تلگرام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از تلگرام (نرم‌افزار))
پرش به ناوبری پرش به جستجو
تلگرام
Telegram logo.svg
Telegram Android screenshot.svg
توسعه‌دهنده(ها) تلگرام مسنجر LLP
انتشار پایدار

'اندروید۴.۸.۹ (۲۶ ، ۲۰۱۸؛ ۴۸ روز پیش (۲۰۱۸-۰۵-۲۶)[۱]) [±]
آی‌اواس ۴.۸.۱ (۲۴ مارس، ۲۰۱۸؛ ۳ ماه پیش (۲۰۱۸-۰۳-۲۴)[۲]) [±]
ویندوز فون ۳.۰.۵ (۲۸ آوریل، ۲۰۱۸؛ ۲ ماه پیش (۲۰۱۸-۰۴-۲۸)[۳]) [±]
اپلیکیشن وب ۰.۵.۲ (۲۹ نوامبر، ۲۰۱۵؛ ۲ سال پیش (۲۰۱۵-۱۱-۲۹)[۴]) [±]
اواس ده ۲.۰۰ (۴ ژانویه، ۲۰۱۶؛ ۲ سال پیش (۲۰۱۶-۰۱-۰۴)[۵]) [±]

دسکتاپ ۱.۲.۱۷ (۸ آوریل، ۲۰۱۸؛ ۳ ماه پیش (۲۰۱۸-۰۴-۰۸)[۶]) [±]
سیستم‌عامل گوگل اندروید، اپل آی‌اواس، ویندوز فون، مایکروسافت ویندوز، لینوکس، اواس ده
موجود به انگلیسی، فارسی،[۷] اسپانیایی، آلمانی، ایتالیایی، هلندی، پرتغالی (برزیل و پرتغال)، کره‌ای، عربی
گونه پیام‌رسان فوری
پروانه پروانهٔ عمومی همگانی گنو نگارش دوم (کلاینت)، منبع بسته (سرور)
وبگاه telegram.org

تلِگرام (به انگلیسی: Telegram) یک سرویس پیام‌رسان متن‌باز چندسکویی مبتنی بر رایانش ابری[۸] است. کاربران تلگرام می‌توانند پیام‌ها، نگاره، ویدئوها و اسناد (همه انواع پرونده‌ها پشتیبانی می‌شود) خودویرانگر و رمزنگاری‌شده را تبادل کنند. تلگرام رسماً برای اندروید، ویندوز فون و آی‌اواس[۹] (ازجمله تبلت‌ها و دستگاه‌های بدون وای-فای) در دسترس است. نرم‌افزارهای کلاینت غیررسمی برای نسخه وب،[۱۰] نسخه اواس ده، نسخه لینوکس و یک کلاینت دسکتاپ مایکروسافت ویندوز از توسعه‌دهنده‌های مستقل که از رابط برنامه‌نویسی کاربردی تلگرام استفاده می‌کنند در دسترس هستند.[۱۱][۱۲] کاربران نرم‌افزار، امکان تبادل پیام، نگاره، ویدئو و پرونده تا حجم ۱٫۵ گیگابایت را دارند.

تلگرام توسط دو برادر با نام‌های پاول دورف و نیکلای دورف به بازار آمد. پاول دورف برادر کوچک نیکلای دورف است. پشتیبان مالی این پروژه، سازمان غیرانتفاعی کارآفرینی در آلمان است.

بزرگ‌ترین مسدودسازی این نرم‌افزار پیام‌رسان، مربوط به اتفاقات مرتبط با تظاهرات ۱۳۹۶ ایران است.[۱۳]

تعداد کاربران

در اکتبر ۲۰۱۳ تلگرام روزانه صد هزار کاربر فعال داشت[۱۴] که در ۲۴ مارس ۲۰۱۴ این شمار به ۱۵ میلیون رسید.[۱۵]

در دسامبر ۲۰۱۴، تلگرام اعلام کرد که بیش از ۵۰ میلیون کاربر فعال دارد که روزانه بیش از یک میلیارد پیام تبادل می‌کنند.[۱۶] میزان تبادل پیام‌ها در بازه زمانی پنج‌ماهه دو برابر شد و به ۲ میلیارد پیام در روز رسید.[۱۷] در سپتامبر ۲۰۱۵، اعلام شد که تلگرام بیش از ۶۰ میلیون کاربر فعال دارد که روزانه ۱۲ میلیارد پیام با یکدیگر تبادل می‌کنند.[۱۸] در فوریه ۲۰۱۵، تعداد ثبت نام کنندگان در تلگرام به ۳۵۰ هزار کاربر در روز رسید و در مجموع روزانه بیش از ۱۵ میلیارد پیام در بستر این پیام‌رسان منتقل شد.[۱۹]

در سال ۲۰۱۷، تلگرام با حدود ۱۸۰ میلیون کاربر هفتمین پیام‌رسان پرکاربرد شناخته شد.[۲۰] در این فهرست، پیام‌رسان فیس‌بوک و واتس‌اپ مشترکاً اول هستند.[۲۰] در ماه مارس سال ۲۰۱۸ تلگرام کاربران خود را بیش از ۲۰۰ میلیون اعلام کرد.[۲۱]

در ایران، بر اساس نظرسنجی انجام‌شده از طرف مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، تلگرام تا پیش از فیلتر شدن، محبوب‌ترین پیام‌رسان بود. به‌طوری‌که در سال ۱۳۹۶، ۶۲٫۲ درصد ایرانیان عضو آن بوده‌اند.[۲۲]

دفتر مرکزی

تلگرام به عنوان شرکت در انگلستان و آمریکا به ثبت رسیده است. اما حوزه قضایی آن مشخص نیست. تلگرام، دفتر مرکزی خود را در برلین آلمان معرفی می‌کند. اما آدرس دفترهای آن مشخص نیست.[۲۳]

میزان استفاده تلگرام از اوت ۲۰۱۳ تا فوریه ۲۰۱۶

معماری

پروتکل

پروتکل تازه‌ساخت MTProto توسط نیکلای دورف بر مبنای رمزنگاری استاندارد رمزنگاری پیشرفته (ای‌ئی‌اس) ۲۵۶ بیتی متقارن، رمزنگاری آراس‌ای ۲۰۴۸ و پروتکل تبادل کلید دیفی-هلمن است.

پروانه

همه نرم‌افزارهای رسمی تلگرام (و چند نرم‌افزار غیررسمی) متن‌باز هستند.[۲۴] هرچند، نرم‌افزار سمت سرور تلگرام مالکیتی است. پاول دورف گفته‌است که کد سرور، نرم‌افزار آزاد نیست. زیرا معماری تلگرام نیاز دارد دوباره طراحی شود تا به سرورهای مستقل اجازه دهد مانند یک اَبرِ تلگرام متحد کار کند.[۲۵]

امنیت

سازندگان تلگرام بر امنیت برنامه خود تأکید بسیاری دارند. در نوامبر سال ۲۰۱۴ یک جایزه سیصد هزار دلاری برای یافتن باگ بر روی تلگرام اعلام شد[۲۶] که خود نشان از اطمینان برنامه نویسان تلگرام دارد. این مسابقه در فوریه ۲۰۱۵ بدون برنده خاتمه یافت. در سال ۲۰۱۵ شرکت امنیتی غیرانتفاعی بنیاد مرزهای الکترونیکی رتبه ۴ از ۷ را به بخش پیام‌رسان و رتبه ۷ از ۷ را به بخش «چت‌های محرمانه» این نرم‌افزار داد.[۲۷] با اینحال همواره بحث‌هایی درخصوص ارتباط سازنده روسی این نرم‌افزار با دولت روسیه مطرح می‌شود که چندی قبل سخنگوی کرملین و همچنین پاول دوروف این شایعات را تکذیب کردند.[۲۸]

چگونگی رمزنگاری در چت محرمانه تلگرام

مدل کسب‌وکار

تلگرام یک اپ رایگان است و مدل کسب‌وکار آن بر مبنای کمک‌های مالی است. نحوه درآمدزایی این اپ در صفحه پرسش‌های متداول تلگرام این گونه پاسخ داده شده‌است:[۲۹][۳۰]

پاول دورف، که دیدگاه مشابهی با ما دارد، کمک مالی بزرگی به تلگرام کرده‌است و ما هم‌اکنون به اندازهٔ کافی پول داریم. اگر پول کم بیاوریم، امکانات غیرضروری پولی اضافه خواهیم کرد تا هزینهٔ زیرساخت‌ها و حقوق توسعه‌دهندگان را تأمین کنیم. اما درآمدزایی هیچ‌گاه هدف تلگرام نبوده‌است.

امکانات

گروه

گروه‌ها یکی از بخش‌های اصلی پیام‌رسان تلگرام هستند. به‌طوری‌که کاربران می‌توانند با پیوستن به گروه‌ها به صورت چند طرفه با دیگران ارتباط برقرار کنند. گروه‌های اولیه قابلیت ۲۰۰ عضو را داشتند ولی بعدها تلگرام با انتشار آپدیت‌های جدیدتر، قابلیت ارتقای گروه عادی به سوپر گروه و افزایش اعضا را از ۲۰۰ به ۵۰۰ و سپس به ۵۰۰۰ نفر را در دسترس همگان قرار داد. البته در آخرین آپدیت مدیران گروه‌ها می‌توانند پیام سنجاق شده (به انگلیسی: pinned posts) را در بالای گروه‌ها قرار دهند که از آن به "اطلاعیه" نیز نام برده می‌شود. از دیگر موارد می‌توان به اضافه شدن قابلیت انتخاب شناسه برای گروه‌ها و ساخت گروه‌های عمومی اشاره کرد که قابلیت جستجوی گروه‌ها بر اساس شناسه را برای کاربران فراهم می‌کند.[۳۱]

کانال

کانال تلگرام، مسیر یک طرفه‌ای است که فقط ادمین می‌تواند در آن پست‌های دلخواه را برای اعضای کانال منتشر کند و سایر اعضا امکان اضافه کردن پست در آن را ندارند.[۳۲] از کانال می‌توان برای پیام‌رسانی به تعداد نامحدودی از کاربران استفاده کرد.[۳۳] این کانال‌ها می‌توانند به صورت عمومی باشند و همه کاربران بتوانند در آن عضو شوند یا خصوصی باشند و امکان عضویت برای همه میسر نباشد.

ربات

در ژوئن ۲۰۱۵، تلگرام اجازه ساخت ربات را به کاربران ثالث داد.[۳۴] این ربات‌ها حساب‌های کاربری هستند که از روی یک برنامه اجرا می‌شوند.

چت‌های محرمانه

پیام‌ها همچنان می‌توانند به صورت رمزنگاری دوسویه ارسال شوند. این پیام‌ها با سرویس پروتکل MTProto رمزگذاری می‌شوند.[۳۵][۳۶]

تماس صوتی

در اواخر مارس ۲۰۱۷، تلگرام تماس صوتی خود را معرفی کرد. تماس‌ها بر مبنای شیوه رمزگذاری سرتاسر چت‌های محرمانه ساخته شده‌است.[۳۷]

تظاهرات در اعتراض به مسدود شدن تلگرام در روسیه

انتقادها

در ماه نوامبر ۲۰۱۵ تلگرام حساب ۷۸ کاربر شخصی و کانال را به علت همکاری با داعش مسدود و اعلام کرد که از این پس امکاناتی در اختیار کاربران قرار خواهد داد تا این‌گونه کاربران مشکوک را گزارش کنند؛ ولی از قرار معلوم داعش هنوز در این شبکه فعال است.[۳۸][۳۹]

سرور‌های شبکه تلگرام گاهی چند بار در هفته مشکل پیدا می‌کنند و کاربرها در اروپا، خاورمیانه و آفریقای شمالی تا چندین ساعت متوالی به شبکه دسترسی ندارند. این شبکه بارها قول داده‌است که این وضعیت را تغییر دهد ولی پیشرفتی محسوسی در این مورد مشاهده نشده.[۴۰]

کاربران به دفعات مشاهده کرده‌اند که ضمن فوروارد کردن یک پیام از طریق علامت گذاری، تلگرام اشتباهاً یک یا دو پیام دیگر را نیز اضافه به گیرنده فوروارد می‌کند و این می‌تواند در رابطه با محتوی برای فرستنده عامل شرمساری گردد. همچنین بارها دیده شده که حساسیت بخش صفحه لمسی در تلگرام دچار نوسان شده و با لمس یک نام (تماس)، پرونده شخص دیگری باز می‌شود و کاربر، ندانسته، پیامی ارسال می‌کند که این نیز می‌تواند مشکل‌هایی را برای فرستنده به بار بیاورد.[۴۱][۴۲]

فیلترینگ

روسیه

کاربران روس، نزدیک به هفت درصد از کل کاربران تلگرام را تشکیل می‌دهند.[۴۳] مقامات روسیه از جمله سرویس امنیت فدرال روسیه، دلیل این اقدام را استفاده تروریست‌ها از این پیام‌رسان برای طراحی حمله‌هایشان عنوان می‌کنند.[۴۴] در اکتبر سال ۲۰۱۷ پیام‌رسان تلگرام ماه اکتبر ۲۰۱۷ به دلیل خودداری از ارائه کلیدهای رمزنگاری پیام‌های کاربران به سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) ۸۰۰ هزار روبل روسیه جریمه شد.[۲۳] در مارس ۲۰۱۸ سازمان تنظیم ارتباطات روسیه برای دومین بار به مدیران تلگرام دو هفته وقت داد تا داده‌های کاربران و کدهای رمزنگاری را به سازمان اطلاعات و امنیت روسیه تسلیم کنند. اما با خودداری مدیران تلگرام از این کار، در روز جمعه ۱۳ آوریل ۲۰۱۸ دادگاهی در مسکو حکم ممنوعیت سرویس پیام‌رسان تلگرام در روسیه را صادر کرد.[۴۴][۴۵] پاول دوروف به این دادگاه، وکیل نفرستاده بود.[۴۶] پاول دوروف گفته بود "حتی اگر این به قیمت توقف فعالیت آن تمام شود، تلگرام، حریم خصوصی کاربران خود را حفظ خواهد کرد".[۴۳] در تاریخ ۱۶ آوریل ۲۰۱۸ سازمان تنظیم ارتباطات روسیه، آغاز فیلترینگ دسترسی به پیام‌رسان تلگرام را در این کشور اعلام کرد.[۴۷] برای مقابله با این حکم، پاول دوروف، جنبشی به نام "مقاومت دیجیتال" را پایه‌گذاری کرد و هدف آن را "جنبشی نامتمرکز برای دفاع از آزادی و پیشرفت دیجیتال در جهان" خواند. ممنوعیت دسترسی به تلگرام تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر فعالیت کاربران روس نگذاشته است. چون کاربران روس این پیام‌رسان از وی‌پی‌ان‌ و فیلترشکن استفاده می‌کنند.[۴۳]

     به‌طور کامل بسته شده      برخی دسترسی‌ها (از جمله تماس صوتی) بسته شده یا نرم‌افزار به‌طور موقت بسته شده

ایران

نظام جمهوری اسلامی ایران بارها بحث فیلترینگ تلگرام را مورد بررسی قرار داد و همواره محدودیت‌هایی را برای دسترسی کاربران به آن اعمال کرده‌است. به‌گونه‌ای که دسترسی کاربران به این پیام‌رسان همواره با اختلالات جدی مواجه می‌شده‌است.[۴۸][۴۹][۵۰] این پیام رسان نقش پررنگی در کاهش رای جناح اصولگرایان جمهوری اسلامی ایران در چند انتخابات از ۹۲ تا ۹۴ انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ و مجلس شورای اسلامی و حذف چهره‌های شاخص مجلس خبرگان رهبری داشته‌است.[۵۱]

پس از تظاهرات ۱۳۹۶ ایران، علاء الدین بروجردی طی اظهاراتی از فیلترشدن تلگرام تا پایان فروردین ۱۳۹۷ خبر داد.[۵۲] کانال تلگرام رهبر ایران و معاون اول رئیس‌جمهوری نیز در روز ۲۹ فروردین ۱۳۹۷ پایان فعالیت خود در این پیام‌رسان را اعلام و از جایگزینی این کانال‌ها با کانال‌هایی در پیام رسان‌های داخلی ایران خبر دادند.[۵۳]

در نهایت در دهم اردیبهشت ۱۳۹۷ تلگرام در ایران به دستور قضایی فیلتر شد.[۵۴] دستور قضایی در خصوص مسدودسازی پیام رسان تلگرام از سوی بازپرس شعبه دوم دادسرای فرهنگ و رسانه تهران صادر شد. بر اساس این دستور "کلیه ارائه دهندگان خدمات دسترسی به اینترنت کشور خصوصاً شرکت ارتباطات زیرساخت و اپراتورهای تلفن و دارندگان پروانه ارائه خدمات ارتباطات ثابت مکلف اند از تاریخ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۷ نسبت به اعمال مسدودسازی کامل وب سایت و اپلیکیشن شبکه اجتماعی تلگرام اقدام نمایند."

در متن حکم مسدودسازی تلگرام آمده‌است که «اِعمال مسدودسازی باید به‌گونه‌ای باشد که محتوای پیام‌رسان یادشده با هیچ نرم‌افزاری در کشور قابل دسترس نباشد، تخلف از اجرای این دستور موجب تعقیب کیفری خواهد بود.»[۵۵]

تلگرام در ایران

فراگیری تلگرام در ایران

بیش از ۸۰ درصد از کاربران ایرانی از تلگرام استفاده می‌کنند.[۵۶] تا شهریور ۱۳۹۵، بیش از ۲۰ میلیون کاربر ایرانی در تلگرام فعالیت می‌کردند.[۵۷] تلگرام در اواخر ماه مارس ۲۰۱۸ اعلام کرد که نزدیک به ۲۰۰ میلیون کاربر فعال در سرتاسر جهان دارد که بیش از ۴۰ میلیون نفر از کاربران آن (یک پنجم کل کاربران) در ایران هستند.[۴۳][۴۶] بر اساس نظرسنجی انجام‌شده از طرف مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، تلگرام تا پیش از فیلتر شدن، محبوب‌ترین پیام‌رسان بود. به‌طوری‌که در سال ۱۳۹۶، ۶۲٫۲ درصد ایرانیان عضو آن بوده‌اند.[۲۲]

تلگرام در اطلاع‌رسانی و بسیج اجتماعی برای امور امدادی از جمله در زلزله کرمانشاه تأثیرگذار بوده‌است.[۵۸]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. Telegram Messenger LLP (April 18, 2018). "Telegram". گوگل پلی. گوگل. Retrieved May 3, 2018. 
  2. Telegram Messenger LLP (March 24, 2014). "Telegram HD". App Store. Apple. Retrieved May 3, 2018. 
  3. Telegram Messenger LLP (April ۲۸, ۲۰۱۸). "Telegram Messenger Beta". مارکت ویندوز فون. مایکروسافت. Retrieved May 03, 2018.  Check date values in: |access-date=, |date= (help)
  4. Igor Zhukov (zhukov) (November 14, 2014). "Webogram". برنامه کاربردی وب. گیت‌هاب. Retrieved November 19, 2014. 
  5. Mikhail Filimonov (November 7, 2014). "Messenger for Telegram". فروشگاه مک اپ. Apple. Retrieved November 19, 2014. 
  6. telegramdesktop (April 8, 2018). "Telegram Desktop". telegramdesktop. Retrieved May 03, 2018.  Check date values in: |access-date= (help)
  7. «زبان فارسی رسماً به تلگرام اضافه شد +عکس». باشگاه خبرنگاران جوان، ۹ بهمن ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۷ اسفند ۱۳۹۶. بازبینی‌شده در ۲۷ اسفند ۱۳۹۶. 
  8. “تلگرام چه تفاوتی با واتس‌اپ دارد؟”. وبگاه رسمی تلگرام. Retrieved 22 اردیبهشت 1397. 
  9. “وبگاه رسمی تلگرام”. Retrieved 2 April 2016. 
  10. "Webogram". 
  11. "List of Telegram applications". 2014-02-06. 
  12. "Che cosa è Telegram, Squer.it" (in ایتالیایی). 
  13. «ایران دو شبکه تلگرام و اینستاگرام را مسدود کرد». رادیو فردا. بازبینی‌شده در 2018-01-01. 
  14. Shu, Catherine (27 October 2013). "Meet Telegram, A Secure Messaging App From The Founders Of VK, Russia's Largest Social Network". TechCrunch. Retrieved 18 March 2016. 
  15. Telegram Hits 35M Monthly Users, 15M Daily With 8B Messages Received Over 30 Days, TechCrunch, 24 March 2014 
  16. Telegram Reaches 1 Billion Daily Messages, Telegram, 8 December 2014 
  17. Telegram Hits 2 Billion Messages Sent Daily, Telegram, 13 May 2015 
  18. Lomas, Natasha (21 September 2015). "Telegram Now Seeing 12BN Daily Messages, up From 1BN in February". Techcrunch. Retrieved 19 November 2015. 
  19. Burns, Matt (23 February 2016). "Encrypted Messaging App Telegram Hits 100M Monthly Active Users, 350k New Users Each Day". TechCrunch. Retrieved 23 February 2016. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ Pichsenmeister, David. “Current numbers for mobile messengers (Q1 2017)”. oratio Insights. 2017-05-05. Retrieved 2017-09-09. 
  21. «200,000,000 Monthly Active Users». Telegram. بازبینی‌شده در 2018-04-01. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «تلگرام، محبوب‌ترین پیام‌رسان ایرانی‌ها». ایسنا. ۲۵ شهریور ۱۳۹۶. 
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ «درخواست فیلتر کردن تلگرام در روسیه به دادگاه ارائه شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۷ فروردین ۱۳۹۷. 
  24. "Source code", Telegram (links), retrieved 2013-02-12 
  25. "Pavel Durov: "No application is 100% safe"". Turing. Spain: El Diario. 2014-02-02. Retrieved 2014-02-12. 
  26. برگهٔ هماوردی در شکستن امنیت تلگرام با جایزهٔ سیصد هزار دلاری
  27. "Secure Messaging Scorecard". Electronic Frontier Foundation. 17 February 2015. Retrieved 20 July 2016. 
  28. «نظارت کرملین و سرویس امنیت فدرال روسیه بر کانال های تلگرام». 7telegram.ir. ۳ مهر ۱۳۹۶. 
  29. "Telegram Revenue and Usage Statistics". Business of Apps. 2017-12-05. Retrieved 2018-04-19. 
  30. "Telegram F.A.Q." Telegram. 2013-08-14. Retrieved 2018-04-19. 
  31. increase members in telegram group,
  32. «Channels: Broadcasting Done Right». وبلاگ رسمی تلگرام. 
  33. Lobao, Martim (22 September 2015). "Telegram v3.2 Brings Channels For Broadcasting Your Messages To The World". Android Police. 
  34. Telegram Bot Platform, Telegram, 24 June 2015, retrieved 1 September 2015 
  35. «FAQ for the Technically Inclined». تلگرام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 1 فوریه 2018. 
  36. «پرسش‌های متداول تلگرام - چت‌های محرمانه». تلگرام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 1 فوریه 2018. 
  37. «تلگرام امکان تماس صوتی را فراهم کرد». بی‌بی‌سی فارسی. 30 مارس 2017. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 1 فوریه 2018. بازبینی‌شده در 1 فوریه 2018. 
  38. «تلگرام، برنامه محبوب تروریست‌های داعش، کاربرانی را مسدود کرد». هفته نامه سیاسی اشپیگل. بازبینی‌شده در دهم ماه مه ۲۰۱۵. 
  39. «Encrypted Messaging Apps Face New Scrutiny Over Possible Role in Paris Attacks». نیویورک تایمز. بازبینی‌شده در دهم ماه مه ۲۰۱۵. 
  40. «Telegram: Messenger kämpft mit Verbindungsproblemen». www.netzwelt.de. بازبینی‌شده در دهم ماه مه ۲۰۱۵. 
  41. همه مشکلات تلگرام
  42. Forwarded messages make any group chat inherently insecure
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ ۴۳٫۲ ۴۳٫۳ «'جنبش مقاومت دیجیتال'، پاسخ تلگرام به ممنوعیت در روسیه». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۸ فروردین ۱۳۹۷. 
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ «Russian Court Rules to Block Telegram 'Immediately'». The Moscow Times، April 13 2018. بازبینی‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۸. 
  45. «با حکم دادگاه، تلگرام در روسیه مسدود می‌شود». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ فروردین ۱۳۹۷. 
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ «با حکم دادگاه، تلگرام در روسیه مسدود می‌شود». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ فروردین ۱۳۹۷. 
  47. «Russia starts blocking Telegram messenger - regulator». یورو نیوز، 2018 ,16 Apr. بازبینی‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۸. 
  48. «تلگرام مختل شد یا فیلتر؟». 
  49. «مدیر عامل تلگرام: ایران از چهارشنبه دسترسی به تلگرام را محدود کرده‌است [بروزرسانی: پاسخ وزارت ارتباطات»]. زومیت. ۲۹ مهر ۱۳۹۴. 
  50. «5 نکته دربارهٔ شایعه فیلترینگ "تلگرام": سر به سر مردم نگذارید». 
  51. «تلگرام 30درصد به آرای اصلاح طلبان افزود». خبرآنلاین. 29 فروردین 1397. 
  52. (www.dw.com)، Deutsche Welle. «بروجردی: تلگرام تا پایان فروردین فیلتر می‌شود | DW | 31.03.2018». DW.COM. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۳. 
  53. «تلگرام در ایران؛ کانال آیت‌الله خامنه‌ای و معاون اول رئیس جمهور تعطیل شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۹ فروردین ۱۳۹۷. 
  54. «سپاه چگونه پروژه فیلتر کردن تلگرام را هدایت کرد؟». ایران وایر. ۳۱ فروردین ۱۳۹۷. 
  55. «فیلترینگ تلگرام». زومیت. ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۷. 
  56. «بیش از ۸۰ درصد کاربران ایرانی از شبکه اجتماعی تلگرام استفاده می‌کنند/ باید در عرصه فضای مجازی آنقدر بدویم تا شهید شویم». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. ۲۰۱۷-۰۲-۱۷. بازبینی‌شده در ۲۰۱۷-۰۹-۰۹. 
  57. خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. «80 درصد کاربران تلگرام ایرانی هستند». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. ۲۰۱۷-۰۹-۰۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۷-۰۹-۰۹. 
  58. «در زمینه خبررسانی دربارهٔ زلزله غرب ایران، تلگرام از صداوسیما سبقت گرفت». خبرآنلاین. ۲۳ آبان ۱۳۹۶. 

منابع

پیوند به بیرون