ترکمن‌آباد

ترکمن‌آباد (چهارجوی) Türkmenabat (Çärjew) توٚرکمن آبات (چأرجو)
فرودگاه ترکمن‌آباد
مهر
ترکمن‌آباد (چهارجوی) جایگاه در ترکمنستان
مختصات: ۳۹°۰۵′ شمالی ۶۳°۳۴′ شرقی
کشور	ترکمنستان
استان	استان لب آب
ارتفاع	۱۸۷ متر (۶۱۴ فوت)
جمعیت  (سرشماری ۲۰۰۹)
• کل	۲۵۳۰۰۰

چهارجوی (به ترکمنی: Çärjew، چأرجو) که در دوره اخیر نام ترکمن‌آباد (به ترکمنی: Türkmenabat)، (توٚرکمن آبات) بر آن گذاشته شده، امروزه در ترکمنستان قرار گرفته و مرکز استان لب‌آب آن کشور است. چهارجو یا همان آمل باستان شهری است با قدمت زیاد در آسیای میانه. اولین سرشماری عمومی ترکمنستان که در سال ۱۹۹۵ انجام شد، ۳۱۰۳ تاجیک را در جمعیت ۴٫۴ میلیون نفری (۰٫۷ درصد) نشان داد که بیشتر آنها (۱۹۲۲ نفر) در استان‌های شرقی لب‌آب و ماری (مرو) در مرزهای افغانستان و ازبکستان متمرکز شده‌اند. که این ایرانی‌تبار بودن مردم این منطقه را تأیید می‌کند این شهر همان آمُل، شهر کهن ایرانی در آسیای میانه است. آمل در سده‌های میانه به نام آمویه و امو معروف بود و بعداً در زمان تیموریان چهارجوی نام گرفت. دولت ترکمنستان به‌تازگی نام چهارجوی را به ترکمن‌آباد تغییر داده‌است.

این شهر در کرانه باختری رودخانه آمودریا قرار دارد و چهارراه راه‌های ترکمنستان و مرکز اتصال خطوط ریل و بندرگاه رودخانه‌ای مهم بین جمهوری ازبکستان و ترکمنستان است. این شهر دارای آب‌های جاری فراوان برای باغ‌داری و کشاورزی است.

نزدیکی بسیار زیاد این شهر به مرز ازبکستان، بر اهمیت راهبردی و اقتصادی آن افزوده و آن را به یک دروازه کلیدی در روابط میان دو کشور تبدیل کرده است.

یک خط راه‌آهن و یک جاده اصلی به موازات رود آمودریا از این شهر عبور می‌کنند. این راهگذر، چهارجو را از یک سو به شهرهای مهم ازبکستان مانند بخارا و سمرقند و از سوی دیگر به مناطق داخلی ترکمنستان متصل می‌کند.

تاریخچه

بازمانده‌هایی از دژ باستانی آمل

آمل از شهرهای کهن ایرانی بود. برای آن‌که نام آن با آمل مازندران اشتباه نشود آن را آملِ کویر یا آملِ زَم نیز می‌گفتند. زم نام ایرانی قدیم شهری است در نزدیکی چهارجوی که امروزه کرکی نامیده می‌شود. آمودریا در اصل به معنای رود شهر آمو است. آمو کوتاه شدهٔ آمل است؛ اما این آمل در خراسان بوده‌است نه در طبرستان (مازندران امروزی). ولی نسب اصلی این قوم در آمل طبرستان بوده‌است. نام آمل برگرفته از نام آماردها بوده که به گفتهٔ ریچارد فرای، آملی کورت و کریستوفر برونر، آریایی بوده‌اند، و به مردمان سکا و داهه پیوند داده شده‌اند. نام شهر امروزی آمل برمی‌گردد به زندگی آنان در آن گستره. همچنین آن که دو آمل، یکی در مازندران و دیگری در گسترهٔ آمودریا، جای داشته که به مهاجرت قبیله ای ایرانی بنام آماردی یا مردی بازمی‌گردد. آمل (چهارجوی) در دوران‌های گوناگون بخشی از ایران بوده‌است. بنا بر قراردادی که میان نادرشاه و ابوالفیض خان، حاکم بخارا بسته شد آمودریا مرز طبیعی ایران و بخارا بود و سرزمینهای جنوبی آمودریا از بلخ تا چهارجوی (آمل) بخشی از خاک ایران شد.

تالار شهر ترکمن‌آباد

جغرافیا

منطقه چهارجو بر روی یک دشت آبرفتی هموار و مسطح واقع شده است که حاصل رسوبات هزاران ساله رود آمودریاست. در این منطقه هیچ‌گونه عارضه طبیعی مرتفع مانند کوه یا تپه دیده نمی‌شود. این بستر هموار، زمینه را برای کشاورزی گسترده و توسعه شهری فراهم کرده است. الگوی سکونتگاه‌ها نیز به طور کامل از رودخانه و مسیرهای ارتباطی پیروی می‌کند؛ شهرها و روستاهای کوچکتر همگی در امتداد این نوار حیاتی متمرکز شده‌اند و زندگی در خارج از این محدوده تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسد.

بیابانی در اطراف چهارجوی

چارجو در ارتفاع ۱۸۷ متر از سطح دریا و در کرانهٔ رود آمودریا، نزدیک مرز ازبکستان واقع شده‌است. این شهر در استان لب آب قرار دارد؛ استانی که با سه استان دیگر در ترکمنستان، یعنی مرو، آخال و داش‌اغوز هم‌مرز است. این استان همچنین با ازبکستان و افغانستان مرز مشترک دارد.

در حدود ۷۰ کیلومتری جنوب چهارجوی، در بخش شرقی بیابان قره‌قوم، قرق‌خانه رفتک واقع شده‌است که به‌خاطر «زمزن»‌های خود، یا همان تمساح‌های بیابانی، شهرت دارد.

شهر چهارجو یکی از مهم‌ترین مراکز شهری در شرق کشور ترکمنستان است. موقعیت جغرافیایی این شهر به طور کامل تحت تأثیر دو عنصر طبیعی قدرتمند قرار دارد: رودخانه آمودریا و بیابان‌های وسیع پیرامون آن. چهارجو اساساً یک شهر-واحه است که حیات و اهمیت خود را مدیون شریان زندگی‌بخش آمودریاست. شهر چهارجو دقیقاً در کرانه این رود بزرگ بنا شده است. آمودریا که از کوهستان‌های جنوب شرقی سرچشمه می‌گیرد، با جریانی از جنوب شرق به شمال غرب، این منطقه را شکافته و بستری برای شکل‌گیری تمدن و سکونت فراهم کرده است. وجود کانال‌ها و شاخه‌هایی که از این رود منشعب می‌شوند، نشان‌دهنده نقش حیاتی آن در کشاورزی و آبیاری زمین‌های اطراف است که به صورت نواری سبزرنگ در امتداد رودخانه قابل مشاهده است.

بیابان عظیم قره‌قوم (ریگ سیاه) در سمت غرب و جنوب غربی شهر گسترده شده و بخش بزرگی از خاک ترکمنستان را پوشانده است. ریگزارهای مشرف به واحه چهارجو به ترتیب از شمال شرق به جهت ساعت‌گرد عبارتند از دشت قارشی، ریگزار قِمیرک‌قوم، ریگزار جنلی‌قوم (ریگ جنی)، ریگزار شیرشُتُر و ریگزار صندوقلی. بیابان‌های شمالی این منطقه به بیابان بزرگ قزل‌قوم (ریگ سرخ) می‌پیوندد. همجواری با بیابان‌ها، نقش چهارجو را به عنوان یک واحه آباد و یک ایستگاه حیاتی در مسیرهای دادوستد و ترابری برجسته‌تر می‌کند.

دریاچه‌های کوچک اطراف این واحه نیز از جهت شمال غرب به صورت ساعت‌گرد عبارتند از آبگیر سلطان‌تخت، دریاچه دنگیزکول، دریاچه سالیان‌آیه و دریاچه کَت‌دَشار.