲۲][۲۳]

پس از سرنگونی صفویان، تهران به دست افغان‌ها افتاد و بار دیگر مرکز رخدادها و توجه‌ها شد. نادرشاه افشار تهران را از افغان‌ها گرفت و پسرش، رضاقلی میرزا را حکمران آن کرد که نشان از اهمیت این شهر در آن زمان داشت؛[۲۲][۲۳] پیشینهٔ محله‌هایی نظیر چاله‌میدان و عودلاجان نیز به این دوران برمی‌گردد.[۲۳]

تهران که پس از صفویان بارها محل اقامت افراد مهم حکومتی بود، در ۱۱۳۹ بیشتر هم مورد توجه قرار گرفت و کریم‌خان زند اقداماتی را برای پایتخت شدن تهران انجام داد؛[۲۴] او برای مدت کوتاهی تهران را به عنوان پایتخت برگزید اما در نهایت به دلایل اقلیمی و زیست‌محیطی، پایتخت را به شیراز منتقل کرد.[۲۵]

پایتخت شدن

نگاره‌ای از آقا محمدخان، بنیان‌گذار قاجاریان، که تهران را پایتخت خواند.
نگاره‌ای تاریخی از دارالفنون؛ بنیان‌گذاری شده در سال ۱۲۳۰

آقا محمدخان، بنیان‌گذار دودمان قاجار که پس از بارها تلاش برای تصرف تهران، بالاخره موفق به انجام این کار شده بود، در نوروز سال ۱۱۶۵، پس از سال‌ها جنگ با خاندان زند و مدعیان پادشاهی، تهران را پایتخت خواند.[۲۲] در آن زمان جمعیت تهران از بیست هزار تن فراتر نمی‌رفت و نیمی از تهران باغ و بستان بود.[۲۲]

از دلایلی که آقا محمدخان، تهران را به عنوان پایتخت ایران برگزید، می‌توان به موقعیت راهبردی جنگی، خودکفایی تولیدی و اقتصادی تهران آن زمان، نزدیکی به گرگان (مرکز ایل قاجار) و نزدیکی به ری اشاره کرد.[۲۶][۲۷] پایتخت ایران در زمان قاجاریه پیشرفت قابل توجهی داشت. فتحعلی شاه و محمد شاه قاجار اقدامات مهمی در راستای بهبود وضعیت پایتخت انجام دادند؛ با این حال تغییرات بنیادین شهر تهران در دوران ناصری انجام شد؛ این دوران که با اقداماتی همچون تأسیس ادارات، بیمارستان دولتی، دارالفنون، بهبود اساسی راه‌های اصلی و طرح نقشهٔ جدید شهر همراه بود، باعث شد تهران به بزرگ‌ترین شهر ایران با ۲۵۰٬۰۰۰ تن جمعیت تبدیل شود.[۲۸]

تغییرات بنیادین، پایتختی پیشرفته

تبدیل شدن تهران از شهری معمولی به یک پایتخت مدرن، از دوران پهلوی شروع شد. در دوران پهلوی، امور کشوری در پایتخت متمرکز شد و تعداد کارکنان دولتی در شهر به سرعت افزایش یافت؛ در این دوران، شهر تهران علاوه بر دو وظیفهٔ سیاسی و تجاری، وظیفهٔ اداری را نیز پذیرفت.[۲۸]

در سال‌های ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۸، ساخت مؤسسات آموزشی بزرگ همانند دانشگاه تهران و بیمارستان‌های امروزی آغاز گردید. ورزشگاه امجدیه، موزهٔ ایران باستان و کتابخانه ملی نیز در همین سال‌ها تأسیس شدند. همچنین در شهر تهران، ساخت سینما، کافه، هتل و رستوران انجام شد و به علت ورود اتومبیل و اتوبوس، خیابان‌ها سنگفرش یا آسفالت شدند و ساختمان‌هایی جدید با معماری نوین غربی چهرهٔ پایتخت را دگرگون کردند.[۲۹]

گام‌های مهم صنعتی شدن تهران نیز در این دوران برداشته شدند. کارخانه‌های سیمان، بلورسازی، چیت‌سازی، دخانیات و صنایع نظامی در پیرامون پایتخت ساخته شدند؛ ایستگاه راه‌آهن نیز در همین دوران گشایش یافت.[۲۹]

تهران در جنگ جهانی دوم

در طول جنگ جهانی دوم، نیروهای شوروی و انگلیسی وارد شهر شدند. همچنین از ۶ تا ۹ آذر ۱۳۲۲، کنفرانس تهران با شرکت چرچیل، روزولت و استالین به صورت محرمانه در سفارت شوروی در تهران برگزار شد.[۳۰] رخدادهای مربوط به جنگ جهانی دوم در تهران، باعث توقف موقت و کندی بسیاری از پروژه‌های توسعه‌ای شد.[۳۱]

توسعهٔ گسترده و سریع

نوگرایی، نیازهای تازه، گرد هم آمدن نخبگان اجتماعی و خواست هیئت حاکمه برای ایجاد آرمان‌شهری که همانند پایتخت‌های کشورهای پیشرفته باشد، ذهنیت تحول شهری را در تهران به وجود آورد.[۲۸]

روند توسعهٔ تهران با ایجاد شهرک‌های تهران‌پارس و نارمک در شرق و تهران‌ویلا، شهرآرا و گیشا در غرب ادامه یافت. همچنین صنایع تازه و فرودگاهی در غرب و تأسیسات ترابری در جنوب گسترش یافتند. احداث اتوبان‌های پارک وی، شاهنشاهی، افسریه، ایوبی و همچنین احداث شهرک‌های جدید اکباتان، لویزان، غرب، شوش و ده‌ها کوی مسکونی دیگر در این دوره انجام شد. در این دوره تهران به سرعت به یک کلان‌شهر بین‌المللی تبدیل شد.[۳۲] برنامه‌های توسعهٔ تهران بسیار گسترده بودند و این شهر یکی از شهرهای موفق آسیایی آن دوران بود.[۲۸]

مطالعات نخستین طرح جامع تهران در سال ۱۳۴۵ آغاز شد و در ۱۳۴۹ به تصویب رسید. در این برهه، تهران حدود ۱۸۰ کیلومتر مربع وسعت داشت و جمعیت آن به ۲٫۷ میلیون نفر می‌رسید. این طرح، گسترش شهر تهران را به دلیل وجود ارتفاعات در شمال و شرق و نامناسب بودن زمین‌های جنوبی، در منطقهٔ غرب تعیین کرد و سطح شهر را به ده منطقه با مراکز مجهز تقسیم و شبکه‌ای از آزادراه‌ها و بزرگراه‌ها را نیز پیشنهاد کرد. ویکتور گروئن و عبدالعزیز فرمانفرمائیان مسئولیت این طرح را برعهده داشتند.[۳۳]

در جریان تدارک جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران، طرح نماد تهران به مسابقه گذاشته شد. برندهٔ مسابقه، حسین امانت، در نهایت برج شهیاد (آزادی) را که هم‌اکنون از برج‌های معروف جهان است، طراحی کرد.[۳۴] همچنین از منشور کوروش بزرگ، نخستین نوشتار حقوق بشری جهان، برای نخستین‌بار در برج شهیاد پرده‌برداری شد.[۳۵]

تأسیس دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی متعدد در این دوران توانست اوضاع آموزشی تهران را بسیار بهتر کند.[۳۶][۳۷] برای دادن وجههٔ ورزشی بهتر به پایتخت نیز، مجموعه ورزشی آریامهر (آزادی) در ۱۰ شهریور ۱۳۵۳ و همزمان با بازی‌های آسیایی تهران افتتاح شد.[۳۸] بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ تهران، به عنوان نخستین رویداد بین‌المللی مهم ورزشی در تهران برگزار شد؛ همچنین این برای نخستین‌بار بود که بازی‌های آسیایی در خاورمیانه برگزار می‌شد و ورزشگاه آریامهر (آزادی) به عنوان یکی از بزرگ‌ترین ورزشگاه‌های جهان، میزبان اصلی این بازی‌ها بود.[۳۸][۳۹]

تهران پس از انقلاب ۱۳۵۷

مردم انقلابی در تهران

انقلاب ۱۳۵۷ به همراه درگیری نیروهای نظامی و مردم انقلابی در تهران، پایتخت ایران را محل راهپیمایی‌ها در زمان انقلاب و حتی پس از آن کرد.[۴۰][۴۱][۴۲] همچنین هنگام جنگ ایران و عراق، تهران به صورت مکرر تحت حملات هوایی میگ-۲۵ و موشکی اسکاد قرار گرفت که با تلفاتی نیز همراه بود.[۴۳][۴۴] دفاع از تهران در آن دوران برعهدهٔ سامانهٔ ضدهوایی بود.[۴۵]

پایتخت ایران دورانی دارای تنش را در دهه‌های اخیر گذراند که برای کل کشور پیامدهایی داشته‌است.[۴۶] گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا (۱۳۵۸)، انفجار در دفتر نخست‌وزیری جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۰)، حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۳۷۸)، تظاهرات‌های ۱۷ اسفند ۱۳۵۷، ۲۲ خرداد ۱۳۸۵، ۱۳۸۸ و ۱۳۹۶ نمونه‌هایی از رخدادهای مهم سیاسی و اجتماعی دهه‌های گذشته در تهران هستند.

نمایی از برج میلاد در سال ۱۳۹۶

در دوران جمهوری اسلامی، به دلیل جنگ ایران و عراق، برای نزدیک به یک دهه توسعه‌ای در تهران صورت نگرفت. پس از جنگ، توسعهٔ پایتخت با ساخت راه‌ها و فضای سبز ادامه یافت.[۴۷] برج میلاد از مهم‌ترین نمادهای توسعهٔ تهران در دهه‌های گذشته‌است که با ۴۳۵ متر ارتفاع، به عنوان بلندترین برج ایران، در ۱۶ مهر ۱۳۸۷ با شعار «آسمان نزدیک است» گشایش یافت.[۴۸][۴۹]

بحث انتقال پایتخت نیز در دوران جمهوری اسلامی مطرح شده‌است. تمرکززدایی، حل مشکلات تهران و پیشگیری از مشکلات امنیتی و ناشی از زمین‌لرزه، از دلایل موافقان این کار هستند. انتقال پایتخت مخالفانی دارد که شامل دولت حسن روحانی نیز می‌شود؛ اجرایی نبودن، پابرجا بودن مشکلات تهران، هزینهٔ زیاد و وجود نداشتن زیرساخت در دیگر شهرها، از دلایل مخالفان این کار هستند.[۵۰][۵۱]

تهران پس از انقلاب ۱۳۵۷ به کانون پذیرش جمعیت در ایران تبدیل شد.[۵۲][۵۳] این موضوع توانست به شکل‌گیری کلان‌شهر تهران کمک کند و تهران را به یکی از بزرگ‌ترین کلان‌شهرهای خاورمیانه تبدیل کرد.[۵۴] افزایش جمعیت با وجود اینکه به شکل‌گیری کلان‌شهر تهران کمک کرد، در کنار ناکارآمدی مدیریت شهری بر مشکلات آن نیز افزود؛ آلودگی هوا، آلودگی صوتی و ترافیک از این دسته مشکلات هستند.[۵۵][۵۶][۵۷]

جغرافیا

تصویر ماهواره‌ای تهران در سال ۱۳۸۸؛ بخش‌های مشخص شده با رنگ سبز روشن، پوشش گیاهی هستند.

تهران در پهنه‌ای بین دو وادی کوه و کویر و در دامنه‌های جنوبی البرز گسترده شده‌است و ۷۳۰ کیلومتر مربع مساحت دارد.[۵۸][۵۹] از نظر جغرافیایی نیز در ۵۱ درجه و ۱۷ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۳۳ دقیقهٔ طول خاوری و ۳۵ درجه و ۳۶ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۴۴ دقیقهٔ عرض شمالی قرار دارد.[۶۰] گسترهٔ کنونی تهران از ارتفاع ۹۰۰ تا ۱۸۰۰ متری از سطح دریا امتداد یافته‌است؛ این ارتفاع از شمال به جنوب کاهش می‌یابد. برای مثال، ارتفاع در میدان تجریش، در شمال شهر حدود ۱۳۰۰ متر و در میدان راه‌آهن که ۱۵ کیلومتر پایین‌تر است، ۱۱۰۰ متر است.[۶۱]

از دید ناهمواری‌های طبیعی، تهران به دو ناحیهٔ کوهپایه‌ای و دشتی تقسیم می‌شود. از کوهپایه‌های البرز تا جنوب شهر ری، تپه‌های کوچک و بزرگ پرشماری وجود دارند.[۶۱]

آب‌وهوا

تهران دارای اقلیم نیمه‌خشک است.[۶۲] شمال شهر به دلیل ارتفاع بیشتر، خنک‌تر از دیگر مناطق شهر است. همچنین بافت نامتراکم، وجود باغ‌های کهن، بوستان‌ها، فضای سبز حاشیهٔ بزرگراه‌ها و کم بودن فعالیت‌های صنعتی در شمال شهر کمک کرده‌اند تا هوای مناطق شمالی به‌طور متوسط ۲ تا ۳ درجهٔ سانتی‌گراد خنک‌تر از مناطق جنوبی شهر باشد.[۶۱]

مسیر بادها

مسیر اصلی و جهت باد غالب شهر تهران، شمال غرب به جنوب شرق، است.[۶۳] دیگر جریان‌های هوایی که در محدودهٔ شهر تهران می‌وزند عبارتند از:

  1. نسیم توچال: با سرد شدن سریع رشته کوه البرز در شب‌ها، کانون پرفشار محلی روی کوه توچال شکل گرفته و این جریان سرد به دلیل سنگینی و فشار زیاد به سمت پایین کوه روان می‌شود؛ بدین‌ترتیب، در شب نسیم ملایمی از سمت شمال به درون شهر می‌وزد.[۶۱]
  2. بادهای منطقه‌ای جنوبی و جنوب شرقی: این بادها در ماه‌های گرم سال از سمت دشت کویر و چاله‌های مرکزی ایران می‌وزند.[۶۱]
  3. بادهای غربی: این بادها از جمله بادهای سیاره‌ای هستند که در تمام طول سال، کمابیش شهر تهران را تحت تأثیر قرار می‌دهند و می‌توان آن‌ها را باد غالب خواند.[۶۱]

جریان‌های هوایی، اثرگذاری زیادی در آب‌وهوای تهران دارند. وزش باد غالب از سمت غرب سبب می‌شود که غرب شهر همواره در معرض هوای تازه قرار گیرد؛ با وجود اینکه این باد دود و آلودگی نواحی صنعتی غرب را به همراه می‌آورد، وزش شدید آن می‌تواند هوای آلوده را از شهر تهران بیرون ببرد.[۶۱]

داده‌های اقلیم تهران (شمال)، بلندی: ۱۵۴۸٫۲ متر، ۱۹۸۸–۲۰۰۵
ماه ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر سال
سابقهٔ بیش‌ترین °C (°F) ۱۶٫۴
(۶۲)
۱۹٫۰
(۶۶)
۲۳٫۸
(۷۵)
۳۰٫۶
(۸۷)
۳۳٫۶
(۹۲)
۳۷٫۸
(۱۰۰)
۳۹٫۸
(۱۰۴)
۳۹٫۴
(۱۰۳)
۳۵٫۶
(۹۶)
۳۱٫۲
(۸۸)
۲۳٫۰
(۷۳)
۱۹٫۰
(۶۶)
۳۹٫۸
(۱۰۴)
میانگین بیش‌ترین °C (°F) ۶٫۱
(۴۳)
۸٫۱
(۴۷)
۱۲٫۹
(۵۵)
۱۹٫۸
(۶۸)
۲۵٫۰
(۷۷)
۳۱٫۲
(۸۸)
۳۳٫۹
(۹۳)
۳۳٫۵
(۹۲)
۲۹٫۳
(۸۵)
۲۲٫۴
(۷۲)
۱۴٫۳
(۵۸)
۸٫۶
(۴۷)
۲۰٫۴۳
(۶۸٫۸)
میانگین کم‌ترین °C (°F) −۱٫۵
(۲۹)
−۰٫۲
(۳۲)
۴٫۰
(۳۹)
۹٫۸
(۵۰)
۱۴
(۵۷)
۱۹٫۶
(۶۷)
۲۲٫۶
(۷۳)
۲۱٫۹
(۷۱)
۱۷٫۵
(۶۴)
۱۱٫۶
(۵۳)
۵٫۴
(۴۲)
۱٫۰
(۳۴)
۱۰٫۴۸
(۵۰٫۹)
سابقهٔ کم‌ترین °C (°F) −۱۱٫۴
(۱۱)
−۱۱٫۰
(۱۲)
−۸٫۰
(۱۸)
−۱٫۶
(۲۹)
۳٫۰
(۳۷)
۱۲٫۰
(۵۴)
۱۵٫۴
(۶۰)
۱۳٫۵
(۵۶)
۸٫۸
(۴۸)
۲٫۶
(۳۷)
−۵٫۲
(۲۳)
−۹٫۶
(۱۵)
−۱۱٫۴
(۱۱)
بارندگی میلی‌متر (اینچ) ۶۳٫۱
(۲٫۴۸)
۶۶٫۵
(۲٫۶۲)
۸۳٫۳
(۳٫۲۸)
۵۰٫۱
(۱٫۹۷)
۲۷٫۱
(۱٫۰۷)
۴٫۰
(۰٫۱۶)
۴٫۲
(۰٫۱۷)
۳٫۲
(۰٫۱۳)
۳٫۴
(۰٫۱۳)
۱۶٫۵
(۰٫۶۵)
۴۱٫۳
(۱٫۶۳)
۶۶٫۳
(۲٫۶۱)
۴۲۹
(۱۶٫۹)
میانگین روزهای بارانی ۱۲٫۳ ۱۰٫۹ ۱۲٫۳ ۱۰٫۰ ۸٫۹ ۳٫۳ ۳٫۴ ۱٫۶ ۱٫۳ ۵٫۸ ۸٫۶ ۱۰٫۷ ۸۹٫۱
میانگین روزهای برفی ۸٫۹ ۶٫۶ ۲٫۵ ۰٫۱ ۰٫۱ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰٫۶ ۴٫۹ ۲۳٫۷
درصد رطوبت ۶۷ ۵۹ ۵۳ ۴۴ ۳۹ ۳۰ ۳۱ ۳۱ ۳۳ ۴۴ ۵۷ ۶۶ ۴۶٫۲
میانگین روزانه ساعت‌های تابش آفتاب ۱۳۷٫۲ ۱۵۱٫۱ ۱۸۶٫۰ ۲۱۹٫۱ ۲۷۹٫۸ ۳۲۸٫۷ ۳۳۶٫۶ ۳۳۶٫۸ ۳۰۰٫۵ ۲۴۶٫۸ ۱۶۹٫۴ ۱۳۴٫۱ ۲٬۸۲۶٫۱
منبع: پژوهشکدهٔ اقیلم‌شناسی[۶۴]

در بیشتر سال‌ها، فصل زمستان نیمی از کل بارش‌های سالانهٔ تهران را تأمین می‌کند. اسفند پرباران‌ترین ماه سال است و حدود یک‌پنجم از بارش سالانه در آن صورت می‌گیرد. تابستان نیز کم‌باران‌ترین فصل و شهریور خشک‌ترین ماه سال در تهران است. میانگین بارش سالانهٔ شهر در مناطق شمال و جنوب گاهی بسیار تفاوت دارد.[۶۱] در محدودهٔ تهران بین ۲۰۵ تا ۲۱۳ روز هوای صاف تا کمی ابری وجود دارد.[۶۵]

یکی از شدیدترین بارندگی‌های تهران در ۱ اردیبهشت ۱۳۴۱ روی داد و این بارش ۱۰ ساعت طول کشید؛ هواشناسی نیز اعلام کرد میزان بارش یک روز تهران معادل شش سال بوده‌است.[۶۶]

خطرات طبیعی

تهران در برابر بسیاری از رخدادها و خطرات طبیعی از جمله زمین‌لرزه آسیب‌پذیر است.[۶۷] بررسی‌های زمین‌شناسی انجام شده بیانگر آن است که شهر تهران روی گسل‌های زیادی قرار دارد. با گسترش فضای شهر، ساخت‌وسازهایی نیز در حریم یا روی گسل‌های بزرگ و لرزه‌خیز انجام شده‌است. افزون بر آن، دشت تهران و شهر ری دارای شکستگی‌هایی است که ممکن است به هنگام لرزش گسل‌های بزرگ، دچار لغزش و جابه‌جایی شوند. با بررسی زمین‌لرزه‌های روی داده در گسترهٔ تهران و پیرامون آن، زمین‌لرزه‌هایی به بزرگی ۷٫۷ درجهٔ ریشتر را می‌توان یافت. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که گسل‌های مشا در ارتفاعات البرز و گسل گرمسار فعالیت بیشتری داشته‌اند.[۶۱]

کارشناسان بر این باورند که با توجه به اینکه از آخرین زمین‌لرزهٔ بزرگ تهران مدت زیادی می‌گذرد، خطر رخ دادن زمین‌لرزه‌ای بزرگ در تهران افزایش می‌یابد.[۶۱][۶۸] پیشبینی زلزله‌هایی تا ۸ ریشتر در تهران شده‌است و تمام مناطق، حتی آن‌هایی که روی گسل نیستند نیز در برابر چنین رخدادهایی آسیب‌پذیرند. البته احتمال ویرانی تمام شهر با یک زمین‌لرزه، از سوی کارشناسان رد شده‌است.[۶۸]

وضعیت نامناسب مدیریت بحران شهر تهران و احتمال رفتار نامناسب شهروندان هنگام رخ دادن خطرات طبیعی، باعث نگرانی‌هایی شده‌است.[۶۹] «قفل شدن شهر» که بر اثر خروج مردم از محلهٔ خود و ایجاد ترافیک هنگام زمین‌لرزه رخ می‌دهد نیز می‌تواند کار امداد و نجات را با مشکل روبرو سازد.[۶۸]

از سیل نیز توسط مقامات شهری تهران به عنوان خطری جدی یاد شده‌است.[۷۰] اختلاف ارتفاع زیاد، ساخت‌وساز در حریم یا بستر رودها و مسیل‌ها، شرایط اقلیمی ویژه، وجود رودخانه‌هایی نظیر رودخانهٔ کرج، مسیل‌های پرشمار دیگر و قرارگرفتن شهر در پای کوه از جمله دلایل اصلی تهدید تهران توسط سیلاب است.[۷۱][۷۲]

نمای شهر

سراسرنمایی از تهران در طول شب (فروردین ۱۳۸۵)
یک سراسرنما از تهران در طول روز (خرداد ۱۳۹۵)
سراسرنمایی از تهران در طول روز (شهریور ۱۳۹۶)

تهران شهری برنامه‌ریزی شده‌است که توسعهٔ آن مهار و سعی در هدایتش می‌شود. همچنین ساخت‌وساز در تهران کنترل شده و برای ساختمان‌های بلند شرایط و قوانینی تهیه شده‌است.[۷۳]

نخستین طرح جامع تهران، در سال ۱۳۴۷ با افق ۲۵ ساله و با مسئولیت عبدالعزیز فرمانفرمائیان و ویکتور گرئون در پنج جلد تهیه شد. این طرح محدود کردن جمعیت تهران به میزان پنج میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در سال ۱۳۷۰ و پذیرش الگوی توسعهٔ خطی (شرقی-غربی) را پیشنهاد کرده بود که تاکنون از مهم‌ترین مبنای قانونی توسعهٔ شهر تهران بوده‌است. همچنین تأکید بر رعایت ضوابط حریم گسل‌های تهران برای ساخت‌وساز، از دیگر موارد مطرح شده در طرح جامع تهران است که بر این اساس، زمین‌های ساخته نشده‌ای که در محدودهٔ حریم گسل بزرگ شمالی هستند، باید به فضای سبز اختصاص یابند و ساخت‌وساز در این گونه زمین‌ها ممنوع شود؛ مگر ساخت بنا در ارتباط با تأسیسات و تجهیزات شهری که با رعایت اصول فنی مصوب، آزاد اعلام شد.[۷۴]

پس از انقلاب ۱۳۵۷، طرح جامع تهران تنها برای ۸ سال به‌طور مستقیم مبنای کنترل و هدایت توسعهٔ پایتخت ایران بود و در دهه‌های گذشته، تغییرات کالبدی و توسعهٔ کلانشهر تهران بیشتر بر مبنای مجموعه‌ای از ضوابط و بخشنامه‌ها صورت گرفته‌است.[۷۴]

شهر بافت فرسوده‌ای نیز دارد که در برابر زمین‌لرزه بسیار آسیب‌پذیر است.[۷۵] تسهیلات و طرح‌هایی برای نوسازی و بهبود وضعیت بافت‌های فرسوده ارائه شدند که در بسیاری از موارد، با عدم استقبال مالکان و سرمایه‌گذاران روبرو شده‌اند.[۷۶][۷۷]

معماری

کاخ شهربانی، از نمونه‌های شاخص معماری ایران باستان در تهران

تهران به دلیل پایتخت بودن و تمرکز بنیادهای سیاسی و اقتصادی در آن، نسبت به دیگر شهرهای ایران، زودتر با مظاهر نوگرایی و به تبع آن با معماری نوین آشنا شد. این آشنایی در دوران قاجار و به خصوص دورهٔ ناصرالدین شاه آغاز شد اما در عمل، در دوران پهلوی بود که جنبه‌های زندگی مدرن از حصار دربار و ارگ سلطنتی خارج شد و چهرهٔ شهر را دگرگون ساخت.[۷۸]

در دوران رضاشاه، معماران و دانش‌آموختگان مطرح اروپایی نقش مهمی در دگرگونی چهرهٔ شهر داشتند. بعدتر سبک تازه‌ای از معماری ایران باستان وارد تهران شد. این سبک در برخی پروژه‌ها، در کالبد مدرن بود اما در تزئینات و نماسازی‌ها از معماری باستانی ایران الهام گرفته بود؛ این سبک در ساختمان‌های اداری و مهم آن زمان تهران استفاده شد.[۷۸]

چند چهرهٔ شاخص ارمنی، تعدادی از مهم‌ترین ساختمان‌های دولتی، عمومی و خانه‌های شخصی را در تهران طراحی کرده‌اند. وارطان هوانسیان، پل آبکار، گابریل گورکیان و اوژن آفتاندلیانس از جمله این معماران مشهور هستند. برای نمونه ساختمان اصلی بانک سپه و سینما متروپل از وارطان هوانسیان و کاخ دادگستری و کاخ شهربانی از آثار گابریل گورکیان هستند.[۷۸][۷۹]

هم‌اکنون نیز طرح گسترش معماری ایرانی و اسلامی در برنامه‌های پیش رو، برای هویت‌دهی به تهران قرار دارد.[۷۳]

جمعیت‌شناسی

برگی از نخستین سرشماری طهران در سال ۱۲۴۸ خورشیدی از کتاب «آمار دارالخلافه تهران» به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه (نظام مافی) برگرفته از کتاب «جغرافیا در نفوس اهالی دارالخلافه ناصره» از عبدالغفار منجم باشی اصفهانی، نجم الملک، نستعلیق و سیاق، مدرسه سپهسالار تهران شماره ۲۷۶۳ تهیه شده در سال ۱۲۸۶ هجری قمری مصادف با ۱۲۴۸ خورشیدی یا ۱۸۶۹ میلادی
تغییرات جمعیت تهران بین سال‌های ۱۳۳۵ و ۱۳۹۵

تهران شهری با گوناگونی گروه‌های قومی است اما جمعیت خارجی آن بسیار کم است.[۸۰] تهران هنگام پایتخت شدن جمعیتی کمتر از ۲۰ هزار تن داشت و اکنون به یکی از پرجمعیت‌ترین کلان‌شهرهای خاورمیانه تبدیل شده‌است.[۵۴][۸۱] بر اساس نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵، شهر تهران ۸٬۶۹۳٬۷۰۶ تن جمعیت دارد.[۸۲] تهران بیست و چهارمین شهر پرجمعیت جهان و پرجمعیت‌ترین شهر باختر آسیا به‌شمار می‌رود.[۸۳] میزان رشد جمعیت در تهران، سالانه ۱/۷۹ درصد است.[۸۴] میزان باسوادی نیز در تهران بالاست.[۸۴]

شهر تهران جمعیت سال‌خورده‌تری نسبت به ایران و استان تهران را در خود جای داده‌است. پراکندگی گروه‌های سنی در تهران یکنواخت نیست و مناطق شمالی دارای جمعیتی با میانگین سنی بالاتری هستند. مناطق حاشیهٔ شهر نیز دارای جمعیت جوان‌تری هستند.[۸۵]

تحولات جمعیتی تهران به عنوان پایتخت، پس از سال ۱۳۰۰ شامل چهار دورهٔ برجسته می‌شود:[۸۶]

  1. دورهٔ اول از سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ که خندق‌ها و دروازه‌ها از میان رفتند، راه‌های شهر اصلاح شدند و شهر شکل منظم هندسی به خود گرفت. جمعیت تهران در این سده افزایش چشمگیری پیدا کرد؛ به‌نحوی که در سرشماری سال ۱۳۱۹ جمعیت پایتخت به ۵۴۰ هزار تن رسید.[۸۶]
  2. دورهٔ دوم از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ که با بروز جنگ جهانی دوم همراه بود، دارای تغییرات زیادی نبود و شهر تنها از اطراف توسعه یافت. جمعیت تهران در این دوره مطابق آمار رسمی سال ۱۳۲۵، حدود ۸۸۰ هزار تن بود.[۸۶]
  3. دورهٔ سوم از سال ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ که در این دوره به دلیل ساخت بزرگراه‌ها، خیابان‌ها، بلوارها، شهرک‌های تازه و ساختمان‌های بزرگ، تهران رشد چشمگیری داشت، از هر سو گسترش پیدا کرده بود و یکی از شهرهای بزرگ آسیا به حساب می‌آمد. جمعیت تهران در این سال‌ها به سرعت افزایش پیدا کرده بود و از یک میلیون و ۸۰۰ هزار تن در ۱۳۳۵ به چهار میلیون و ۵۳۰ هزار تن در سال ۱۳۵۵ رسیده بود.[۸۶]
  4. دورهٔ چهارم از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۵ که سال‌های نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود، تهران از هر سو گسترش یافت. مهاجرت به تهران و دادن زمین به تعاونی‌ها برای خانه‌سازی و ایجاد خانه‌های ارزان‌قیمت، از دلایل گسترش شهر در این دوران است. براساس آمار سال ۱۳۶۵ جمعیت تهران ۶٬۰۵۸٬۲۰۷ تن بود.[۸۶][۸۷]

بر اساس آمار سال ۱۳۸۵، استان‌هایی که بیشترین مهاجر را به تهران فرستاده‌اند، شامل استان مرکزی با ۲۱/۹ درصد، استان تهران با ۱۵/۷ درصد، استان اصفهان با ۵/۷ درصد و استان آذربایجان شرقی با ۵/۴ درصد از کل مهاجران وارد شده به تهران می‌شود. فراگیرترین دلایل مهاجرت به تهران نیز پیروی از خانواده، جستجوی کار و تحصیل بوده‌است.[۸۸] مقایسهٔ نتایج آمار سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۹۵ نیز گویای این است که از میزان رشد مهاجرت به مناطق ۲۲ گانهٔ شهر کاسته شده‌است. در میان مناطق تهران، منطقهٔ ۵ بیشترین و منطقهٔ ۱۶ کمترین شمار مهاجران را جای داده‌است.[۸۹]

جمعیت خالص افزوده شده به تهران در دهه‌های گذشته، بیش از پنج میلیون نفر است، که پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی گسترده‌ای داشته‌است. براساس شش دوره سرشماری انجام شده، جمعیت تهران از سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵ حدود پنج برابر شده‌است و این رشد در شهرهای اطراف، بیشتر از شهر تهران بوده‌است؛ در کل، رشد شهر تهران طی دهه‌های اخیر در حال کاهش بوده و بیشتر بر جمعیت پیرامون آن افزوده شده‌است.[۸۶]

آمار جمعیتی
سال جمعیت نرخ رشد حکومت
۹۳۳ ۱٬۰۰۰ شاه طهماسب صفوی
۱۰۰۵ ۳٬۰۰۰ ۱/۴ شاه عباس صفوی
۱۱۷۶ ۱۵٬۰۰۰ ۵/۲ آقامحمدخان قاجار
۱۱۸۶ ۵۰٬۰۰۰ ۱۲/۰۳ فتحعلی‌شاه قاجار
۱۱۹۱ ۶۰٬۰۰۰ ۳/۶ فتحعلی‌شاه قاجار
۱۲۱۳ ۸۰٬۰۰۰ ۲/۸ فتحعلی‌شاه قاجار
۱۲۴۶ ۱۴۷٬۲۵۶ ۲/۹ ناصرالدین‌شاه قاجار
۱۳۰۹ ۲۵۰٬۰۰۰ ۲/۴ پهلوی اول
۱۳۱۹ ۵۴۰٬۰۸۷ ۶/۶ پهلوی اول
۱۳۳۵ ۱٬۵۶۰٬۹۳۴ ۵/۵ پهلوی دوم
۱۳۴۵ ۲٬۷۱۹٬۷۳۰ ۵/۱ پهلوی دوم
۱۳۵۵ ۴٬۵۳۰٬۲۲۳ ۲/۹ پهلوی دوم
۱۳۶۵ ۶٬۰۵۸٬۲۰۷ ۱/۳ جمهوری اسلامی
۱۳۷۰ ۶٬۴۹۷٬۲۳۸ ۰/۷۸ جمهوری اسلامی
۱۳۷۵ ۶٬۷۵۸٬۸۴۵ ۱/۳ جمهوری اسلامی
۱۳۸۵ ۷٬۷۱۱٬۲۳۰ جمهوری اسلامی
۱۳۹۵ ۸٬۷۳۷٬۵۱۰ ۱/۷ جمهوری اسلامی
منابع: اطلس کلان‌شهر تهران[۸۷] - درگاه آمار ایران[۸۲]

گروه‌های قومی

اکثریت مردم تهران را پارسیان تشکیل می‌دهند؛ پس از آن‌ها، به ترتیب، آذری‌های ایرانی و مازندرانی‌ها بزرگترین اقلیت‌های قومی موجود در تهران هستند. همچنین قومیت‌های کرد و گیلک نیز از دیگر اقوام پر جمعیت شهر هستند.[۹۰][۹۱] تهران میزبان جمعیت خارجی کمی است و بیشترین خارجی‌های ساکن آن را افغان‌ها و پس از آن، پاکستانی‌ها و عراقی‌ها تشکیل می‌دهند.[۸۰][۹۲][۹۳]

گویش

تهران بزرگ‌ترین شهر فارسی‌زبان جهان است.[۹۴] ۹۸ درصد تهرانی‌ها زبان فارسی را می‌فهمند و ۱۰ درصد از آن‌ها توان گفتگو به حداقل یکی از زبان‌های رایج جهان را دارند.[۹۵] لهجهٔ تهرانی، در گذشته گویش خاص مردم تهران بود که در طول زمان کمرنگ شد و تغییراتی یافت.[۹۶] لهجهٔ تهرانی تنها دارای واژگان متفاوت نبود و در برخی موارد، دارای قواعد، رسم و ساختار ادبی بوده‌است.[۹۷]

دین

نمایی از آتشکده آدریان. از ری به عنوان زادگاه احتمالی زرتشت یاد شده‌است.[۹۸]
نمای درونی گنبد مسجد شاه

بر اساس اصل دوازدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، دین رسمی کشور اسلام با مذهب دوازده‌امامی است؛ وضعیت دین مردم تهران نیز مجموعاً همانند شرایط کلی دین در ایران است و بیشتر مردم این شهر، رسماً مسلمان و شیعهٔ دوازده‌امامی هستند.[۹۹][۱۰۰] دیگر جوامع مذهبی در تهران شامل بهائیان، زرتشتیان، مسیحیان و یهودیان می‌شود.[۱۰۱][۱۰۲]

افراد زرتشتی، مسیحی و یهودی تنها اقلیت‌های دینی تهران و ایران هستند که در حد قانون در انجام آیین دینی خود آزادند.[۱۰۳] همچنین برخی اقلیت‌های دینی، همانند زرتشتیان، دارای انجمن و مدارس اختصاصی خود در تهران هستند.[۱۰۴] مراکز مذهبی ساخته شده در شهر نیز شامل مسجد، کلیسا، کنیسه و نیایشگاه‌های زرتشتی می‌شود.[۱۰۵]

مشکلات اجتماعی

حسین رحیمی، رئیس پلیس تهران، در سال ۱۳۹۷ اعلام کرد که بیشتر آمار جرم در تهران، به ترتیب، مربوط به دزدی، مواد مخدر و درگیری‌های خیابانی بوده‌است.[۱۰۶] بیشتر دزدی‌های ثبت شده در ایران، متعلق به تهران هستند.[۱۰۷][۱۰۸] از معتادان متجاهر نیز به عنوان یکی از مشکلات مردم و شهر تهران یاد می‌شود؛ به گزارش خبرگزاری تسنیم، این افراد عامل برخی دزدی‌ها و خرده‌فروشی مواد مخدر در سطح شهر هستند.[۱۰۹] خشونت و درگیری‌های خیابانی در پایتخت ایران، باعث نگرانی کارشناسان شده‌است که برخی دلایل آن را نابرابری اجتماعی، مشکلات اقتصادی، مشکلات شهری تهران و عدم اطمینان به آینده می‌دانند.[۱۱۰][۱۱۱]

حقوق کودکان

کودکان کار تهران در سال ۱۳۹۲

مشکلات اجتماعی تهران و فقر باعث شده‌است که حقوق کودکان این شهر نادیده گرفته شود. مشکلات کودکان تهران شامل اجبار به ازدواج، اعتیاد پدر و مادر، بدسرپرستی، فرار از خانه، بی‌شناسنامگی، کار، سوءتغذیه و خشونت‌های جسمی، روحی و جنسی می‌شود.[۱۱۲]

کودکان کار در شهر تهران به سه دستهٔ ایرانی، افغانستانی و ایرانی کولی تقسیم می‌شوند. نتایج تحقیقاتی که در سال ۱۳۹۵ منتشر شد، نشان می‌دهد که بسیاری از این کودکان حاصل عدم پیروی از سیاست‌های جمعیتی هستند و در خانواده‌هایی پر جمعیت زندگی می‌کنند. همچنین بر اساس همین تحقیقات، مشخص شد که بیشترین تراکم کودکان برای کار در خیابان، به ترتیب، در منطقهٔ ۲، منطقهٔ ۱۲ و منطقهٔ ۱ است.[۱۱۲] بسیاری از کودکان کار تهران نیز مسیری طولانی را از محل زندگی خود تا محل کارشان طی می‌کنند.[۱۱۲]

حقوق زنان

تجمعات فعالان حقوق زنان در تهران به شکلی خشونت‌آمیز سرکوب می‌شود و گزارش‌هایی از بازداشت حاضران در تجمعات منتشر شده‌است.[۱۱۳][۱۱۴] بانوان تهرانی در صورت نداشتن پوشش اسلامی، جریمه یا دستگیر می‌شوند. پلیس تهران سابقهٔ برخورد با رانندگان بدحجاب را نیز دارد. در سال ۱۳۹۷، ویدئویی از خشونت یک مأمور گشت ارشاد علیه یک دختر تهرانی به خاطر پوشاکی که بر تن کرده بود، در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و بازتابی جهانی داشت.[۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷]

تلاش‌های شهروندان تهرانی در مقابله با حجاب اجباری، با خشونت از سوی نیروهای نظامی و شبه نظامی پاسخ داده می‌شود. در دی‌ماه ۱۳۹۶، اعتراضات علنی به حجاب اجباری در خیابان انقلاب تهران توسط ویدا موحد آغاز شد؛ پس از آن، دیگر دختران نیز در مناطق مختلف خیابان انقلاب و در دیگر خیابان‌ها و شهرهای ایران، با رفتن روی بلندی و برداشتن پوشش سر، نسبت به حجاب اجباری اعتراض کردند. گزارش‌هایی نیز از دستگیری و ضرب‌وشتم دختران خیابان انقلاب وجود دارد که با انتقاد سازمان‌های مدافع حقوق بشر، از جمله عفو بین‌الملل و دیدبان حقوق بشر روبه‌رو شده‌است.[۱۱۸][۱۱۹]

اقتصاد

تهران کانون اقتصادی ایران است.[۱۰۰] همچنین این شهر به عنوان پایتخت سیاسی ایران، مشاغل فراوانی در زمینه‌های گوناگون دارد و اولین منطقهٔ صنعتی کشور محسوب می‌شود. فعالیت‌های اقتصادی بین‌المللی با وجود پایتخت بودن، تاریخ و بزرگی تهران نقش چندانی در تعداد شاغل‌های آن ندارد.[۱۲۰]

بر اساس آمار سال ۱۳۹۵، سهم تهران در کل تولید ناخالص داخلی ایران ۲۱ درصد است و با اختصاص نیمی از بخش صنعت کشور به خود، نقش مهمی در اقتصاد ایران دارد.[۱۲۱] صنایع تهران شامل خودروسازی، الکترونیک و تجهیزات الکتریکی، تسلیحات نظامی، منسوجات، شکر، سیمان و محصولات شیمیایی است. همچنین تهران مرکزی پیشرو در فروش فرش و مبلمان در ایران است. در جنوب حومهٔ تهران نیز یک پالایشگاه نفت به نام پالایشگاه نفت تهران وجود دارد.[۱۲۲] مقر اصلی شرکت ملی نفت ایران، دومین شرکت بزرگ نفتی جهان در تهران قرار دارد.[۱۲۳] ایران خودرو نیز به عنوان بزرگ‌ترین خودروساز ایران، در تهران کارخانه دارد و مقر اصلی آن نیز در همین شهر است.[۱۲۴][۱۲۵]

جوانان تهران درگرفتن کار و فرصت‌های اقتصادی مشکلاتی دارند.[۱۰۰] طبق اعلام عیسی فرهادی، فرماندار وقت تهران در سال ۱۳۹۷، نرخ بیکاری تهران ۱۱/۵ درصد است و با توجه به میزان مهاجرت بیکاران به تهران، کاهش آن سخت است.[۱۲۶]

طبق آمار سال ۱۳۹۴، ردیف مسکن، آب، برق و گاز، با سهمی معادل ۴۹/۹ درصد، بیشترین سهم از متوسط هزینهٔ ناخالص یک خانوار ساکن تهران را به خود اختصاص داده‌است؛ پس از آن نیز ردیف خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها با سهم ۱۵/۷ درصدی قرار دارد.[۱۲۷]

بورس اوراق بهادار تهران به عنوان بزرگ‌ترین بازار بورس ایران، در سال ۱۳۴۶ و بر پایهٔ قانون مصوب اردیبهشت ۱۳۴۵ تأسیس شد.[۱۲۸] به عنوان یک رکورد، شاخص کلی آن در ۲۷ خرداد ۱۳۹۷ به بالای ۱۰۲ هزار و ۴۵۲ واحد رسیده بود.[۱۲۹] همچنین به عقیدهٔ بسیاری از کارشناس‌های بازارهای مالی ایران، سیاست‌های خارجی حکومت و بهای نفت و ارزهای خارجی از عوامل تأثیرگذار بر این بازار هستند.[۱۳۰]

خرید

نمایی از درون بازار بزرگ تهران

با وجود مراکز خرید نوین در شهر، بازار تهران به عنوان بازاری قدیمی که در مرکز شهر و در منطقهٔ ۱۲ شهرداری تهران قرار دارد، همچنان دارای اهمیت بالای اقتصادی در تهران و کشور است.[۱۳۱][۱۳۲]

گردشگری

نمایی از تالار اصلی عمارت بادگیر در کاخ گلستان

تهران یکی از مهم‌ترین مراکز گردشگری ایران به حساب می‌آید و این شهر دارای مجموعه‌ای از جاذبه‌های گردشگری است که شامل کاخ‌ها و موزه‌هایش می‌شود.[۱۳۳][۱۳۴] میدان و برج آزادی، برج میلاد، پل طبیعت و کاخ گلستان از جاذبه‌های گردشگری مهم شهر تهران هستند.[۱۳۵]

تهران در سال ۲۰۰۹ میلادی، میزبان ۶۴۶ هزار گردشگر خارجی بود و در سال ۲۰۱۲ این آمار به ۱/۱۱ میلیون تن تغییر یافت. افزایش پیوستهٔ ورود گردشگران خارجی به این شهر باعث شد آمار این گردشگران در سال ۲۰۱۵ به ۱/۵۱ میلیون تن برسد. عراقی‌ها بیشترین درصد مسافران خارجی تهران را از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۶ تشکیل می‌دادند. حدود ۳۰۵ هزار عراقی در سال ۲۰۱۲ در تهران اقامت شبانه داشتند که این میزان در سال ۲۰۱۶ به ۴۸۷ هزار تن رسید. پس از عراقی‌ها، آذربایجانی‌ها دومین گروه مسافران وارد شده به تهران بوده‌اند.[۱۳۶]

در سال ۲۰۱۲، ۱۹۶ هزار گردشگر آذربایجانی به تهران سفر کردند و این میزان در سال ۲۰۱۶ به ۳۲۰ هزار نفر رسید. افغانستان نیز در سال ۲۰۱۶ با فرستادن ۱۵۶ هزار گردشگر با اقامت شبانه به تهران، در ردهٔ سوم مبادی برتر تهران قرار گرفته بود که پس از آن، ترکیه و ترکمنستان قرار داشتند. در سال ۲۰۱۶، حدود ۱۴۳ هزار تن از شهروندان ترکیه و ۷۵ هزار تن از شهروندان ترکمنستان به تهران سفر کردند و دارای اقامت شبانه در این شهر بودند.[۱۳۶]

تهران با جذب ۱/۶۴ میلیون گردشگر در سال ۲۰۱۶ میلادی، یکی از مهم‌ترین شهرهای خاورمیانه در زمینهٔ گردشگری بوده‌است. همچنین تهران پس از شهرهای دبی، ژوهانسبورگ، ریاض و ابوظبی، در رتبهٔ پنجم از دیدگاه شمار ورود گردشگران خارجی در سال ۲۰۱۶ در مناطق آفریقا و خاورمیانه قرار داشت و گردشگران خارجی تهران در این سال، نیم میلیارد دلار هزینه‌کرد داشته‌اند.[۱۳۶]

زیرساخت

ترابری

هواپیمایی

تهران دارای دو فرودگاه بین‌المللی مهرآباد و امام خمینی است که از پررفت‌وآمدترین فرودگاه‌ها در ایران هستند.[۱۳۷] فرودگاه مهرآباد که در سال ۱۳۱۷ تأسیس شد، در بخش غربی تهران قرار دارد و نام آن از روستای مهرآباد که پیش‌تر در آن منطقه وجود داشت، گرفته شده‌است.[۱۳۸] بر اساس آمار اردیبهشت ۱۳۹۷، فرودگاه مهرآباد بیشترین عملکرد را میان فرودگاه‌های ایران داشت؛ همچنین تا همین زمان، این فرودگاه بیش از ۳۰ درصد از پروازهای ایران را به خود اختصاص داده بود.[۱۳۹]

فرودگاه امام خمینی نیز در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی تهران و در زمینی به وسعت ۱۳٫۵ هزار هکتار ساخته شده‌است.[۱۴۰] پیشنهاد ساخت این فرودگاه در سال ۱۳۴۶ از سوی ایکائو داده شد و گشایش اولیهٔ آن نیز در سال ۱۳۸۳ انجام شد.[۱۴۱] این فرودگاه بر اساس آمار آبان ۱۳۹۶، بیشترین سهم را از پروازهای خارجی در میان فرودگاه‌های ایران داشته‌است.[۱۴۲]

اتوبوس‌ها

تهران دارای چهار پایانهٔ مسافربری شرق، غرب، میدان آرژانتین و جنوب است. خدمت اتوبوس‌ها به شهروندان تهرانی دارای پیشینه‌ای طولانی است. در سال ۱۳۰۵، تعدادی اتوبوس از شوروی خریداری شد و در ۸ خط اتوبوسرانی خصوصی از آن‌ها استفاده شد؛ مسیر نخستین خط احداث شده نیز، از سبزه میدان تا کارماشین بود.[۱۴۳]

پس از گذشت سال‌ها از خدمت‌رسانی اتوبوس‌ها در شهر تهران، برای نخستین‌بار در سال ۱۳۲۰ بود که نظم قابل قبولی در استفاده از آن‌ها شکل گرفت و تا سال ۱۳۳۵ تعداد خطوط به ۳۸ رسیده بود. شرکت واحد اتوبوسرانی تهران، در سال ۱۳۳۵ به عنوان نخستین شرکت سهامی اتوبوسرانی عمومی ایران تأسیس شد.[۱۴۳]

اتوبوس برقی تهران، در سال ۱۹۹۲ میلادی به عنوان تنها نمونه از این سامانه در ایران، گشایش یافت.[۱۴۴] در سال ۲۰۰۵، اتوبوس برقی تهران شامل پنج خط می‌شد که همگی از میدان امام حسین آغاز می‌شدند.[۱۴۵]

ایجاد و گسترش سامانهٔ اتوبوس تندرو تهران، به عنوان یکی از ارکان نوسازی شرکت واحد اتوبوسرانی تهران، از سال ۱۳۸۵ در دستور کار مدیریت ترابری شهر و شرکت واحد قرار گرفته‌است.[۱۴۶]

بر اساس گزارشی در سال ۱۳۹۶، اتوبوسرانی تهران با مشکلاتی از قبیل فرسودگی و کمبود تعداد اتوبوس‌های فعال روبرو است که این موضوع می‌تواند باعث افزایش آلودگی هوا و کاهش کیفیت خدمات به شهروندان شود.[۱۴۷]

خودروها، راه‌ها و ترافیک

تهران دارای شبکهٔ متراکم بزرگ‌راهی است و این شبکه توسط گروهی گسترده از خیابان‌ها و جاده‌ها همراهی می‌شود. بزرگ‌راه آزادگان طولانی‌ترین بزرگ‌راه تهران با داشتن ۳۶/۴ کیلومتر طول است.[۱۴۸]

سفر با خودروی شخصی در تهران رایج است و شهروندان تمایل زیادی به استفاده از خودروی شخصی دارند.[۱۴۹] ترافیک تهران نیز وضعیت مناسبی ندارد و گاهی بحرانی خوانده شده‌است. پس از ماه مهر نیز معمولاً وضعیت ترافیکی شهر به دلیل افزایش سفرهای محصلان بدتر می‌شود.[۱۵۰][۱۵۱]

شمار خودروها و وسایل نقلیهٔ شخصی در شهر تهران به صورت روزافزون در حال افزایش است و این موضوع به یکی از مشکلات مهم این کلان‌شهر تبدیل شده‌است.[۱۵۲] به گفتهٔ مازیار حسینی، معاون سابق حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری تهران، تعداد خودروهای این شهر حدود ۶ برابر ظرفیت خیابان‌های آن است.[۱۵۳]

پیدا کردن جای پارک در برخی مناطق تهران بسیار سخت است و به یک مشکل برای شهروندان تبدیل شده‌است.[۱۵۴][۱۵۵] به گفتهٔ احمد دنیامالی پیدا کردن پارکینگ یکی از مشکلات شهر تهران بوده و کمبود پارکینگ تأثیری مستقیم در افزایش ترافیک داشته‌است.[۱۵۵]

تاکسی‌ها
تاکسی‌های هیبریدی تهران

در سال ۱۳۲۵، شرکتی با ۱۰ دستگاه خودروی ساختهٔ فیات، در تهران آغاز به ارائهٔ خدمت به مسافران کرد؛ تاکسی‌های این شرکت بیشتر در مرکزهای تفریحی شهر حاضر بودند و مانند آژانس‌های امروزی تهران، مسافران را بدون سوار کردن مسافری دیگر در بین راه، به مقصد می‌رساندند. با توجه به استقبال مردم، این شرکت شمار خودروهایش را تا ۵۰ دستگاه افزایش داد.[۱۵۶]

در برخی منابع تاریخی، از اشرف‌الملوک فخرالدوله به عنوان بنیان‌گذار نخستین سازمان تاکسی‌رانی تهران یاد شده‌است.[۱۵۶][۱۵۷]

اکنون تاکسی‌های تهران به چهار گروه بیسیم، خطی، ویژه و گردشی تقسیم شده‌اند.[۱۵۸][۱۵۹] همچنین سن فرسودگی تاکسی‌ها ۱۰ سال در نظر گرفته شده‌است و تاکسی‌های فرسوده باید در طرح نوسازی شرکت کنند.[۱۵۹]

راه‌آهن و مترو

درون یکی از واگن‌های متروی تهران

در سال ۱۲۶۱، یک خط آهن با تقریباً ۸ کیلومتر طول و عرض ۱۰۰۰ میلی‌متر، از تهران به شهر ری کشیده شد و مدتی بعد، امتیاز آن به یک شرکت بلژیکی واگذار شد.[۱۶۰] نخستین کلنگ ساختمان ایستگاه راه‌آهن تهران در ۲۳ مهر ۱۳۰۶، با اختصاص زمینی به مساحت ۱۷۴ هکتار، به زمین زده شد. بنای این ایستگاه را یک مهندس اوکراینی طراحی کرد و در سال ۱۳۷۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۱۶۱]

نخستین مطالعات برای ایجاد متروی تهران، در سال ۱۳۵۰ توسط سوفرتو و سازمان حمل‌ونقل پاریس انجام شد و تا سال ۱۳۵۹، کارهای لازم برای توسعهٔ مترو انجام شد. از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۵، به دلیل جنگ ایران و عراق، طرح به صورت کامل متوقف شد. از سال ۱۳۷۴ به بعد، گسترش متروی تهران به صورت جدی دنبال شده‌است.[۱۶۲] در ۱۶ اسفند ۱۳۷۷ نیز نخستین گشایش رسمی مترو انجام شد و با استقبال خوبی از سوی مردم روبرو شد.[۱۶۳][۱۶۴]

بر اساس آمار سال ۱۳۹۵، متروی تهران روزانه ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار مسافر را جابه‌جا می‌کند.[۱۶۵] همچنین در پایان همین سال، شمار سفرهای انجام شده با متروی تهران از مرز هفت میلیارد گذشت.[۱۶۶] خط ۳ متروی تهران نیز طولانی‌ترین خط متروی این شهر است.[۱۶۵]

مسیرهای ویژه دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی بین پارک‌ها

ایجاد مسیرهای دوچرخه سواری در بسیاری از شهرهای جهان به عنوان یکی از الزامات مدیریت شهری به ویژه در کلانشهرها دنبال می‌شود. در لایحهٔ برنامهٔ ۵ سالهٔ سوم توسعهٔ شهر تهران نیز کمیسیون سلامت و محیط زیست شورای شهر تهران، از متخصصان و کنشگران دعوت کرد تا در نشست ۴/۶/۹۷ در کمیسیون حضور یابند، در این نشست، ضمن گفتگو و تبادل نظر، پیشنهادهای اجرایی گروه ده نفره از متخصصان و کنشگران به‌صورت مکتوب به کمیسیون داده شد که دو مورد از این پیشنهادها نیز، در فضای مجازی به امضای حدود ده هزار تن از شهروندان تهران رسید؛ و در تاریخ ۱۲ تیر ماه به شورای شهر ارائه شد. جمع‌بندی آن نامه‌ها و گفتگوها و هم‌اندیشی‌ها، در قالب یک نامهٔ دیگر در مهرماه تدوین و به شورا داده شد، که «ایجاد کریدورهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری بین پارک‌ها» یکی از این پیشنهادها بود. بدین شکل که با وصل کردن پارک‌ها به یکدیگر، با ایجاد کریدورهای مناسب (مانند آنچه که برای نمونه در شهر ادینبورگ اسکاتلند انجام شده‌است) شهروندان خواهند توانست بخش قابل توجهی از رفت‌وآمدهای روزانهٔ خود را با دوچرخه انجام دهند؛ احداث خطوط دوچرخه‌سواری در اطراف یا داخل پارک‌ها، مانند آنچه در پارک لاله تهران نیز صورت گرفته‌است، همچنین کاری کم‌هزینه و آسان اعلام شد که استفاده از دوچرخه را برای شهروندان جذاب‌تر می‌نماید. در این پیشنهاد ذکر شد که برای نمونه می‌توان در مسیر۲۷ کیلومتری دهکدهٔ فرحزاد به امتداد رودخانهٔ فرحزاد، به بوستان نهج‌البلاغه، به پارک پردیسان، به برج میلاد، به بوستان گفتگو، به دانشگاه تهران، به دانشگاه امیرکبیر، به بوستان دانشجو، به کاخ مرمر، به پارک شهر، به بوستان رازی و بوستان ولایت، مسیر دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی ایجاد شود؛ در این گزارش ذکر شد که در هنگام تدوین این پیشنهاد، ۱۵ کیلومتر از این مسیر، فی‌الحال خود بوستان ویا فضای سبز بوده، و همچنین ۶ کیلومترِ آن نیز در بوستان‌های نهج‌البلاغه و پردیسان و لاله از پیش، خط دوچرخه‌سواری حاضر و آمادهٔ استفاده داشته‌است. در این طرح لزوم راه‌اندازیِ شبکهٔ دوچرخه‌های اشتراکی نیز توسط شهرداری متذکر شده‌بود. یکی دیگر از این پیشنهادها این بود که، روددرهٔ فرحزاد حدفاصل پل خوشمرام تا بزرگراه نیایش با گستره‌ای بیش از ۱۰۰ هکتار تبدیل به «پهنهٔ مدیریت زیست‌بوم» شود که در این پهنه، ضمن بهره‌مندی از مشارکت باغداران فرحزادی، با پیاده‌سازی فضاهای طبیعی و باغچه‌های گونه‌شناسی، نسبت به افزایش آگاهی شهروندان دربارهٔ خُرداقلیم‌های متنوع تهران نیز، اقدام گردد، همچنین با کمک به بازرویش پوشش گیاهی بومی؛ بازیابی گونه‌های جانوریِ دامنه‌های جنوبی البرز تسهیل، و «حیات وحش شهری» غنی‌تر خواهد شد. در این نامه درخواست شد که برای سال ۱۳۹۸ هجری‌شمسی برنامه‌ای جدی به منظور ایجاد مسیرهای دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی با تأکید بر ایجاد کریدورهای پیونددهندهٔ پارک‌ها تدوین شود.[۱۶۷][۱۶۸]

فضای سبز

تهران به دلیل داشتن آب‌وهوای مناسب و فراوانی آب، معمولاً منطقهٔ سرسبزی بوده و در منابع جغرافیایی قدیم از درختان انبوه و باغ‌های تهران یاد شده‌است. با وجود پیشینهٔ طولانی و تاریخی باغ‌داری در تهران، نخستین باغ‌های معروف تهران، در دوران صفوی و پس از آن در دوران قاجار، در دورهٔ فتحعلی‌شاه پدید آمدند. در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار نیز دگرگونی‌های مهمی در شیوهٔ باغ‌داری پایتخت ایجاد شد و باغ‌داری نوین، پس از روبرو شدن اشراف با سبک اروپایی آن و استخدام باغ‌بان‌های خارجی وارد تهران شد. همچنین تهران برای چنارهایش مشهور بوده‌است.[۱۶۹]

باغ و عمارت عین‌الدوله، باغ فردوس، باغ نگارستان و کاخ گلستان نمونه‌هایی از باغ‌های تهران هستند.

بر اساس آماری در سال ۱۳۹۵، سرانهٔ فضای سبز درون‌شهری تهران، فقط با احتساب فضاهای سبز همگانی، ۱۵٫۸ متر مربع بوده‌است.[۱۷۰] همچنین طبق گفتهٔ مدیرعامل سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران در سال ۱۳۹۳، این شهر ۲٬۱۰۰ بوستان داشته‌است.[۱۷۱]

تلاش‌ها برای رسیدن سرانهٔ فضای سبز تهران به استانداردهای جهانی ادامه دارد و در برنامه‌های شهرداری به آن اشاره شده‌است.[۱۷۲] ایجاد بوستان‌های جدید، ایجاد فضای سبز در حاشیهٔ بزرگ‌راه‌ها، ایجاد و گسترش فضای سبز عمودی و گسترش کمربند سبز تهران از برنامه‌هایی هستند که توسط سازمان‌های مسئول دنبال می‌شوند.[۱۷۳]

بهداشت و سلامت

مراقبت‌های بهداشتی در تهران عمدتاً توسط درمانگاه‌ها و بیمارستان‌های خصوصی ارائه می‌شود. اگر چه شبکهٔ بهداشتی دولتی که شامل آزمایشگاه‌ها، بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها و مراکز توان‌بخشی می‌شود نیز در شهر وجود دارد. سیستم‌های بیمه‌ای، بخش قابل توجهی از هزینه‌ها که شامل بخش درمان خصوصی نیز می‌شود را پوشش نمی‌دهند.[۱۷۴]

در برخی منابع اعلام شده‌است که نخستین بیمارستان تهران، در سال ۱۲۳۱ تأسیس شده‌است؛ اما در منابع دیگر اعلام شده‌است که نخستین بیمارستان تهران، در سال ۱۲۵۵ با نام مریضخانهٔ دولتی تأسیس شده‌است که نام آن، در سال ۱۳۱۹ برای قدردانی از ابوعلی سینا، به بیمارستان سینا تغییر یافت.[۱۷۵]

تهران میزبان شماری از معتبرترین بیمارستان‌های ایران است.[۱۷۶] بیمارستان میلاد با ۱۰۰۰ تخت در سال ۱۳۸۰ تأسیس شد و دارای بخش‌های تخصصی قابل توجهی است.[۱۷۷]

بیمارستان‌های آراد، پارس و پارسیان نیز از بیمارستان‌های خصوصی تهران هستند.

در سال ۱۳۹۶، سخنگوی وزارت بهداشت ایران اعلام کرد که ۷۵ درصد از بیمارستان‌های دولتی تهران فرسوده بوده و در برابر رخدادهای طبیعی مقاوم نیستند.[۱۷۸]

فرهنگ و هنر

تئاتر

تئاتر شهر، از بزرگ‌ترین مجموعه‌های نمایش تئاتر ایران

پیشینهٔ تئاتر در تهران، از زمان ناصرالدین‌شاه قاجار آغاز می‌شود. ناصرالدین‌شاه در سفری که به اروپا داشت، با تئاتر آشنایی یافت و فرمان ساخت سالنی را برای اجرای تئاتر در تهران صادر کرد. در همین دوران بود که تکیه دولت ساخته شد.[۱۷۹]

با روی کار آمدن مشروطیت در ایران، تئاتر پیشرفت بیشتری کرد و تئاترهای تازه‌ای پدید آمد که از اولین آن‌ها تئاتر فرهنگ بود که در عمارت مسعودیه نمایش می‌داد.[۱۷۹] تئاتر دوم نیز تئاتر ملی بود که که ریاست آن را عبدالکریم‌خان محقق‌الدوله بر عهده داشت.[۱۷۹]

تالار رودکی نیز یکی از مجهزترین و بزرگ‌ترین تالارهای اپرا، موسیقی و تئاتر در ایران است که توسط اوژن آفتاندلیانس طراحی شده و با نام شاعر و نوازندهٔ ایرانی، رودکی، در ۳ آبان ۱۳۴۶ گشایش یافته‌است.[۱۸۰]

تئاتر شهر تهران در سال ۱۳۴۶ توسط علی سردارافخمی طراحی شد و ساخت آن پنج سال به طول انجامید.[۱۸۱] این مجموعه در روز شنبه، هفتم بهمن ۱۳۵۱ با روی صحنه رفتن نمایش باغ آلبالو نوشتهٔ آنتون چخوف و به کارگردانی آربی اوانسیان به عنوان مهم‌ترین سالن تئاتر ایران گشایش یافت.[۱۸۲][۱۸۳]

رویداد سالانهٔ جشنواره تئاتر فجر نیز در تهران برگزار می‌شود.

فیلم و سینما

میرزا ابراهیم‌خان صحاف‌باشی نخستین سالن نمایش فیلم تهران را در سال ۱۲۸۳ ایجاد کرد.[۱۸۴] روسی‌خان نیز در سال ۱۲۸۶ تصمیم گرفت که در مغازه‌اش نمایش همگانی فیلم راه‌اندازی کند. او کارش را توسعه داد و با استقبال خوبی از سوی مردم مواجه شد؛ این موضوع به ایجاد رقابت و پیشرفت سینما در تهران کمک کرد.[۱۸۵]

در دوران پهلوی اول، برای مدتی سینماهای تهران تعطیل شدند اما بالاخره مشروط بر این که از ساعت ۱۸ شروع و تا ساعت ۲۱:۳۰ کارشان پایان یابد، به فرمان سید ضیاء باز شدند. سینماهای این دوران، همان‌گونه که پیش از این نیز رسم بود، بر اساس مادهٔ ۹ نظامنامهٔ سینماها، فیلم‌هایی از انواع «فیلم اخبار»، «فیلم علمی» و «فیلم بزرگ نمایش» را نمایش می‌دادند.[۱۸۷]

نخستین سینمای مدرن ایرانی نیز گراند سینمای تهران بود که در سال ۱۳۰۵ تأسیس شد و ترجمهٔ میان‌نویس‌های خارجی نیز از آن شروع شد؛ پس از این اقدام گراند سینما، بر اساس دستور نظامنامه، سینماهای تهران باید خلاصه‌ای از داستان فیلم را چاپ می‌کردند. همچنین در اواخر دههٔ بیست، اغلب سینماهای تهران، دارای ارکستر بود.[۱۸۷][۱۸۸]

از دههٔ چهل تا ۱۳۵۷، از ۹۰ سینمای فعال شهر تهران، نام بیش از یک سوم آن‌ها خارجی بود. در این دوران شمار قابل توجهی از سینماهای نوین تهران دراختیار شرکت‌های خارجی بود. همچنین به گزارش دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی وزارت فرهنگ و هنر، از ۴۷۳ فیلم نمایش داده شده در سال ۱۳۵۳ در تهران، ۶۱ فیلم ایرانی، ۱۴۳ فیلم آمریکایی و دیگر فیلم‌ها نیز از کشورهای انگلستان، فرانسه، ایتالیا، هندوستان، ژاپن، هنگ کنگ و شوروی بوده‌اند.[۱۸۷]

از سال ۱۳۴۴ که سینمای ایران در اوج بود، فیلم‌هایی همانند قیصر، گنج قارون و گاو سینماهای تهران را درنوردیدند.[۱۸۸][۱۸۹]

با انقلاب ۱۳۵۷، شماری از سینماهای تهران در آتش سوختند و نام شمار قابل توجهی از سینماهای باقی‌مانده نیز تغییر یافت.[۱۸۷] فروشنده از موفق‌ترین فیلم‌هایی است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ در تهران فیلم‌برداری شده‌است.[۱۸۹] جشنواره فیلم فجر نیز از سال ۱۳۶۱، هر سال در تهران برگزار می‌شود.[۱۹۰]

موسیقی

شمار قابل توجهی گروه موسیقی مطرح در تهران شکل گرفته‌اند. گروه بلک کتس در سال ۱۳۴۱ توسط شهبال شب‌پره که مغز متفکر گروه نامیده می‌شود، در تهران تأسیس شد.[۱۹۱]

تهران زادگاه بسیاری از خواننده‌های مطرح ایران نیز است. ابراهیم حامدی با نام هنری «ابی» که به «آقای صدای موسیقی ایرانی» معروف است، زادهٔ تهران است و تا پیش از انقلاب ۵۷ در ایران فعالیت می‌کرد.[۱۹۲] فائقه آتشین با نام هنری «گوگوش» که از پر هوادارترین خوانندگان تاریخ موسیقی ایران به‌شمار می‌رود زادهٔ تهران است و در کشورهای آسیای میانه و خاورمیانه هواداران بسیاری دارد.[۱۹۳][۱۹۴]

پس از انقلاب ۱۳۵۷، خوانندگان زن در سراسر ایران دچار مشکلاتی شدند. روحانیون خواندن زنان را به شهوت و مسائل جنسی ربط دادند و پخش ترانه‌های آنان در رادیو و تلویزیون ملی ممنوع شد.[۱۹۵][۱۹۶] در حال حاضر زنان می‌توانند با تهیهٔ مجوزی مخصوص، در تهران اجرا داشته باشند.[۱۹۷][۱۹۸]

تالار وحدت و تالار وزارت کشور میزبان کنسرت گروه‌های ایرانی و خارجی هستند. همچنین تالار وحدت محل اجرای ارکستر سمفونیک تهران، بزرگترین و قدیمی‌ترین ارکستر سمفونیک ایران است.[۱۹۹][۲۰۰][۲۰۱][۲۰۲]

جشنواره موسیقی فجر نیز از سال ۱۳۶۴، هر سال در تهران برگزار می‌شود.[۲۰۳][۲۰۴]

موزه‌ها

نمایی از موزهٔ هنرهای معاصر تهران؛ گالری این موزه محل برگزاری نمایشگاه‌های هنری است، که در آن‌ها گنجینه‌هایی از هنرمندان بین‌المللی نیز نمایش داده می‌شود.[۲۰۵]

شماری موزهٔ بزرگ در تهران وجود دارد که در مجموع، به طیف گسترده‌ای از موضوعات می‌پردازند. برای نمونه، موزهٔ ملی ایران در باستان‌شناسی ایران متمایز است، موزهٔ فرش ایران هنر قالی‌بافی ایرانی را نمایش می‌دهد و موزهٔ هنرهای معاصر تهران نیز آثار هنرمندان سرشناس بین‌المللی را نگهداری می‌کند.[۲۰۶]

خوراک

تهران پایتخت ایران است؛ کشوری که از مکتب‌های اصلی آشپزی در جهان به‌شمار می‌رود و ۲۵۰۰ نوع خوراک دارد.[۲۰۷] در تهران رستوران‌های آسیایی، اروپایی و شمار قابل توجهی پیتزا فروشی وجود دارد.[۲۰۷][۲۰۸][۲۰۹][۲۱۰] بر اساس گزارشی، رستوران‌های خارجی تهران بیشتر در مناطق شمالی شهر قرار دارند.[۲۰۸]

زندگی شبانه

تهران از اندک پایتخت‌های جهان است که زندگی شبانه ندارد و از نیمه‌شب کاملاً تعطیل می‌شود.[۲۱۱] برای سال‌ها، زندگی شبانه در تهران تنها یک ماه در سال، در قالب یک طرح ویژه یا در ماه رمضان وجود دارد.[۲۱۲][۲۱۳] البته در برخی خیابان‌های تهران با عرضهٔ خوراک خیابانی، زندگی شبانهٔ تهران اندکی احیا شده‌است.[۲۱۴]

ورزش

تهران نخستین شهر در خاورمیانه بود که میزبانی بازی‌های آسیایی را بر عهده گرفت. تهران میزبان بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ بود و همزمان با آن، مجموعه ورزشی آریامهر (آزادی) به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین‌های آن زمان در ۱۰ شهریور ۱۳۵۳ افتتاح شد.[۳۸][۲۱۵]

فدراسیون هندبال آسیا، مهم‌ترین نهاد مسئول هندبال در آسیا، در سال ۱۳۵۳ رسماً در تهران تشکیل شد.[۲۱۶]

دیزین، مهم‌ترین پیست اسکی خاورمیانه

توچال و شمشک از مهم‌ترین پیست‌های اسکی تهران هستند. توچال شلوغ‌ترین و نزدیک‌ترین پیست اسکی تهران است که در پایان خیابان ولنجک، در ۳ کیلومتری میدان تجریش، در منطقهٔ شمیرانات قرار دارد. شمشک دومین پیست اسکی بزرگ در ایران پس از دیزین است و در ۵۷ کیلومتری شمال شرق تهران قرار دارد. دیزین، مهم‌ترین پیست اسکی ایران و معتبرترین پیست اسکی در خاورمیانه نیز برای مردم تهران در دسترس است.[۲۱۷][۲۱۸]

فوتبال

فوتبال ورزش نخست تهران است و شهرآورد تهران میان دو تیم استقلال و پرسپولیس برگزار می‌شود.[۲۱۹] فوتبال در تهران توسط انگلیسی‌ها رواج یافت و نخستین زمین بازی آن‌ها نیز میدان مشق بود. آشنایی تهرانی‌ها با فوتبال نیز از همین طریق صورت پذیرفت.[۲۲۰]

نخستین تشکیلات فوتبالی تهران، در سال ۱۳۰۲ با نام «کلاب ایران» پدید آمد. در سال‌های میانی حکومت رضاشاه چندین باشگاه در تهران تأسیس شد و در سال ۱۳۱۶ مسابقاتی میان آن‌ها برگزار شد. کمی بعد عباس اکرامی باشگاه شاهین را تأسیس کرد که برای چند دهه از قوی‌ترین باشگاه‌های ایران بود. در سال ۱۳۱۷ نیز بزرگ‌ترین ورزشگاه فوتبال ایران تا به آن زمان گشایش یافت که امجدیه نامیده شد.[۲۲۰]

استقلال دو بار و پاس یک بار به عنوان قهرمانی جام قهرمانان آسیا دست یافتند. پرسپولیس هم یک عنوان قهرمانی در جام برندگان جام آسیا دارد. از دو تیم استقلال و پرسپولیس معمولاً به عنوان قطب‌های اصلی فوتبال ایران یاد می‌شود و این تیم‌ها در دیگر شهرهای ایران نیز هوادار دارند.[۲۲۱]

آموزش و پژوهش

آموزش در تهران دارای جداسازی جنسیتی از مقاطع ابتدایی است.[۲۲۲] آموزش ابتدایی و متوسطه در تهران عمدتاً توسط دولت ارائه شده‌است؛ اگر چه مدرسه‌های خصوصی نیز وجود دارد. ورود به دانشگاه‌ها نیز از طریق یک آزمون سراسری رقابتی اداره می‌شود.[۲۲۳]

حوزه‌های علمیه

پس از آن‌که آقامحمدخان قاجار در سال ۱۲۰۰ تهران را به پایتختی ایران برگزید و پس از توسعه شهر از زمان فتحعلی شاه (۱۲۱۲–۱۲۵۰) به این سو، مدارس و نیز مساجد فراوانی در این شهر بنا شد.[۲۲۴] در پی‌گیری سیاست توسعه تهران، در دوره محمدشاه و به ویژه با صدارت حاجی میرزا آقاسی، فضلای حوزه‌های دیگر، برای رونق تهران به مهاجرت به این شهر تشویق شدند. بدین ترتیب با روی آوردن علما و طلاب علوم دینی به تهران، که در مجاورت شهر مذهبی ری، آرامگاه عبدالعظیم حسنی قرار دارد حوزه علمی بزرگی در پایتخت جدید ایران پی افکنده شد که به سرعت پیشرفت کرد. تداوم مدرسه‌سازی در سرتاسر دوره قاجار در این شهر و نیز جمعیت روزافزون طلاب تهران گواه این پیشرفت است. بنا بر یک گزارش آماری، در دوره ناصرالدین شاه قاجار (۱۲۶۴–۱۳۱۳)، ۴۷ باب مسجد، که بسیاری از آن‌ها مدرسه نیز داشته‌اند، ۳۵ باب مدرسه و ۱۴۳۶ طلبه به ثبت رسیده‌است. دوره مظفرالدین شاه (۱۳۱۳–۱۳۲۴) انجمن طلاب مشروطه‌خواه، که از تشکل‌های حوزوی بود، بیش از هزار عضو داشت. از آن دوره، حوزه تهران یکی از مهم‌ترین حوزه‌های علمیه ایران شد، و طلاب علوم دینی از بسیاری از شهرهای ایران برای تحصیل به تهران می‌آیند.[۲۲۵]

دانشگاه‌ها

دانشگاه تهران، قدیمی‌ترین دانشگاه مدرن ایران

دارالفنون، نخستین دانشگاه تاریخ نوین ایران در سال ۱۲۳۰ گشایش یافت و رشته‌های تحصیلی آن شامل پزشکی، داروسازی، کانی‌شناسی و مهندسی بوده‌است.[۲۲۶]

دانشگاه‌های تهران از با کیفیت‌ترین‌های نوع خود در ایران هستند و شماری از آن‌ها در رتبه‌بندی‌های جهانی دانشگاه‌ها حضور دارند.[۲۲۷][۲۲۸][۲۲۹]

دانشگاه تهران در بهمن ۱۳۱۳ جهت ایجاد مرکزی برای آموزش عالی در ایران تأسیس شد. از این دانشگاه به عنوان مهم‌ترین و معتبرترین دانشگاه و نماد آموزش عالی ایران یاد می‌شود. سردر دانشگاه تهران نیز دارای شهرت است و در جهان به عنوان نمادی از این دانشگاه شناخته می‌شود.[۲۳۰]

دانشگاه صنعتی شریف نیز در سال ۱۳۴۴ تأسیس شد. این دانشگاه توانسته‌است به عنوان یک کانون علمی صنعتی، جایگاه و اعتبار قابل توجهی در ایران پیدا کند.[۲۳۱][۲۳۲] همچنین یکی از با سابقه‌ترین آموزشگاه‌های عالی ایران در زمینهٔ فنی و مهندسی، دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران است که در سال ۱۳۳۵ تأسیس شد.[۲۳۳]

قدیمی‌ترین مرکز آموزش عالی نوین و بزرگترین دانشگاه علوم پزشکی ایران نیز دانشگاه علوم پزشکی تهران است که در سال ۱۳۱۳ تأسیس شد.[۲۳۴]

پژوهشگاه‌ها

از مراکز پژوهشی تهران، پژوهشگاه صنعت نفت است که در سال ۱۳۳۸ با هدف اولیهٔ پژوهش پیرامون مواد نفتی و کاربردهای آن، تأسیس شد.[۲۳۵] پژوهشگاه دانش‌های بنیادی که در سال ۱۳۶۸ بنیان‌گذاری شد و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی که در در سال ۱۳۶۰ با ادغام ۱۲ مؤسسهٔ پژوهشی تأسیس شد نیز از دیگر مراکز پژوهشی تهران هستند.[۲۳۶][۲۳۷]

مدرسه‌ها

حاجی‌بابایی در آیین هوشمندسازی مدرسه‌های تهران. با افزودن یک رایانه، فراتاب، پردهٔ نمایش و تختهٔ هوشمند به کلاس، آن کلاس هوشمند خوانده می‌شود.[۲۳۸]

ادارهٔ کل آموزش و پرورش تهران به ۱۹ منطقه تقسیم شده‌است و آموزگاران می‌توانند به صورت برخط، از طریق وبگاه متعلق به آموزش و پرورش تهران درخواست انتقال میان منطقه‌ای دهند.[۲۳۹]

در سال ۱۳۹۶ اعلام شد که ۱٬۱۰۰٬۰۰۰ دانش‌آموز در مدرسه‌های تهران درس می‌خوانند که از این شمار، ۹۰۰٬۰۰۰ دانش‌آموز در مدرسه‌های دولتی و بقیه در مدرسه‌های غیردولتی مشغول به تحصیل هستند. همچنین اعلام شد که ۸۲ درصد از مدرسه‌های تهران دولتی و ۱۸ درصد غیردولتی هستند.[۲۴۰]

بر اساس اعلام مدیر کل آموزش و پرورش شهر تهران در سال ۱۳۹۶، بابت استحکام مدارس دولتی تهران نگرانی‌هایی وجود دارد و شمار قابل توجهی از آن‌ها نیازمند توجه یا بازسازی هستند.[۲۴۱] همچنین با اعلام معاون آموزش ابتدایی آموزش و پرورش شهر تهران در سال ۱۳۹۶، شمار دانش‌آموزان در برخی از کلاس‌های درس مقطع ابتدایی شهر تهران، بیش از ۳۶ نفر و به صورت میانگین، این تراکم برابر با ۳۰ تا ۳۳ دانش‌آموز بوده‌است.[۲۴۲]

کودکستان‌ها

نخستین کودکستان ایران را برسابه هووسپیان از ایرانیان ارمنی، در دههٔ ۳۰ خورشیدی با نام «ایران» و در خیابان معتمدالدوله با مجوزی از وزارت فرهنگ تأسیس کرد.[۲۴۳]

کودکستان‌های تهران از یک تا چهار درجه تقسیم‌بندی شده‌اند و شهریهٔ آن‌ها نیز با نظارت سازمان بهزیستی ایران ابلاغ می‌شود.[۲۴۴] فوق برنامه‌های کودکستان‌ها نیز باید طبق قوانین اسلامی و ایرانی باشند و توسط کمیتهٔ تخصصی استان تأیید شوند.[۲۴۴] در سال ۱۳۹۵ یک کودکستان به دلیل برگزاری استخری که کودکان خردسال دختر و پسر از آن استفاده می‌کردند، تعطیل شد.[۲۴۵] پس از مدتی اعلام شد که کودکستان‌ها اجازهٔ برگزاری «استخر مختلط» را ندارند و این موضوع یک تخلف خوانده شد.[۲۴۶]

مشکلات زیست‌محیطی

آلودگی‌های زیست‌محیطی مانند آلودگی آب، هوا، خاک و صوتی باعث شده‌است که تهران به یکی از آلوده‌ترین شهرهای جهان تبدیل شود.[۲۴۷] همچنین وجود جانوران موذی همانند موش از مشکلات تهران است.[۲۴۸]

آلودگی آب

آب‌های زیرزمینی تهران دارای آلودگی هستند؛ از آن‌ها به صورت مستقیم در کشاورزی استفاده می‌شود و بخشی از آب آشامیدنی تهران را نیز تأمین می‌کنند.[۲۴۹] یکی از زیان‌آورترین عناصری که به دلیل نفوذ فاضلاب‌های انسانی و حیوانی در سفره‌های آب زیرزمینی تهران وجود دارد، نیترات است. فرسودگی زیرساخت آب آشامیدنی تهران نیز به آلودگی بیشتر آب کمک می‌کند.[۲۵۰]

آلودگی هوا

مقایسهٔ ترافیک تهران در یک روز کاری (راست) با یک روز تعطیل نوروزی. وسایل نقلیه به عنوان یکی از عوامل اصلی آلودگی هوای تهران شناخته می‌شوند.[۲۵۱]

تهران از آلودگی هوا رنج می‌برد. عوامل آلودگی هوا در تهران شامل عوامل جغرافیایی همانند اثر محصورکنندهٔ کوه‌ها، وسایل نقلیه نظیر خودروها و موتور سیکلت‌ها، سوخت خانه‌ها و آلودگی حاصل از کارخانه‌ها می‌شود.[۲۵۱] همچنین کیفیت پایین بنزین عرضه شده در ایران نیز جزو دلایل آلودگی هوای تهران دانسته می‌شود.[۲۴۷][۲۵۱][۲۵۲] در سال ۱۳۹۶، سرپرست مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست ایران اعلام کرد که حدود ۲۰ درصد از آلودگی هوای تهران حاصل تردد موتورسیکلت‌های کاربراتوری است.[۲۵۳]

آلاینده‌های اصلی هوای تهران نیز اکسیدهای نیتروژن، اکسیدهای گوگرد، مونوکسید کربن، ترکیبات آلی فرار و ذرات معلق هستند. از ذرات معلق به عنوان عامل اصلی مرگ ناشی از آلودگی هوا در تهران یاد شده‌است. همچنین بخش بزرگی از ذرات معلق تهران را اتوبوس‌ها، مینی‌بوس‌ها، کامیون‌ها و موتورسیکلت‌ها تولید می‌کنند.[۲۵۱]

تعطیلی مدرسه‌ها و اجرای طرح زوج و فرد از طرح‌هایی هستند که در مقابله با آلودگی هوا در تهران اجرا شده‌اند.[۲۵۴]

جهت آگاه‌سازی شهروندان، نمایشگرهای آگاه‌ساز آلودگی هوا در نقاط مختلف شهر نصب شده‌اند و امکان بررسی وضعیت هوای تهران به صورت برخط نیز وجود دارد.[۲۵۵]

آلودگی صوتی

حریم صوتی در بافت شهری تهران رعایت نشده‌است و آلودگی صوتی در تهران بحرانی خوانده شده‌است.[۲۵۶][۲۵۷] تهران همچنین رتبهٔ نخست را در میزان آلودگی صوتی در ایران دارد.[۲۵۸]

آلودگی صوتی در بزرگ‌راه‌های تهران بین ۱۵ تا ۲۰ دسیبل بیشتر از استاندارد آن است.[۲۵۶] بر اساس آمار سال ۱۳۹۲، موتورسیکلت‌ها به تنهایی عامل ۴۹ درصد از آلودگی صوتی که توسط وسایل نقلیه ایجاد می‌شود، هستند. همچنین ده منطقهٔ تهران با بیشترین آلودگی صوتی به ترتیب، ۶، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۷، ۱۳، ۳، ۱۹، ۱۸ و ۲ بوده‌است.[۲۵۸]

بخش صوت شرکت کنترل کیفیت هوا، وابسته به شهرداری تهران در سال ۱۳۷۵ تأسیس شد. واحد صوت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، پروژهٔ تهیه و تدوین ترازها و نقشه‌های آلودگی صوتی را از سال ۱۳۷۹ آغاز نمود.[۲۵۹] برنامهٔ عملیاتی کاهش آلودگی صوتی در سال ۱۳۹۴ در شورای شهر تهران تصویب و سپس کمیتهٔ کنترل و پایش آلودگی صوتی شهر تهران تشکیل شد. ایجاد و به‌روزرسانی نقشه‌های صوتی، ایجاد دیوار صوتی، تدوین دستورالعمل‌ها و تعیین حریم صوتی بزرگ‌راه‌ها از اقداماتی بودند که در مقابله با آلودگی صوتی در تهران صورت پذیرفت.[۲۵۶]

جانوران موذی

با توجه به اینکه در صورت رخ دادن بحرانی در تهران، موش‌های مهاجم می‌توانند خسارت‌ها را افزایش دهند و باعث شیوع بیماری شوند، از آن‌ها به عنوان یک معضل مهم یاد می‌شود.[۲۴۸][۲۶۰]

زباله‌ها مهمترین منبع غذایی موش‌ها در تهران اعلام شدند.[۲۶۱] دفع نادرست زباله‌ها به بقای موش‌ها و افزایش شمار آن‌ها در سطح شهر کمک کرده‌است.[۲۶۲] شهرداری تهران در مبارزه با موش‌ها طرح‌هایی همچون سم‌پاشی، طعمه‌گذاری، موش‌گیری با تفنگ بادی و مسدودسازی کلونی موش‌ها را اجرا کرده‌است.[۲۶۱]

سیاست

تهران پایتخت ایران، مرکز استان تهران و شهرستان تهران است. به عنوان یک مرکز سیاسی و اداری، مهمترین نهادهای دولتی و قضایی ایران همانند وزارتخانه‌ها و مجلس شورای اسلامی در تهران واقع شده‌است و این شهر محل زندگی تأثیرگذارترین مقام‌های کشور ایران، شامل رهبر، رئیس‌جمهور، برخی از اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام، شماری از نمایندگان و رئیس مجلس شورای اسلامی است.[۲۶۳]

تهران ۳۰ نماینده در مجلس شورای اسلامی دارد.[۲۶۴] ادارهٔ شهر نیز توسط شهرداری تهران انجام می‌شود. شهردار تهران توسط شورای شهر تهران انتخاب شده و این شورا بر عملکرد شهرداری نظارت و برای اداره شهر قانون‌گذاری می‌کند. شهر تهران به لحاظ اداری به ۲۲ منطقهٔ شهرداری و ۱۲۲ ناحیه تقسیم شده و شهرهای تجریش و ری را دربرگرفته‌است.[۱۳][۲۶۵][۲۶۶][۲۶۷][۲۶۸]

شورای شهر تهران

نمایی از یک نشست علنی شورای شهر تهران در سال ۱۳۹۴

نخستین انتخابات شورای اسلامی شهر تهران در سال ۱۳۷۷ برگزار شد و این شورا در ۹ اردیبهشت ۱۳۷۸ شکل گرفت. مهم‌ترین وظایف آن نیز شامل انتخاب شهردار، برکناری شهردار، نظارت بر عملکرد شهرداری، تصویب بودجهٔ شهرداری و سازمان‌های وابسته به آن، تصویب آیین‌نامه‌ها و انجام امور نظارتی جهت بهبود کیفیت زندگی شهروندان است.[۲۶۷][۲۶۹][۲۷۰]

اکنون شورای اسلامی شهر تهران ۲۱ عضو اصلی و ۱۱ عضو جانشین دارد.[۲۷۱]

شهرداری تهران

ادارهٔ تهران بر عهدهٔ سازمان غیردولتی شهرداری تهران است که در سال ۱۲۸۶ تأسیس شد. مدیریت این سازمان را شهرداران تهران بر عهده داشته‌اند. اکنون شهردار تهران با حکم شورای شهر تهران انتخاب می‌شود اما پیش از این با حکم وزیر کشور ایران منصوب می‌گردید. شهرداری تهران ۲۲ منطقه را شامل می‌شود و مدیریت هر منطقه به عهدهٔ شهردار آن منطقه است.[۲۶۵] تصویب بودجهٔ شهرداری تهران نیز بر عهدهٔ شورای شهر است و بودجهٔ سال ۱۳۹۷ این سازمان، با سقفی در حدود ۱۷ هزار و ۴۳۰ میلیارد تومان توسط شورای شهر تصویب شده بود.[۲۷۲]

شهرداری تهران با مشکلات زیست‌محیطی تهران مواجه است. همچنین تراکم جمعیت بالای تهران توانایی شهرداری را برای ارائهٔ برخی خدمات کاهش داده‌است.[۲۷۳][۲۷۴]

تقسیمات اداری

کلان‌شهر تهران به ۲۲ منطقه و ۱۱۲ ناحیهٔ شهری تقسیم شده‌است.[۲۷۵] با وجود ادارهٔ جداگانه، ری و شمیران نیز جزئی از تهران خوانده می‌شوند.[۲۷۶]

پیشینه

تهران به‌عنوان پایتخت ایران، هنگام شکل‌گیری مساحتی حدود ۳ کیلومتر مربع داشت. تغییرات سیاسی و افزایش جمعیت، شهر را دستخوش دگرگونی منطقه‌ای کرد و مساحت آن افزایش یافت؛ به طوری که در سال ۱۳۴۷، نخستین طرح جامع شهر تهران ابلاغ شد که در آن مساحت شهر با افزایشی خیره‌کننده به ۱۸۱ کیلومتر مربع رسید. تهران با این مساحت به ۱۲ منطقه تقسیم شده بود.[۲۷۷]

پس از انقلاب ۱۳۵۷، تعداد مناطق تهران به ۲۰ منطقه افزایش یافت. در ابتدای دههٔ ۷۰ و پس از بررسی‌های دوبارهٔ غرب شهر تهران، چهار منطقهٔ تازهٔ ۹، ۵، ۲۰ و ۲۱ ایجاد شدند و تعداد مناطق تهران به ۲۲ منطقه افزایش یافت.[۲۷۷]

محله‌ها

برخی از محله‌های تهران نیز دارای پیشینه‌ای تاریخی هستند. تهران قدیم از چهار محله به نام‌های سنگلج، عودلاجان، بازار و چاله‌میدان تشکیل شده بود.[۲۷۸]

در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار محله‌هایی از جمله ارگ، چاله‌حصار، خانی‌آباد، جوادیه، پامنار، یافت‌آباد، گار ماشین و گود زنبورک‌خانه ساخته شد.[۲۷۸]

از محله‌های دیگر تهران می‌توان به پونک، ونک، تهران‌پارس، تهران‌نو، نارمک، کَن، طرشت، بریانک اشاره کرد. محله‌های تهران در طول تاریخ آن، با گسترش شهر و افزایش جمعیت، تغییراتی یافتند و به تعداد آن‌ها افزوده شد.[۲۷۸]

نام‌گذاری معابر

پس از انقلاب ۱۳۵۷ نام بسیاری از معابر شهر تهران تغییر کرد و به جای استفاده از نام‌های شخصیت‌های پیش از اسلام، خاندان پهلوی و نزدیکان آن‌ها، از نام‌های افراد مبارز با حکومت پهلوی، جان‌باختگان انقلاب اسلامی، مبارزان صدر اسلام و افراد شهید (با مفهوم اسلامی) استفاده می‌شود. برای نمونه نام خیابان کوروش کبیر به علی شریعتی، خیابان شاه به جمهوری اسلامی و میدان ژاله به شهدا تغییر یافت. تنها از اردیبهشت ۱۳۵۸ تا آبان ۱۳۵۹، نام ۵۰۰ گذرگاه شهر تهران تغییر یافت.[۲۷۹] مجتبی شاکری، رئیس سابق کمیسیون نام‌گذاری معابر شورای شهر تهران، دلیل عدم استفاده از سیستم عددی را برای نام‌گذاری معابر، عدم امکان انتقال هویت و فرهنگ‌سازی از این طریق اعلام کرد.[۲۸۰]

روابط جهانی

شهرهای خواهرخوانده

دیگر روابط جهانی

تهران با شهرهای زیر پیمان‌نامهٔ همکاری بسته‌است:

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

منابع

  1. «۱۲ هزار و ۲۰۰ نفر؛ تراکم جمعیت تهران در ۱ کیلومتر مربع». اقتصاد آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۱.
  2. ‏ «گزیده آمار حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). سازمان حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران. ۳۱ تیر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۹.
  3. مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی. «مدخل برگزیده: تهران- جغرافیا/ شیوا جعفری». www.cgie.org.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۸-۱۰-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۱.
  4. «آب و هوا: تهران - نمودار آب و هوا، نمودار دما، جدول آب و هوا - Climate-Data.org». fa.climate-data.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۱.
  5. "Tehrān | national capital, Iran | Climate". Archived from the original on 11 October 2018. Retrieved 2018-09-13.
  6. گنجه ای, سجاد; امیدوار, بابک; ملک محمدی, بهرام; نوروزی خطیری, خدیجه (2017-12-21). "ارزیابی و تدوین شاخص‌های حمل و نقل اضطراری (مطالعه موردی: شریانهای اصلی شهرداری منطقه یک تهران)". مهندسی عمران. 0 (0): 0–0. doi:10.24200/j30.2017.1244. ISSN 1028-7167.
  7. «تأکید مجدد بر ضرورت احداث مسجد اهل‌سنت در تهران». خبرگزاری آناتولی.
  8. ‏ «مسجدی برای اهل تسنن در تهران ساخته شود» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  9. «اظهارات ضد و نقیض دربارهٔ برگزاری نماز عید فطر اهل تسنن در تهران». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۵ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ آبان ۱۳۹۸.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ بی‌بی‌سی. «تهران چگونه پایتخت شد؟». www.bbc.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۸.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «ریشه نام تهران». پایگاه خبری افکارنیوز. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۸.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۶. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ تاریخچه تهران (ویراست ویرایش دوم)، تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۷، شابک شابک ۹۷۸٬۹۶۴٬۳۴۲٬۲۵۳٬۰ مقدار |شابک= را بررسی کنید: invalid character (کمک)
  14. "History of Tehran - Lonely Planet Travel Information". www.lonelyplanet.com. Archived from the original on 10 October 2018. Retrieved 2018-05-28.
  15. «خبرگزاری فارس - دومین اسکلت 7 هزار ساله تهران کشف شد». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۵-۰۴-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۸.
  16. «Residence in Tehran dates back to 7,000 years ago» (به انگلیسی). IFP News. ۲۰۱۵-۰۱-۱۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۸.
  17. ابراهیم پورداوود. صص. صفحه ۲۳.
  18. Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah. (2005), Birth of the Persian Empire", I.B. Tauris, p. 37
  19. شهبازی، داریوش. «اسکندر مقدونی در گستره تهران -. : Darioush Shahbazi :». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۸.
  20. شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۷، ۲۲۰، ۲۲۱ و ۲۲۲. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  21. شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۷، ۱۸ و ۳۰۹. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ ۲۲٫۳ شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۳۱۶ و ۳۱۷. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ «چرا تهران پایتخت شد؟». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۴-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۰.
  24. شهبازی، داریوش. برگ‌های از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۳۱۴، ۳۱۵ و ۳۱۶. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  25. YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. «طرح انتقال پایتخت از کجا آغاز شد/ مشکلات تهران حل خواهد شد؟». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۲.
  26. تاریخ ایرانی. «چرا تهران پایتخت شد؟». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۰.
  27. Behnegarsoft.com. «چرا تهران پایتخت شد». پایگاه خبری الف. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۰.
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ ۲۸٫۳ «نگاهی به تاریخ تهران در دوران قاجار و پهلوی /از دارالخلافه ناصری تا تهران مدرن». www.cgie.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۱.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ «تاریخچه شهر تهران». shahsavanseir.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۴.
  30. تاریخ ایرانی. «کنفرانس تهران آغاز شد».
  31. اطلس کلان‌شهر تهران. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ اول، ۱۳۸۴. صص. ۵۶. شابک ۹۶۴-۷۹۴۳-۴۶-۶. پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک); تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  32. سعید نیا، احمد (۱۳۷۰). تهران پایتخت قاجاریان، پهلوی و جمهوری اسلامی - پهلوی.
  33. «از تدوین "طرح جامع تهران" توسط معمار یهودی تا "تراکم فروشی" به سبک کرباسچی + تصاویر». مشرق نیوز. ۲۰۱۳-۰۳-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۱.
  34. «از شهیاد تا آزادی». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۱.
  35. «'برج آزادی پس از۲۰ سال شسته می‌شود'». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۱.
  36. Hamshahrionline (۲۴ اردیبهشت ۱۳۸۷). «دانشگاه تهران».
  37. وبگاه دانشگاه شریف. «آشنایی با دانشگاه».
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ ۳۸٫۲ YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «تاریخچه ورزشگاه آزادی تهران». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۴.
  39. ایران، عصر. «تهران میزبان المپیک آسیا - سال 1353 / افتتاحیه در استادیوم آزادی / مشعل در سعدآباد (عکس)». عصر ایران. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۴.
  40. «17 شهریور 57 در تهران چه گذشت؟». مشرق نیوز. ۲۰۱۶-۰۹-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۲.
  41. «مسیرهای 10گانه راهپیمایی 22 بهمن اعلام شد - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۲.
  42. «PressTV-Iranians mark Islamic Revolution anniv». دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۲.
  43. News، پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «خاموشی‌ها در زمان بمباران بیهوده بود». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۱.
  44. «تلافی ایران در مقطع دوم جنگ شهرها؛ تا زمانی که عراق دست از حمله کشید - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۱.
  45. «آرامش روحی در بمباران تهران». www.imam-khomeini.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۱.
  46. «اشغال سفارت آمریکا در ایران؛ ۳۸ سال بعد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۲.
  47. سعید نیا، احمد (۱۳۷۰). تهران پایتخت قاجاریان، پهلوی و جمهوری اسلامی - ج. ا.
  48. «برج میلاد تهران». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۳.
  49. «نگاهی به بلندترین آسمانخراش ایران؛ برج میلاد». پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. ۲۰۱۶-۰۸-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۳.
  50. «انتقال پایتخت؛ نجات پایتخت یا نجات تهران؟». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۳.
  51. تهران‌پرس - کد خبر: ۳۲۵۹۶ (۱۸ دی ۱۳۹۲). «انتقال یا مدیریت پایتخت!/ دلایل مخالفان و موافقان برای انتقال پایتخت».[پیوند مرده]
  52. «تهران و البرز مهاجر پذیرترین استانها/ کمترین تغییر و مهاجرت در استان قم». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۴-۰۶-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.
  53. «مهاجرت در شهر تهران». atlas.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.
  54. ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ «Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps». www.citypopulation.de (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.
  55. «آرامش شهری؛ گمشده امروز کلانشهرها/عملیات نجات پایتخت ادامه دارد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۶-۱۰-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.
  56. «پیامدهای افزایش جمعیت در شهر تهران». پایگاه خبری افکارنیوز. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.
  57. «ناکارآمدی مدیریت شهری؛ علت مشکلات شهر تهران». فراتاب. ۲۰۱۸-۰۵-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.
  58. «مجله تهران». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.
  59. «تهران ایستاده تا فرونشست». اقتصاد آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۴.
  60. «دربارهٔ تهران - معرفی شهر تهران». www.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.
  61. ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ ۶۱٫۲ ۶۱٫۳ ۶۱٫۴ ۶۱٫۵ ۶۱٫۶ ۶۱٫۷ ۶۱٫۸ ۶۱٫۹ «مدخل برگزیده: تهران- جغرافیا/ شیوا جعفری». www.cgie.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.
  62. «climate of iran - Iran Traveling Center» (به انگلیسی). Iran Traveling Center. ۲۰۱۵-۰۸-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.
  63. «آشنایی با دریاچه شهدای خلیج فارس (چیتگر) - تهران». همشهری آنلاین. ۲۰۱۹-۰۱-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۲۸.
  64. "cri.ac.ir/files/Data/Synoptic Data up to l2005/SHOMALTE". Climatological Research Institute. Archived from the original on 2018-08-15.[پیوند مرده]
  65. «اقلیم و آلودگی هوا». atlas.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.
  66. www.dsi.co.ir. «موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران | IICHS». دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.
  67. «تهران دربرابر همه حوادث آسیب‌پذیر است/ پس‌گیری همه سوله‌های بحران». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۷-۱۲-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ ۶۸٫۲ «خبرگزاری فارس - ماجرای گسل‌های تهران چیست؟ / از بزرگترین زلزله تهران چند سال می‌گذرد؟». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۷-۱۲-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.
  69. فرارو، Fararu. «راه فرار از زلزله تهران». Fararu | فرارو. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.
  70. «احتمال وقوع سیل در تهران جدی است». Aftabir.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۲.
  71. جهان|TABNAK، سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «خطر سیل در کمین تهران». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۲.
  72. جهان|TABNAK، سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «خطر سیل تهران جدی است». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۲.
  73. ۷۳٫۰ ۷۳٫۱ Tehran.ir. «پیوست شماره چهار: برنامه‌ها و طرحهای (موضعی و موضوعی) توسعه و عمران شهری تهران» (PDF). http://www.tehran.ir. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  74. ۷۴٫۰ ۷۴٫۱ «طرح جامع تهران و مدیریت شهری». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۳.
  75. «تلنگر زلزله ملارد به تهران / وضعیت اورژانسی بافت فرسوده پایتخت». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۵.
  76. ایسنا. «بافت فرسوده؛ از وعده طرح‌های متعدد تا امید به مسکن امید». www.isna.ir. دریافت‌شده در ۱۵ ژوئن ۲۰۱۸.
  77. «احیای کُند بافت‌های فرسوده‎/فقدان شفافیت مالی در ساخت و ساز مشارکتی». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۰۹-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۵.
  78. ۷۸٫۰ ۷۸٫۱ ۷۸٫۲ «رادیو زمانه | گزارش ویژه | میراث فرهنگی | آغاز مدرنیسم در معماری تهران». zamaaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۳.
  79. بی‌بی‌سی (۸ آوریل ۲۰۰۵). «یادگارهای معماران ارمنی در تهران». www.bbc.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۳.
  80. ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ اطلس کلان‌شهر تهران. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ اول، ۱۳۸۴. صص. ۱۱۲ و ۱۱۳. شابک ۹۶۴-۷۹۴۳-۴۶-۶. پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک); تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  81. شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۹. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  82. ۸۲٫۰ ۸۲٫۱ درگاه ملی آمار. «نتایج سرشماری ۱۳۹۵/تهران». https://www.amar.org.ir. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  83. "50 Largest Cities in the World". Archived from the original on 2018-09-22. Retrieved 2018-09-22.
  84. ۸۴٫۰ ۸۴٫۱ سیما، IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و. «جمعیت تهران، 13 میلیون نفر». IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و سیما. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.
  85. «توزیع نسبی جمعیت در گروه‌های عمده سنی». atlas.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۲۱.
  86. ۸۶٫۰ ۸۶٫۱ ۸۶٫۲ ۸۶٫۳ ۸۶٫۴ ۸۶٫۵ «12قرن افزایش جمعیت تهران». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.
  87. ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ «روند تحول جمعیت مناطق». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.
  88. «مهاجرت در شهر تهران». Tehran. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۴.
  89. «مناطق سکونت مهاجران تهران». دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۴.
  90. Kjeilen، Tore. «Teheran - LookLex Encyclopaedia». looklex.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.
  91. «یک و نیم میلیون مازندرانی پایتخت‌نشین شدند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.
  92. Amar.org.ir. «مقایسه ویژگیهای جمعیتی و اجتماعی مناطق ٢٢ گانه شهر تهران» (PDF). http://www.amar.org.ir. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۷ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۳. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  93. «مهاجران در ایران؛ تعداد اتباع کدام کشورها بیشتر است؟» (به انگلیسی). BBC News فارسی. ۲۰۱۷-۰۶-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.
  94. «Tehran - Political Situation». en.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.
  95. جهان|TABNAK، سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. درصد-تهرانی‌ها-در-تهران-به-دنیا-آمده‌اند «چنددرصد تهرانی‌ها در تهران به دنیا آمده‌اند؟» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.
  96. «همشهری محله | لهجه تهرانی». mahaleh.hamshahrilinks.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.[پیوند مرده]
  97. «همشهری محله | در سوگ لهجه «ترونی»». mahaleh.hamshahrilinks.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.[پیوند مرده]
  98. «بزرگان ایران‌زمین؛ زرتشت». BBC. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۶.
  99. درگاه ملی آمار. «نگاهی به وضعیت دین و جمعیت ایران در نیم‌قرن اخیر» (PDF). دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۱۷.
  100. ۱۰۰٫۰ ۱۰۰٫۱ ۱۰۰٫۲ "Tehrān | national capital, Iran". Retrieved 2018-07-01.
  101. اطلس کلان‌شهر تهران. «دین و اقلیت‌های دینی». Atlas.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.
  102. «خانه ارزشمند تاریخی یا مرکز فساد بهائیت در تهران». مشرق نیوز. ۲۰۱۴-۱۱-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.
  103. «حقوق و تکالیف اقلیت‌های دینی در قوانین ایران - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.
  104. «اقلیت‌های مذهبی درایران / قسمت اول». hawzah.net (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.
  105. «خیابانی برای گفتگوی ادیان در تهران». Farda News. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۱۷.
  106. «سرقت در صدر جرایم پایتخت/ تأکید بر پاکسازی مناطق آلوده». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۷-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۹.
  107. «رشد چشمگیر سرقت در کشور». ایسنا. ۲۰۱۶-۰۸-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۷.
  108. Seratnews.com، صراط نیوز |. «اعلام آمار جرایم مختلف در تهران». صراط نیوز | Seratnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۷.
  109. «معضل مواد مخدر و اعتیاد؛ افزایش 2 برابری نگهداری معتادان متجاهر راهگشاست؟ - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۹.
  110. «سهم بالای تهرانی‌ها در درگیری‌های خیابانی». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۷.
  111. (www.dw.com)، Deutsche Welle. «ثبت رکورد "هر دقیقه یک نزاع" در پزشکی قانونی ایران | DW | 15.06.2015». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۷.
  112. ۱۱۲٫۰ ۱۱۲٫۱ ۱۱۲٫۲ «کودکان خیابانی در کدام مناطق تهران زندگی و کار می‌کنند + نقشه - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.
  113. «سرکوب خشونت‌آمیز تجمع روز جهانی زنان در تهران و بازداشت ده‌ها فعال مدنی». کمپین حقوق بشر در ایران. ۱۳۹۶-۱۲-۱۷T20:30:23+00:00. دریافت‌شده در 2018-06-30. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  114. «۸ مارس در تهران: زنان را کتک زدند و تعدادی از معترضان را بازداشت کردند | رادیو زمانه». رادیو زمانه. ۲۰۱۸-۰۳-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.
  115. «پلیس تهران: در ۴۸ ساعت گذشته ۱۲۸ زن و دختر بدحجاب دستگیرشده‌اند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.
  116. «بازتاب کتک زدن دختر جوان توسط پلیس ایران در روزنامه دیلی میل». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.
  117. «بازتاب برخورد خشن مأمورین گشت ارشاد با دختر جوان در رسانه‌های جهان + عکس». اقتصاد نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.
  118. «شاپرک شجری‌زاده، از دختران خیابان انقلاب، بار دیگر بازداشت شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.
  119. «یکی دیگر از «دختران خیابان انقلاب» ضرب‌وشتم و «بازداشت شد»». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.
  120. اطلس کلان‌شهر تهران. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ اول، ۱۳۸۴. صص. ۱۲۸، ۱۲۹. شابک ۹۶۴-۷۹۴۳-۴۶-۶. پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک); تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  121. «سهم 21درصدی تهران در کل تولید ناخالص داخلی ایران/دولت باید زمین بازی را برای کسب و کارهای موجود و جدید هموار کند». http://shahrnevesht.tehran.ir. ۲۷ مهر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۴. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  122. شهرداری تهران. "Tehran - Economy". en.tehran.ir. Archived from the original on 11 October 2018. Retrieved 2018-07-08.
  123. شرکت ملی نفت ایران. «شرکت ملی نفت ایران دومین شرکت بزرگ نفتی جهان شناخته شد».
  124. «ایران خودرو در افغانستان خط تولید ایجاد می‌کند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۲.
  125. IKCO. «اطلاعات تماس شرکت ایران‌خودرو». https://www.ikco.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۲. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  126. «نرخ بیکاری ۱۱٫۵ درصدی تهران/ احصای ۴۰ مشکل جدی پایتخت». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۴-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۲.
  127. اتاق بازرگانی. «شاخص‌های اقتصادی» (PDF). دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۲.
  128. «تاریخچه بورس اوراق بهادار تهران». http://tse.ir. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  129. «ثبت رکورد تاریخی در بازار بورس تهران» (به انگلیسی). BBC News فارسی. ۲۰۱۸-۰۶-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۷.
  130. «نوسان در بازار بورس تهران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۷.
  131. «کرکره‌ها همچنان پایین است؛ بازار تهران در سومین روز اعتصاب». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۳.
  132. AFP (۲۰۱۵-۰۹-۱۷). «Hopes for shopping revolution as malls sprout in Iran». GulfNews. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۳.
  133. Dehghan، Saeed Kamali (۲۰۱۳-۱۰-۱۸). «Iran's top 10 tourist destinations – in pictures» (به انگلیسی). The Guardian. شاپا 0261-3077. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۰.
  134. Fallahi، Pontia. «The Best Cities to Visit in Iran». Culture Trip. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۰.
  135. "Attractions in Tehran, Iran". Retrieved 2018-10-09.
  136. ۱۳۶٫۰ ۱۳۶٫۱ ۱۳۶٫۲ «تهران میزبان ۱٫۶ میلیون گردشگر خارجی». اقتصاد آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۰.
  137. airport.ir. «آمار شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران».[پیوند مرده]
  138. «آشنایی با فرودگاه مهرآباد - ایران». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.
  139. «جدیدترین آمار از فرودگاه‌ها در اردیبهشت ۹۷/ مهرآباد صدرنشین است». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۶-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.
  140. «آشنایی با فرودگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) - ایران». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.
  141. «آبروریزی حوادث افتتاح فرودگاه امام در سال83». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.
  142. «جزئیات آمار پروازهای ایران در آبان ۹۶ / مهرآباد همچنان رکوردار». ایسنا. ۲۰۱۷-۱۲-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.
  143. ۱۴۳٫۰ ۱۴۳٫۱ Bus.tehran.ir - وبگاه رسمی شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه. «تاریخچه شرکت اتوبوسرانی تهران و حومه». http://bus.tehran.ir. بایگانی‌شده (PDF) از روی نسخه اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  144. Murray, Alan (2000). World Trolleybus Encyclopaedia, pp. 57 and 99. Yateley, Hampshire, UK: Trolleybooks. شابک ‎۰-۹۰۴۲۳۵-۱۸-۱.
  145. Trolleybus Magazine No. 265 (January–February 2006), pp. 16–17. National Trolleybus Association (UK). ISSN 0266-7452.
  146. سرویس‌های شهروندی - شهرداری تهران. «معرفی سامانة اتوبوسهای تندرو (BRT)».
  147. «نیاز اورژانسی تهران به شش‌هزار اتوبوس». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.
  148. «طولانی‌ترین بزرگراه تهران کدام است؟ - جدیدترین اخبار ایران و جهان ممتاز نیوز». جدیدترین اخبار ایران و جهان ممتاز نیوز. ۱۳۹۴-۰۵-۱۳T09:52:48+00:00. دریافت‌شده در 2018-07-17. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  149. «حوادث و سوانح رانندگی». atlas.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  150. «۶۰ راهکار برای حل ترافیک بحرانی پایتخت». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۱۰-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  151. «پلیس راهور: ترافیک پایتخت، بحرانی است». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  152. «مالکیت اتومبیل». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  153. «تعداد خودروهای تهران 6 برابر ظرفیت خیابان‌هاست». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۹-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۱۹.
  154. «پیشنهادات تازه برای حل مشکل جای پارک در پایتخت / ترافیک تهران تا دو سال آینده قفل می‌شود». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۳-۱۲-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  155. ۱۵۵٫۰ ۱۵۵٫۱ «تهران پارکینگ خودروها/دغدغه ای به نام جای پارک - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  156. ۱۵۶٫۰ ۱۵۶٫۱ «تاریخچه تاکسیرانی در تهران». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  157. کسری، نیلوفر (۱۳۸۴). «اشرف الملوک امینی (فخرالدوله)». گنجینه اسناد (۶۰): ۳۴–۵۱.
  158. تهران، تاکسیرانی شهر. «انواع تاکسی». taxi.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  159. ۱۵۹٫۰ ۱۵۹٫۱ «برلیانس در تهران تاکسی می‌شود». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.
  160. «آشنایی با تاریخچه احداث راه‌آهن در ایران». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.
  161. «ایستگاه راه‌آهن تهران در زادگاه خود می‌ماند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.
  162. «تاریخچه مترو - ادامه». atlas.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.
  163. «تاریخچه 30 ساله متروی تهران». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.
  164. «مترو تهران از نگاه آمار و ارقام». شرکت بهره‌برداری راه‌آهن شهری تهران و حومه. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.
  165. ۱۶۵٫۰ ۱۶۵٫۱ «جابجایی روزانه 3 میلیون و 800 هزار نفر با مترو تهران». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.
  166. News، پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «رکورد سفر روزانه با مترو تهران از مرز ۷ میلیارد گذشت». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.
  167. «پنج گام به سوی شهر سبز». خبرآنلاین. ۲۰۱۸-۱۰-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۰.
  168. «تهران را می‌توان نجات داد!». خبرآنلاین. ۲۰۱۸-۰۷-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۰.
  169. شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۲۱۷ تا ۲۳۳ (بخش تهران و باغ‌های گمشده‌اش). شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  170. «افزایش سرانه فضای سبز درون‌شهری پایتخت به ۱۵٫۸ مترمربع». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۶-۰۶-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۱۹.
  171. nasimonline.ir. «مختاری: فضای سبز تهران در سال آتی50 هزار هکتار افزایش می‌یابد». نسیم آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۱۹.
  172. «کمربند سبز پیرامون تهران به ۴۱ هزار هکتار می‌رسد». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.
  173. «اهداف، وظایف و ماموریت‌های سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران». parks.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.
  174. "Tehrān | national capital, Iran | Health". Archived from the original on 11 October 2018. Retrieved 2018-08-14.
  175. «آشنایی با نخستین بیمارستان تهران». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.
  176. Entekhab.ir، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب |. «تهران؛ میزبان معتبرترین بیمارستانهای کشور! +عکس». پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | Entekhab.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.
  177. «دربارهٔ ما - بیمارستان میلاد». بیمارستان تخصصی و فوق تخصصی میلاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.
  178. «۷۵ درصد بیمارستان‌های دولتی تهران فرسوده و غیر مقاوم هستند». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.
  179. ۱۷۹٫۰ ۱۷۹٫۱ ۱۷۹٫۲ «آشنایی با تاریخچه تئاتر در ایران». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.
  180. «آشنایی با تالارهای وحدت و رودکی». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.
  181. «کاشی‌های تئاتر شهر به سرقت رفت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.
  182. هنر، فروزان جمشیدنژاد روزنامه‌نگار حوزه فرهنگ و. «سه خواهر و دیگران، نمایش‌نامه چخوف به روایت حمید امجد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.
  183. «داستان 40 سالگی تماشاخانه شهر». ایسنا. ۲۰۱۶-۰۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.
  184. «Massoud Mehrabi - Articles». www.massoudmehrabi.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.
  185. «سینما در عصر مشروطه». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.
  186. «آشنایی با پردیس سینمایی کورش». HO. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۶.
  187. ۱۸۷٫۰ ۱۸۷٫۱ ۱۸۷٫۲ ۱۸۷٫۳ بی‌بی‌سی فارسی. «BBCPersian.com-تالارهای نمایش فیلم در تهران». www.bbc.com. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.
  188. ۱۸۸٫۰ ۱۸۸٫۱ «نگاهی به تاریخچه سینمای ایران از ابتدا تا افتخارات+عکس». جامعه خبری تحلیلی الف. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.
  189. ۱۸۹٫۰ ۱۸۹٫۱ کریمی، آزاده (۲۰۱۷-۰۵-۰۲). «نیم قرن پس از گنج قارون؛ فیلم‌هایی که میلیاردی می‌فروشند» (به انگلیسی). BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.
  190. «آشنایی با جشنواره بین‌المللی فیلم فجر». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.
  191. «مصاحبه رادیو فردا با دو عضو قدیمی و خواننده جدید گروه بلک کتز». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.
  192. بلور، بهزاد (۲۰۱۷-۰۲-۱۹). «ابی، صحنه آخر» (به انگلیسی). BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.
  193. "گوگوش". دانشنامه بریتانیکا. 2008. Archived from the original on 28 January 2013. Retrieved 16 May 2008.
  194. بی‌بی‌سی. "BBC News | MIDDLE EAST | Iran's pop diva to sing again". news.bbc.co.uk. Archived from the original on 11 October 2018. Retrieved 2018-07-27.
  195. بی‌بی‌سی، عنایت فانی. «سیما بینا: محدودیت‌های پس از انقلاب باعث شد جایگاه هنری خودم را پیدا کنم». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.
  196. «فقدان صدای زن در موسیقی ایران» (به انگلیسی). BBC News فارسی. ۲۰۱۶-۱۲-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.
  197. (www.dw.com)، Deutsche Welle. «اعتراض به محدودیت خوانندگی زنان در استان‌های ایران | DW | 17.07.2017». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.
  198. FarhangNews.ir (۲۰۱۵-۰۷-۰۱). «مجوز ارشاد برای زن آوازه خوان در تالار وحدت /نظر شما ؟». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.
  199. «کنسرت محسن یگانه به روایت تصویر - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.
  200. «ارکستر سمفونیک تهران یکصدا با تیم ملی ایران در روسیه». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.
  201. «اولین کنسرت کلایدرمن در تهران برگزار شد/اجرای قطعه «ای ایران»». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۶-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.
  202. «ارکستر سمفونیک تهران در تالار وحدت». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.
  203. «معرفی جشنواره موسیقی فجر». جشنواره موسیقی فجر. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.
  204. «آشنایی با جشنواره بین‌المللی موسیقی فجر». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.
  205. «آشنایی با موزه هنرهای معاصر». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۴.
  206. "Tehran Cultural life". Archived from the original on 2018-09-24. Retrieved 2018-09-24.
  207. ۲۰۷٫۰ ۲۰۷٫۱ «حسرت گردشگر خارجی برای غذای ایرانی/ سبقت پیتزا فروشی‌های تهران از ایتالیا». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۱.
  208. ۲۰۸٫۰ ۲۰۸٫۱ «گسترش حضور رستوران‌های خارجی در تهران پس از برجام - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۱.
  209. «بررسی رضایت چینی‌ها از سفر به ایران/ غذای محبوب چینی‌ها چیست؟». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۲-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۱.
  210. «در تهران غذاهای هفتاد و دو ملت را تجربه کنید». دنیای سفر و گردشگری. ۲۰۱۵-۱۱-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۱.
  211. جهان|TABNAK، سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «زندگی شبانه پایتخت ایران که رسماً زندگی شبانه ندارد!». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۲.
  212. «تجربه زندگی شبانه در تهران؛ سالی فقط یک‌ماه». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۶-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۲.
  213. ایران، عصر. «زندگی شبانه در پایتخت جان می‌گیرد/اجرای طرح حیات شبانه شهر از 15 تیرماه». عصر ایران. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۲.
  214. «احیای زندگی شبانه در مرکز تهران | رادیو زمانه». رادیو زمانه. ۲۰۱۷-۰۸-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۲.
  215. «روزی که تهران میزبان المپیک شد (عکس) :: ورزش سه». www.varzesh3.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۹.
  216. وبگاه رسمی فدراسیون هندبال آسیا. «History». www.asianhandball.org (به انگلیسی). بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۱.
  217. YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «بهترین پیست‌های اسکی ایران را بشناسید». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.
  218. «بزرگترین پیست اسکی خاورمیانه جاذبه ای در ارتفاعات البرز». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.
  219. «استقلال – پرسپولیس در بین 16 دربی بزرگ دنیا :: ورزش سه». www.varzesh3.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۱.
  220. ۲۲۰٫۰ ۲۲۰٫۱ شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران/گام‌های نخست فوتبال تهران. ثالث. صص. ۲۸۷–۲۹۲. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  221. «نگاهی به تاریخچه "فوتبال در ایران"». باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.
  222. «تفکیک جنسیتی و آرزوی دولت ایران برای دانشگاه اسلامی». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  223. "Tehrān | national capital, Iran | Education". Archived from the original on 11 October 2018. Retrieved 2018-08-13.
  224. «حوزه علمیه تهران». ویکی شیعه. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۶.
  225. «حوزه علمیه تهران - ویکی فقه». wikifeqh.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۶.
  226. YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «دارالفنون نخستین دانشگاه تاریخ مدرن ایران». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  227. «رتبه‌بندی دانشگاه‌های کشور/ با کیفیت‌ترین دانشگاه کدام است؟». اقتصاد نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  228. بومتریکس «برترین دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی جهانی و بومتریکس» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  229. «خبرگزاری فارس - نتایج رتبه‌بندی دانشگاه‌های برتر دنیا اعلام شد/ ۲۳ دانشگاه ایرانی در جمع دانشگاه‌های برتر جهان». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۸-۰۵-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  230. «آشنایی با دانشگاه تهران». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸.
  231. «آشنایی با دانشگاه صنعتی شریف». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  232. YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «دانشگاه صنعتی شریف کجاست؟». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  233. «آشنایی با دانشگاه صنعتی امیرکبیر». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  234. «آشنایی با دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  235. وبگاه پژوهشگاه نفت تهران. «تاریخچه پژوهشگاه نفت تهران - ripi.ir». www.ripi.ir. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.
  236. «دربارهٔ پژوهشگاه علوم انسانی - پژوهشگاه علوم انسانی». پژوهشگاه علوم انسانی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.
  237. «آشنایی با پژوهشگاه دانش‌های بنیادی». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.
  238. «کارشناس برنامه‌ریزی و توسعه مدارس هوشمند اداره کل آموزش و پرورش شهرستان‌های تهران، از شرایط حوزه فناوری اطلاعات و هوشمندسازی مدارس در شرایط پسابرجام سخن گفت». www.medu.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۵.
  239. «اعلام ضوابط نقل‌وانتقال معلمان در مناطق تهران/ کدام گروه از معلمان نمی‌توانند تقاضا دهند؟». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۰۷-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۵.
  240. «چه تعداد دانش‌آموز در مدارس تهران تحصیل می‌کنند؟». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۰۹-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  241. «خبرگزاری فارس - نگرانی از عدم استحکام نیمی از مدارس دولتی تهران». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۸-۰۱-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۳.
  242. «تراکم کلاس‌های مدارس ابتدایی شهر تهران 30 تا 33 نفر است». پایگاه خبری جماران - امام خمینی - انقلاب اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۵.
  243. FarhangNews.ir (۲۰۱۳-۰۹-۰۵). «مهد کودک؛ گران‌تر از دوره دکترا». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸.
  244. ۲۴۴٫۰ ۲۴۴٫۱ «نرخ شهریه مهد کودک‌ها در سال 97 ابلاغ شد - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸.
  245. «تعطیلی مهدکودک برگزارکننده «استخر مختلط» / ارجاع پرونده به کمیسیون عالی بهزیستی - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸.
  246. «هیچ مهدکودکی حق برگزاری «استخر مختلط» ندارد/ پلمب مهدکودکهای متخلف - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸.
  247. ۲۴۷٫۰ ۲۴۷٫۱ مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی. «مدخل برگزیده: تهران- جغرافیا/ شیوا جعفری/جغرافیا». www.cgie.org.ir. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  248. ۲۴۸٫۰ ۲۴۸٫۱ «موش‌های آدم‌خوار در انتظار زلزله زدگان تهرانی/ بازگشت 70 میلیون موش بر روی زمین». خبرگزاری خانه ملت. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  249. «آب‌های زیرزمینی تهران آلوده‌است/ افزایش 2 برابری شمار روزهای ناسالم تهران». ایسنا. ۲۰۱۵-۰۷-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۷.
  250. نیوز، سلامت. آب آلوده «تهران و چالش آب آلوده» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). سلامت نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۷.
  251. ۲۵۱٫۰ ۲۵۱٫۱ ۲۵۱٫۲ ۲۵۱٫۳ «خبرگزاری فارس - عوامل اصلی آلودگی هوای تهران چیست؟». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۷-۱۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  252. «چرا هیچ آزمایشگاهی آنالیز بنزین را ارائه نمی‌کند؟». الف. ۱۹ دی ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۱۳.
  253. «نقش پررنگ موتورسیکلت‌ها در آلودگی هوای تهران». پایگاه خبری افکارنیوز. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  254. «دلیل اصلی آلودگی بیش از حد هوای تهران چیست؟». euronews. ۲۰۱۷-۱۲-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  255. «خبرگزاری فارس - تابلوهای اطلاع‌رسانی آلودگی هوای پایتخت آنلاین شدند». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۷-۰۸-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  256. ۲۵۶٫۰ ۲۵۶٫۱ ۲۵۶٫۲ «آلودگی صوتی در کدام مناطق تهران بیشتر است؟». ایسنا. ۲۰۱۷-۱۲-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  257. «نسخه‌های بی اثر کاهش آلودگی صوتی پایتخت/قاتل نامرئی روان تهرانیها». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۷-۱۱-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  258. ۲۵۸٫۰ ۲۵۸٫۱ «آلودگی صوتی پایتخت در آستانه بحران/ پر سر و صداترین مناطق تهران». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۳-۱۲-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  259. «آلودگی صدا». pollutionservices.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  260. YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «زلزله تهران زمینه‌ساز طغیان موش‌ها/ «موش‌ها» در همسایگی مردم زنده‌خواری می‌کنند». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۰۲.
  261. ۲۶۱٫۰ ۲۶۱٫۱ «جولان موش‌های زنده‌خوار در تهران!». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۷-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.
  262. موش‌های تهرانی سبزی می‌خورند و سم موش را بی‌اثر می‌کنند، دویچه وله فارسی
  263. «سیاستمداران ایرانی کجا زندگی می‌کنند +تصاویر». اقتصاد آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.
  264. «رزومه و سابقه 30 نماینده تهران در مجلس دهم - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.
  265. ۲۶۵٫۰ ۲۶۵٫۱ «مجله شهرداری و مناطق تهران». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.
  266. تهران، شورای اسلامی شهر. «دفتر هیئت رئیسه و مصوبات». shora.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.
  267. ۲۶۷٫۰ ۲۶۷٫۱ «وظایف و اختیارات شورای اسلامی شهر». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.
  268. شهرداری تهران. «اولین نقطه تماس مردم با شهرداری». دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۳.
  269. «آشنایی با شورای اسلامی شهر تهران، ری و تجریش». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.
  270. فرارو، Fararu |. «تاریخچه مختصر انتخابات شوراها». Fararu | فرارو. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.
  271. Entekhab.ir، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب |. «تعداد اعضای شورای شهر تهران کاهش یافت+جزئیات». پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | Entekhab.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.
  272. «پرونده بودجه ۹۷ شهرداری تهران بسته شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۲-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.
  273. آفتاب. «شهرداری: موش دیدید به ۱۳۷ زنگ بزنید/ آغاز مبارزه ضربتی با جوندگان موذی در تهران». آفتاب. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.
  274. "Tehrān | national capital, Iran | Municipal services". Retrieved 2018-08-22.
  275. اطلس کلان‌شهر تهران. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ اول، ۱۳۸۴. صص. ۴۵. شابک ۹۶۴-۷۹۴۳-۴۶-۶. پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک); تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  276. «دلایل مخالفت مرکزپژوهش‌های مجلس با جدایی ری از تهران - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.
  277. ۲۷۷٫۰ ۲۷۷٫۱ «اجرای تغییرات در منطقه‌بندی پایتخت نیازمند بررسی‌های بیشتر». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.
  278. ۲۷۸٫۰ ۲۷۸٫۱ ۲۷۸٫۲ «دلیل نامگذاری محله‌های شمال تهران قدیم». پایگاه خبری جماران - امام خمینی - انقلاب اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.
  279. جم، Jamejam, جام. «خیابان‌هایی که انقلاب نام آن‌ها را عوض کرد». Jamejam Online. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۶. کاراکتر zero width space character در |نشانی= در موقعیت 58 (کمک)
  280. «نام خیابان‌ها چرا و چگونه عوض می‌شود؟». اقتصاد آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۶.
  281. «جایگاه بین‌المللی کلان‌شهر تهران». atlas.tehran.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.
  282. "Tehran, Iran". sistercities.lacity.org. Archived from the original on 2018-08-31. Retrieved 2018-08-31.
  283. ۲۸۳٫۰۰ ۲۸۳٫۰۱ ۲۸۳٫۰۲ ۲۸۳٫۰۳ ۲۸۳٫۰۴ ۲۸۳٫۰۵ ۲۸۳٫۰۶ ۲۸۳٫۰۷ ۲۸۳٫۰۸ ۲۸۳٫۰۹ ۲۸۳٫۱۰ ۲۸۳٫۱۱ ۲۸۳٫۱۲ ۲۸۳٫۱۳ ۲۸۳٫۱۴ ۲۸۳٫۱۵ «تهران با چه شهرهایی خواهرخوانده است؟». ایسنا. ۲۰۱۵-۰۲-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳۱ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.
  284. «تهران و مینسک خواهرخوانده شدند». hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.
  285. «خبرگزاری فارس - قالیباف: شهرها باید هم جهت با دولت‌ها برای پیشرفت اقتصادی و فرهنگی تلاش کنند». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۲-۱۲-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.
  286. «تهران و آنکارا خواهر خوانده شدند». ایسنا. ۲۰۱۳-۱۲-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.
  287. «تهران و پکن خواهر خوانده شدند + متن». پایگاه خبری افکارنیوز. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.
  288. News، پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «تهران خواهرخوانده بوداپست شد/تصاویر». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.
  289. «تهران و تفلیس خواهر خوانده شدند». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۵-۰۵-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.
  290. «تهران و میلان توافق‌نامه همکاری امضا کردند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.

پیوند به بیرون

تهران در پروژه‌های خواهر

در ویکی‌واژه واژهٔ «تهران» در ویکی‌واژه
در ویکی‌گفتاورد گفتاوردهای مرتبط در ویکی‌گفتاورد
در ویکی‌انبار پرونده‌های مرتبط در ویکی‌انبار
در ویکی‌سفر راهنمای سفر در ویکی‌سفر

Tehran

تهران
تهران بزرگ · Greater Tehran
Towers in Tehran City at night.jpg
The Azadi Tower
Northern Tehran seen from Ab-o-Atash Park
Ferdows Garden
City Theater
Golestan Palace
Mount Tochal seen from an expressway
Chitgar Lake
Tabiat Bridge
Clockwise from top: Milad Tower seen from Qarb Town, northern Tehran seen from Ab-o-Atash Park, City Theater, Mount Tochal seen from Abrisham Bridge, Tabiat Bridge, Chitgar Lake, Golestan Palace, Ferdows Garden, and the Azadi Tower.
Official seal of Tehran
Seal
Tehran is located in Tehran
Tehran
Tehran
Location in Iran and Asia
Tehran is located in Iran
Tehran
Tehran
Tehran (Iran)
Tehran is located in Asia
Tehran
Tehran
Tehran (Asia)
Coordinates: 35°41′21″N 51°23′20″E / 35.68917°N 51.38889°E / 35.68917; 51.38889Coordinates: 35°41′21″N 51°23′20″E / 35.68917°N 51.38889°E / 35.68917; 51.38889
CountryIran Iran
ProvinceTehran
CountyTehran
Ray
Shemiranat
DistrictCentral
Government
 • MayorPirouz Hanachi
 • City Council ChairmanMohsen Hashemi Rafsanjani
Area
 • Urban
1,780 km2 (690 sq mi)
 • Metro
1,748 km2 (675 sq mi)
Elevation900 to 1,830 m (2,952 to 6,003 ft)
Population
 • Density11,800/km2 (31,000/sq mi)
 • Urban
8,693,706[3]
 • Metro
15,232,564[4]
 • Population Rank in Iran
1st
Demonym(s)Tehrani (en)
Time zoneUTC+03:30 (IRST)
 • Summer (DST)UTC+04:30 (IRDT)
Area code(s)(+98) 021
ClimateBSk
Websitewww.tehran.ir

Tehran (/tɛəˈræn, -ˈrɑːn, ˌtə-/; Persian: تهرانTehrân [tehˈɾɒːn] (About this soundlisten)) is the capital of Iran and Tehran Province. With a population of around 8.7 million in the city and 15 million in the larger metropolitan area of Greater Tehran, Tehran is the most populous city in Iran and Western Asia,[6] and has the second-largest metropolitan area in the Middle East (after Cairo). It is ranked 24th in the world by the population of its metropolitan area.[7]

In the Classical era, part of the territory of present-day Tehran was occupied by Rhages, a prominent Median city.[8] It was subject to destruction through the medieval Arab, Turkic, and Mongol invasions. Its modern-day inheritor remains as an urban area absorbed into the metropolitan area of Greater Tehran.

Tehran was first chosen as the capital of Iran by Agha Mohammad Khan of the Qajar dynasty in 1796, in order to remain within close reach of Iran's territories in the Caucasus, before being separated from Iran as a result of the Russo-Iranian Wars, and to avoid the vying factions of the previously ruling Iranian dynasties. The capital has been moved several times throughout history, and Tehran is the 32nd national capital of Iran. Large scale demolition and rebuilding began in the 1920s, and Tehran has been a destination for mass migrations from all over Iran since the 20th century.[9]

Tehran is home to many historical collections, including the royal complexes of Golestan, Sa'dabad, and Niavaran, where the two last dynasties of the former Imperial State of Iran were seated. Tehran's most famous landmarks include the Azadi Tower, a memorial built under the reign of Mohammad Reza Shah of the Pahlavi dynasty in 1971 to mark the 2,500th year of the foundation of the Imperial State of Iran, and the Milad Tower, the world's sixth-tallest self-supporting tower which was completed in 2007. The Tabiat Bridge, a newly-built landmark, was completed in 2014.[10]

The majority of the population of Tehran are Persian-speaking people,[11][12] and roughly 99% of the population understand and speak Persian, but there are large populations of other ethno-linguistic groups who live in Tehran and speak Persian as a second language.[13]

Tehran has an international airport (Imam Khomeini Airport), a domestic airport (Mehrabad Airport), a central railway station, the rapid transit system of Tehran Metro, a bus rapid transit system, trolleybuses, and a large network of highways.

There have been plans to relocate Iran's capital from Tehran to another area, due mainly to air pollution and the city's exposure to earthquakes. To date, no definitive plans have been approved. A 2016 survey of 230 cities by consultant Mercer ranked Tehran 203rd for quality of life.[14] According to the Global Destinations Cities Index in 2016, Tehran is among the top ten fastest growing destinations.[15]

October 6 is marked as Tehran Day based on a 2016 decision by members of the City Council, celebrating the day when the city was officially chosen as the capital of Iran by the Qajar dynasty back in 1907.[16]

History

The origin of the name Tehran is uncertain.[17] The settlement of Tehran dates back over 7,000 years.[18]

Classical era

Tehran is situated within the historical region of Media (Old Persian: 𐎶𐎠𐎭 Māda) in northwestern Iran. By the time of the Median Empire, a part of the territory of present-day Tehran was a suburb of the prominent Median city of Rhages (Old Persian: 𐎼𐎥𐎠 Ragā). In the Avesta's Videvdat (i, 15), Rhages is mentioned as the 12th sacred place created by Ohrmazd.[19] In Old Persian inscriptions, Rhages appears as a province (Bistun 2, 10–18). From Rhages, Darius I sent reinforcements to his father Hystaspes, who was putting down the rebellion in Parthia (Bistun 3, 1–10).[19] In some Middle Persian texts, Rhages is given as the birthplace of Zoroaster,[20] although modern historians generally place the birth of Zoroaster in Khorasan. Rhages's modern-day inheritor, Ray, is a city located towards the southern end of Tehran, which has been absorbed into the metropolitan area of Greater Tehran.

Mount Damavand, the highest peak of Iran, which is located near Tehran, is an important location in Ferdowsi's Šāhnāme,[21] the Iranian epic poem that is based on the ancient legends of Iran. It appears in the epics as the homeland of the protoplast Keyumars, the birthplace of king Manuchehr, the place where king Freydun binds the dragon fiend Aždahāk (Bivarasp), and the place where Arash shot his arrow from.[21]

Medieval period

During the reign of the Sassanian Empire, in 641, Yazdgerd III issued his last appeal to the nation from Rhages, before fleeing to Khorasan.[19] Rhages was dominated by the Parthian Mehran family, and Siyavakhsh—the son of Mehran the son of Bahram Chobin—who resisted the 7th-century Muslim invasion of Iran.[19] Because of this resistance, when the Arabs captured Rhages, they ordered the town to be destroyed and rebuilt anew by traitor aristocrat Farrukhzad.[19]

In the 9th century, Tehran was a well-known village, but less known than the city of Rhages, which was flourishing nearby. Rhages was described in detail by 10th-century Muslim geographers.[19] Despite the interest that Arabian Baghdad displayed in Rhages, the number of Arabs in the city remained insignificant and the population mainly consisted of Iranians of all classes.[19][22]

The Oghuz Turks invaded Rhages discretely in 1035 and 1042, but the city was recovered under the reigns of the Seljuks and the Khwarezmians.[19] Medieval writer Najm od Din Razi declared the population of Rhages about 500,000 before the Mongol invasion. In the 13th century, the Mongols invaded Rhages, laid the city in ruins, and massacred many of its inhabitants.[19] Following the invasion, many of the city's inhabitants escaped to Tehran.

In July 1404, Castilian ambassador Ruy González de Clavijo visited Tehran while on a journey to Samarkand, the capital of Turco-Mongol conqueror Timur, who ruled Iran at the time. In his diary, Tehran was described as an unwalled region.

Early modern era

Italian traveler Pietro della Valle passed through Tehran overnight in 1618, and in his memoirs, he mentioned the city as Taheran. English traveler Thomas Herbert entered Tehran in 1627, and mentioned it as Tyroan. Herbert stated that the city had about 3,000 houses.[23]

A portrait of Qajar ruler Agha Mohammad Khan, kept at London's V&A Museum

In the early 18th century, Karim Khan of the Zand dynasty ordered a palace and a government office to be built in Tehran, possibly to declare the city his capital; but he later moved his government to Shiraz. Eventually, Qajar king Agha Mohammad Khan chose Tehran as the capital of Iran in 1786.[24]

Agha Mohammad Khan's choice of his capital was based on a similar concern for the control of both northern and southern Iran.[24] He was aware of the loyalties of the inhabitants of former capitals Isfahan and Shiraz to the Safavid and Zand dynasties respectively, and was wary of the power of the local notables in these cities.[24] Thus, he probably viewed Tehran's lack of a substantial urban structure as a blessing, because it minimized the chances of resistance to his rule by the notables and by the general public.[24] Moreover, he had to remain within close reach of Azerbaijan and Iran's integral northern and southern Caucasian territories[24]—at that time not yet irrevocably lost per the treaties of Golestan and Turkmenchay to the neighboring Russian Empire—which would follow in the course of the 19th century.[25]

Map of Tehran in 1857

After 50 years of Qajar rule, the city still barely had more than 80,000 inhabitants.[24] Up until the 1870s, Tehran consisted of a walled citadel, a roofed bazaar, and the three main neighbourhoods of Udlajan, Chale-Meydan, and Sangelaj, where the majority resided.

The first development plan of Tehran in 1855 emphasized the traditional spatial structure. Architecture, however, found an eclectic expression to reflect the new lifestyle. The second major planning exercise in Tehran took place under the supervision of Dar ol Fonun. The 1878 plan of Tehran included new city walls, in the form of a perfect octagon with an area of 19 square kilometres, which mimicked the Renaissance cities of Europe.[26]

Late modern era

The Triumph of Tehran: Sardar Asad II and Sepahsalar e Tonekaboni conquering Tehran in July 1909

The growing social awareness of civil rights resulted in the Constitutional Revolution and the first constitution of Iran in 1906. On June 2, 1907, the parliament passed a law on local governance known as the Baladie (municipal law), providing a detailed outline on issues such as the role of councils within the city, the members' qualifications, the election process, and the requirements to be entitled to vote. The then Qajar monarch Mohammad Ali Shah abolished the constitution and bombarded the parliament with the help of the Russian-controlled Cossack Brigade on June 23, 1908. That followed the capture of the city by the revolutionary forces of Ali-Qoli Khan (Sardar Asad II) and Mohammad Vali Khan (Sepahsalar e Tonekaboni) on July 13, 1909. As a result, the monarch was exiled and replaced with his son Ahmad, and the parliament was re-established.

Aerial view of Tehran in 1925

After World War I, the constituent assembly elected Reza Shah of the Pahlavi dynasty as the new monarch, who immediately suspended the Baladie law of 1907, replacing the decentralized and autonomous city councils with centralist approaches of governance and planning.[26]

From the 1920s to the 1930s, under the rule of Reza Shah, the city was essentially rebuilt from scratch. That followed a systematic demolition of several old buildings, including parts of the Golestan Palace, Tekye Dowlat, and Tupkhane Square, which were replaced with modern buildings influenced by classical Iranian architecture, particularly the building of the National Bank, the Police Headquarters, the Telegraph Office, and the Military Academy.

The changes in urban fabric started with the street-widening act of 1933, which served as a framework for changes in all other cities. The Grand Bazaar was divided in half and many historic buildings were demolished to be replaced with wide straight avenues.[27] As a result, the traditional texture of the city was replaced with intersecting cruciform streets that created large roundabouts, located on major public spaces such as the bazaar.

As an attempt to create a network for easy transportation within the city, the old citadel and city walls were demolished in 1937, replaced by wide streets cutting through the urban fabric. The new city map of Tehran in 1937 was heavily influenced by modernist planning patterns of zoning and gridiron networks.[26]

During World War II, Soviet and British troops entered the city. In 1943, Tehran was the site of the Tehran Conference, attended by U.S. President Franklin D. Roosevelt, Soviet Premier Joseph Stalin, and British Prime Minister Winston Churchill.