پرش به محتوا

تاریخ بنگلادش

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
قایق سلطنتی

تاریخ بنگلادش به بیش از چهار هزاره پیش و دوره مس‌سنگی بازمی‌گردد. تاریخ اولیه این منطقه با جانشینی پادشاهی‌ها و امپراتوری‌های هندو و بودایی مشخص می‌شود که برای کنترل منطقه بنگال با یکدیگر می‌جنگیدند. اسلام در سده هشتم میلادی وارد این منطقه شد و از اوایل سده سیزدهم میلادی با فتوحات به رهبری بختیار خلجی و فعالیت‌های مبلغان سنی، مانند شاه جلال، به‌تدریج به دین غالب تبدیل گشت. حاکمان مسلمان با ساخت مساجد در سراسر منطقه، به گسترش اسلام کمک کردند. از سده چهاردهم میلادی به بعد، بنگال توسط سلطان‌نشین بنگاله اداره می‌شد که توسط فخرالدین مبارک‌شاه بنیان‌گذاری شد؛ کسی که واحد پولی مستقلی را ایجاد کرد. سلطان‌نشین بنگاله تحت حاکمانی همچون شمس‌الدین الیاس شاه گسترش یافت که منجر به شکوفایی اقتصادی و سلطه نظامی شد، به‌طوری که اروپاییان از بنگال به عنوان ثروتمندترین کشور برای تجارت یاد می‌کردند. این منطقه بعدها بخشی از امپراتوری گورکانی شد و به گفته مورخ کریستوفر بیلی، احتمالاً ثروتمندترین استان این امپراتوری‌بوده است.

در پی افول امپراتوری گورکانی در اوایل دهه ۱۷۰۰ میلادی، بنگال تحت حاکمیت نواب‌های بنگال که در نهایت توسط سراج الدوله رهبری می‌شدند، به یک دولت نیمه‌مستقل تبدیل شد. این منطقه بعدها پس از نبرد پلاسی در سال ۱۷۵۷ میلادی توسط کمپانی هند شرقی بریتانیا فتح شد. بنگال نقش مهمی در انقلاب صنعتی در بریتانیا ایفا کرد، اما با صنعت‌زدایی قابل‌توجهی نیز مواجه شد. استان بنگال در دوران حکومت بریتانیا تأسیس شد.

مرزهای بنگلادش امروزی با تقسیم بنگال میان هند و پاکستان در جریان تقسیم هند در اوت ۱۹۴۷ تعیین شد؛ زمانی که این منطقه به عنوان بخشی از دولت پاکستان پس از پایان حکومت بریتانیا در منطقه، به پاکستان شرقی تبدیل گشت. اعلامیه استقلال بنگلادش در مارس ۱۹۷۱ منجر به جنگ آزادی‌بخش بنگلادش به مدت نه ماه شد که به ظهور جمهوری خلق بنگلادش انجامید. استقلال این کشور در سال ۱۹۷۱ اعلام شد.

بنگلادش از زمان کسب استقلال با بی‌ثباتی سیاسی، بازسازی اقتصادی و دگرگونی‌های اجتماعی مواجه‌بوده است. این کشور کودتاهای نظامی و حکومت‌های اقتدارگرا را تجربه کرد که به‌ویژه در دوران ژنرال ضیاء الرحمان و ژنرال حسین محمد ارشاد مشهود بود. بازگشت دموکراسی پارلمانی در دهه ۱۹۹۰ میلادی شاهد چرخش قدرت میان عوامی لیگ و حزب ملی‌گرای بنگلادش بود. در دهه‌های اخیر، بنگلادش به رشد اقتصادی چشمگیری دست یافته و به یکی از سریع‌ترین اقتصادهای در حال رشد جهان تبدیل‌شده است که توسط صنعت پوشاک، حواله‌های ارزی و توسعه زیرساخت‌ها هدایت می‌شود. با این حال، این کشور همچنان با بی‌ثباتی سیاسی، مسائل حقوق بشر و تأثیرات تغییرات اقلیمی دست‌وپنج نرم می‌کند. بازگشت عوامی لیگ به قدرت در سال ۲۰۰۹ تحت رهبری شیخ حسینه شاهد پیشرفت اقتصادی بود اما با انتقاداتی نسبت به اقتدارگرایی همراه شد. نخست‌وزیر پس از سومین دوره متوالی حضور در قدرت، در پی اعتراضات سراسری در سال ۲۰۲۴ مجبور به فرار از کشور شد و به جنایت علیه بشریت محکوم گردید. بنگلادش نقش مهمی در رسیدگی به مسائل منطقه‌ای، از جمله بحران پناهندگان روهینگیا ایفا کرده است که منابع این کشور را تحت فشار قرار داده و بر تعهدات بشردوستانه آن تأکید‌داشته است.

دوران باستان

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
کتیبه براهمی مهانستانگر متعلق به سده سوم پیش از میلاد، قدیمی‌ترین متن درباره حکمرانی در منطقه بنگال است

بنگال پیش از تاریخ

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
ویرانه‌های واری-باتشوار در نارسینگدی که گمان می‌رود متعلق به مس‌سنگی باشد و نشان‌دهنده فرهنگی شکوفا در بنگال باستان است
کتیبه‌ای باستانی از محوطه مهانستانگر

گمان می‌رود که جنبش‌هایی از هند و آریایی‌ها، دراویدی‌ها و مغول‌نژادها، از جمله مردمی به نام ونگا، به بنگال صورت گرفته باشد.[۱] شواهد اندکی برای حضور انسان پیش از تاریخ در این منطقه وجود دارد.[۲] شواهد ناچیزی از حضور انسان در دوران نوسنگی و مس‌سنگی در دست است.[۱] این موضوع می‌تواند به دلیل تغییر مسیر رودخانه‌ها باشد.[۱] آب‌وهوا و جغرافیای بنگال برای بقای آثار باستان‌شناختی ملموس مناسب نیست. به دلیل کمبود سنگ، انسان‌های اولیه در بنگال احتمالاً از موادی مانند چوب و بامبو استفاده می‌کردند که در این محیط دوام نمی‌آورد. باستان‌شناسان جنوب آسیا تمایل داشته‌اند بر سایر بخش‌های شبه‌قاره هند تمرکز کنند. باستان‌شناسانی که به بنگال علاقه‌مند هستند، بر تاریخ متأخرتر تمرکز کرده‌اند.[۲]

بنگال غربی قدیمی‌ترین شواهد از جوامع کشاورزی یکجانشین را در خود جای داده است.[۳]

موفقیت کشاورزی در سده پنجم پیش از میلاد، زمینه‌ساز فرهنگی یکجانشین و ظهور شهرها، تجارت دریایی و نخستین نظام‌های سیاسی شد. باستان‌شناسان بندری را در واری-باتشوار کشف کرده‌اند که با روم باستان و جنوب شرق آسیا تجارت می‌کرده است. باستان‌شناسان سکه، سفال، مصنوعات آهنی، جاده آجری و یک قلعه را در واری-باتشوار کشف کرده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این منطقه یک مرکز اداری مهم‌بوده که صنایعی مانند ذوب آهن و مهره‌های سنگی ارزشمند‌داشته است. این محوطه استفاده گسترده از گل رس را نشان می‌دهد. از گل رس و آجر برای ساخت دیوارها استفاده می‌شد.[۴] مشهورترین پلاک‌های سفالی که از گل رس ساخته شده‌اند، متعلق به چاندراکتوگار هستند و خدایان و صحنه‌هایی از طبیعت و زندگی روزمره را به تصویر می‌کشند.[۵] سکه‌های اولیه‌ای که در واری-باتشوار و چاندراکتوگار (بنگال غربی، هند) کشف شده‌اند، قایق‌ها را به تصویر می‌کشند.[۶]

کاوش‌های باستان‌شناسی در بنگلادش شواهدی از فرهنگ سفال‌های سیاه صیقلی شمالی (NBPW یا NBP) در شبه‌قاره هند (حدود ۷۰۰ تا ۲۰۰ پیش از میلاد) را آشکار کرد که یک فرهنگ عصر آهن بود و از حدود ۷۰۰ پیش از میلاد توسعه یافت و در حدود ۵۰۰ تا ۳۰۰ پیش از میلاد به اوج خود رسید؛ این دوره با ظهور ۱۶ دولت بزرگ یا مهاجنپدها در شمال هند و متعاقب آن ظهور امپراتوری مائوریا همزمان بود.[۷]

شهرهای توسعه‌یافته‌ای تا ۳۰۰ پیش از میلاد پدید آمده بودند، از جمله تامالیپتی (تاملوک امروزی، بنگال غربی، هند)، مهانستانگر و مایناماتی.[۸] به جای کنار دریا، شهرهای اصلی در کنار رودخانه‌ها شکل گرفتند.[۹] مهانستانگر قدیمی‌ترین قطعه نوشته در بنگلادش، یعنی یک کتیبه سنگی را در خود جای داده است. این نشان می‌دهد که این محوطه شهر مهمی در امپراتوری مائوریا‌بوده است. گمان می‌رود مهانستانگر در آن زمان یک مرکز استانی‌بوده باشد.[۸] این کتیبه که به زبان پراکریت است، ظاهراً حاوی دستوری برای ذخیره‌سازی آذوقه در مواقع اضطراری است.[۱۰] این کتیبه، کتیبه براهمی مهانستانگر نامیده می‌شود.[۵] بنگال مرز شرقی امپراتوری مائوریا بود. بنگال غربی با بندر تامالیپتی خود در دوران مائوریا به اهمیت دست یافت.[۹]

دیدگاه برجسته در میان پژوهشگران این است که امپراتوری‌های مائوریا و گوپتا بر بیشتر بخش‌های دلتای بنگال اعمال قدرت می‌کردند. شواهد ناقص موجود نشان می‌دهد که مناطق غربی بنگال، نه مناطق شرقی آن، بخشی از امپراتوری‌های بزرگ‌تر بوده‌اند.[۱۱] مناطق باستانی در بنگال شامل حوضه باگیراتی-هوگلی، هاریکلا، ساماتاتا، ونگا و وارندرا بودند.[۱۲] گمان می‌رود ونگا بنگال مرکزی، هاریکلا و ساماتاتا ظاهراً مناطق شرقی بنگال و وارندرا بنگال شمالی‌بوده باشند.[۶] نام محوطه‌ها نشان می‌دهد که زبان‌های تبتی-برمه‌ای، آسترو-آسیایی و دراویدی توسط اکثریت مردم صحبت می‌شده است. زبان‌های هندواروپایی از ۴۰۰ پیش از میلاد برجسته شدند.[۵]

پادشاهی ونگا یک ملت قدرتمند دریانورد در بنگال باستان بود. آن‌ها روابط تجاری دریایی با جاوه، سوماترا و تایلند (تایلند امروزی) داشتند. طبق ماهاوامسا، شاهزاده ونگا، ویجایا، در سال ۵۴۴ پیش از میلاد لانکا (سری‌لانکای امروزی) را فتح کرد و نام «سینالا» را بر آن کشور نهاد.[۱۳] مردمان بنگالی به ناحیه دریایی جنوب شرق آسیا و تایلند مهاجرت کردند و سکونتگاه‌های خود را در آنجا بنا نهادند.[۱۴]

گانگاریدای/امپراتوری ناندا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
آسیا در ۳۲۳ پیش از میلاد؛ امپراتوری ناندا و امپراتوری گانگاریدای در ارتباط با امپراتوری اسکندر و همسایگانش.

اگرچه شمال و غرب بنگال بخشی از امپراتوری بودند، بنگال جنوبی شکوفا شد و با تجارت‌های برون‌مرزی خود به قدرت رسید. در ۳۲۶ پیش از میلاد، با حمله اسکندر مقدونی، این منطقه بار دیگر به شهرت رسید. مورخان یونانی و لاتین اشاره کرده‌اند که اسکندر مقدونی به دلیل پیش‌بینی ضدحمله دلاورانه امپراتوری گانگاریدای که در منطقه بنگال واقع‌شده بود، از هند عقب‌نشینی کرد. اسکندر پس از دیدار با افسر خود، کوینوس، متقاعد شد که بازگشت بهتر است. دیودور سیسیلی از گانگاریدای به عنوان قدرتمندترین امپراتوری در هند یاد می‌کند. نیروهای متحد امپراتوری ناندا/گانگاریدای و پراسیوی (منطقه‌ای در داخل امپراتوری ناندا) در حال آماده‌سازی یک ضدحمله عظیم علیه نیروهای اسکندر در کرانه‌های رود گنگ بودند. گانگاریدای، طبق گزارش‌های یونانی، حداقل تا قرن یکم میلادی به شکوفایی خود ادامه داد. توصیف منابع یونانی-رومی از گانگاریدای با امپراتوری ناندا مطابقت دارد. [۱۵]

یک روایت از خاستگاه نانداها، آن‌ها را به عنوان فرمانروایان «پراسیوی و گانگاریدای» یا تنها گانگاریدای معرفی می‌کند. توصیف پراسیوی نامی کلی برای مردم شرق هند بود، بنابراین ذکر خاص گانگاریدای اهمیت ویژه‌ای دارد. اهمیت گانگاریدای یا مردمان وانگا (بنگال سفلی) ممکن است با این پیشنهاد که سلسله ناندا به آن‌ها تعلق‌داشته، توضیح داده شود. [۱۶][۱۷]

اوایل قرون وسطی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

بنگال پس از افول قدرت مائوریاها به حال خود رها شد. اطلاعات کمی از دوره پس از آن در دست است، اگرچه احتمالاً بخش‌هایی از بنگال تحت سلطه سلسله سونگا مستقر در پاتالی‌پوترا بوده‌اند. در این دوران، پوندرا همچنان یک مکان مهم بودایی بود. حاکمان محلی در حالی که به امپراتوری گوپتا در سده‌های ۳۰۰ و ۴۰۰ میلادی خراج می‌پرداختند، قدرت خود را حفظ کردند. دلتای بنگال به پادشاهی ساماتاتا تبدیل شد؛ مرکز آن در نزدیکی چاندپور امروزی قرار داشت. یک کتیبه گوپتا نشان می‌دهد که امپراتوری گوپتا بدون حکومت مستقیم، بر ساماتاتا نفوذ‌داشته است. بنگال با وجود ارتباطات نادر با قلب هند، همچنان یک منطقه مرزی باقی ماند. چندین سلسله در طول چند قرن بعدی تغییر کردند. اگرچه اطلاعات زیادی در مورد آن‌ها در دسترس نیست، اما لوح‌ها و سایر شواهد به‌دست‌آمده از ناحیه کومیلا نشان می‌دهد که گوپاچاندرا در اوایل سده ۵۰۰ میلادی بر این منطقه حکومت می‌کرده است. خارگاها در قرن بعدی به حاکمان این منطقه تبدیل شدند. پس از آن‌ها سلسله دوا، پادشاهی هاریکلا، چاندراها و وارمان‌ها آمدند. [۹] آن‌ها در مکان‌های مختلفی از ناحیه کومیلا و ویکرام‌پور در ناحیه داکا مستقر بودند. [۱۸] در آن زمان، بنگالی‌ها برای نخستین بار در وارندرا حکومت کردند. گائور در اوایل سده ۶۰۰ میلادی توسط شاشانکا اداره می‌شد. او در کارناسووارنا در ناحیه مرشدآباد امروزی مستقر بود. گزارش‌ها و سکه‌های چینی معاصر نشان می‌دهند که او یک شیواپرست سرسخت بود که به شدت با بودیسم مخالفت می‌کرد. مخالفت با بودیسم و تعهد به برهمنیسم ظاهراً تحت سلسله سورا که توسط آدیسورا در حدود ۷۰۰ میلادی تأسیس شد، ادامه یافت. در حدود اواسط سده هشتم، یک بودایی معتقد به نام گوپالا در بنگال به قدرت رسید که احتمالاً توسط رهبران بودایی که با تأثیرات سوراها و برهمنیسم وفادارانه شاشانکا مخالف بودند، حمایت می‌شد. [۱۸] در این دوران، پادشاهی‌های خلیج بنگال با ملت‌های نزدیک در جنوب آسیا و جنوب شرق آسیا تجارت می‌کردند، [۱۹] و از این طریق بودیسم را به سری‌لانکا در جنوب و هم هندوئیسم و هم بودیسم را به اندونزی، تایلند، مالزی، سنگاپور و فیلیپین در شرق صادر می‌کردند. [۲۰]

پادشاهی گاوده

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

تا سده ششم میلادی، امپراتوری گوپتا که بر بخش شمالی شبه‌قاره هند فرمان می‌راند، تا حد زیادی از هم پاشیده بود. بنگال شرقی به پادشاهی‌های ونگا، ساماتاتا و هاریکلا تقسیم شد، در حالی که پادشاهان گاوده در غرب با پایتخت خود در کارناسوروارنا (نزدیک مرشدآباد امروزی) قدرت گرفتند. ششانکه، از دست‌نشاندگان آخرین امپراتور گوپتا، اعلام استقلال کرد و حکومت‌های کوچک‌تر بنگال (گائور، ونگا، ساماتاتا) را متحد ساخت. او پس از قتل خائنانه راجیاواردهانا، برادر بزرگ‌تر هارشا، با هارشاواردهانا در شمال هند بر سر قدرت منطقه‌ای به رقابت پرداخت. فشار مداوم هارشا منجر به تضعیف تدریجی پادشاهی گاوده شد که توسط ششانکه تأسیس‌شده بود و سرانجام با مرگ او به پایان رسید. با سرنگونی ماناوا (پسرش)، بنگال بار دیگر به دوره‌ای از تفرقه و نفوذ بیگانگان فرو رفت.[نیازمند منبع]

امپراتوری پالا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
امپراتوری پالا و پادشاهی‌های همسایه آن.

امپراتوری پالا تا اواسط سده دوازدهم بر بنگال حکومت کرد، قدرت بنگالی را به دورترین حد خود گسترش داد و از بودیسم حمایت کرد.[۲۱] این نخستین سلسله مستقل بودایی در بنگال بود. نام «پالا» (بنگالی: পাল pal) به معنای «محافظ» است و به عنوان پسوندی در نام تمامی پادشاهان پالا به کار می‌رفت. پالایی‌ها پیرو مکاتب مهایانه و تانتری بودیسم بودند. گوپالا نخستین فرمانروای این سلسله بود. او در سال ۷۵۰ میلادی در گائور پس از انتخاب توسط گروهی از روسای فئودال به قدرت رسید.[۲۲][۲۳] او از سال ۷۵۰ تا ۷۷۰ میلادی سلطنت کرد و با گسترش کنترل خود بر سراسر بنگال، موقعیتش را تثبیت نمود. پس از او دارماپالا به قدرت رسید. پالایی‌ها به ترویج بودیسم پرداختند و با برهمنیسم مخالفت کردند.[۲۱] آن‌ها از دانشگاه‌های بودایی در ویکراماشیلا و نالاندا حمایت کردند.[۲۱] در دوران سلسله پالا، وجره‌یانه در بنگال توسعه یافت و به تبت معرفی شد. پالایی‌ها حامی هنر بودند.[۲۴]

نیایشگاه بودایی سمپور در بنگال، بزرگ‌ترین ویهارای بودایی در شبه‌قاره هند است که توسط دارماپالا ساخته شد.
آتیشا یکی از تأثیرگذارترین کشیشان بودایی در دوران سلسله پالا در بنگال بود. تصور می‌شود که او در بیکرامپور متولد شده باشد.

این امپراتوری در دوران دارماپالا و دوواپالا به اوج خود رسید. دارماپالا امپراتوری را به بخش‌های شمالی شبه‌قاره هند گسترش داد. این امر بار دیگر رقابت برای کنترل شبه‌قاره را برانگیخت. دوواپالا، جانشین دارماپالا، امپراتوری را به میزان قابل توجهی گسترش داد. کتیبه‌های پالا با زبانی اغراق‌آمیز، فتوحات گسترده‌ای را به او نسبت می‌دهند. کتیبه ستون بادال از جانشین او نارایانا پالا بیان می‌کند که او به پادشاه حاکم یا چاکراوارتیِ تمام منطقه شمال هند، محدود به ویندیا و هیمالیا، تبدیل‌شده بود. همچنین بیان می‌کند که امپراتوری او تا دو اقیانوس (احتمالاً دریای عرب و خلیج بنگال) گسترش یافته بود. همچنین ادعا‌شده است که دوواپالا اوتکالا (اودیشای امروزی)، هوناها، دراویدی‌ها، کاماروبا (آسام امروزی)، کامبوجاها و گورجاراها را شکست داد.[۲۵] مورخ بی. پی. سینها نوشت که این ادعاها درباره پیروزی‌های دوواپالا اغراق‌آمیز است، اما نمی‌توان آن‌ها را به طور کامل رد کرد. علاوه بر این، پادشاهی‌های همسایه یعنی راشتراکوتاها و گورجارا-پراتیهاراها در آن زمان ضعیف بودند که ممکن است به او در گسترش امپراتوری‌اش کمک کرده باشد.[۲۶] همچنین تصور می‌شود که دوواپالا ارتشی را تا رود سند در منطقه پنجاب هدایت کرده است.[۲۵] دوواپالا پایتخت را از مونگیر به پاتالی‌پوترا منتقل کرد. اگرچه آن‌ها بنگالی بودند، اما این سلسله دره گنگ را مرکز قدرت خود می‌دانست.[۲۱]

بودا و بوداسف‌ها، سده یازدهم، امپراتوری پالا

قدرت این سلسله پس از مرگ دوواپالا رو به افول نهاد. در دوران حکومت ماهیپالا یکم، سلسله چولا از جنوب هند، پالایی‌ها را به چالش کشید.[۲۱]

در بخش‌های پایانی حکومت پالا، راجندرا چولا یکم از امپراتوری چولا از سال ۱۰۲۱ تا ۱۰۲۳ میلادی برای به دست آوردن آب گنگ به دفعات به بنگال حمله کرد و در این روند، موفق شد فرمانروایان را تحقیر کرده و غنایم قابل توجهی به دست آورد.[۲۷] فرمانروایان بنگال که توسط راجندرا چولا شکست خوردند، دارماپالا، راناسور و گووینداچاندرا از سلسله چاندرا بودند که ممکن است از دست‌نشاندگان ماهیپالا از سلسله پالا‌بوده باشند.[۲۷] تهاجم فرمانروای جنوب هند، ویکرامادیتیا ششم از امپراتوری چالوکیای غربی، هم‌وطنانش را از کرناتکه به بنگال آورد که این موضوع ریشه جنوبی سلسله سنا را توضیح می‌دهد.[۲۸][۲۹] در حدود دهه ۱۱۵۰ میلادی، پالایی‌ها قدرت خود را به سنایی‌ها واگذار کردند.[۲۱]

دودمان چاندرا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دودمان چاندرا خانواده‌ای بودند که بر پادشاهی هاریکلا در بنگال شرقی (شامل سرزمین‌های باستانی هاریکلا، وانگا و ساماتاتا) برای حدود یک قرن و نیم از آغاز سده دهم میلادی حکومت کردند. امپراتوری آن‌ها همچنین وانگا و ساماتاتا را در بر می‌گرفت و سری‌چاندرا قلمرو خود را تا بخش‌هایی از کاماروپ گسترش داد. امپراتوری آن‌ها از پایتختشان، ویکرام‌پور (منشی‌گنج امروزی) اداره می‌شد و آن‌قدر قدرتمند بود که از نظر نظامی در برابر امپراتوری پالا در شمال غربی ایستادگی کند. آخرین فرمانروای دودمان چاندرا، گووینداچاندرا، در سده یازدهم توسط امپراتور راجندرا چولای یکم از دودمان چولا در جنوب هند شکست خورد.[۳۰]

دودمان سنا در حدود سال ۱۰۹۵ میلادی آغاز شد، اما در نهایت در حدود سال ۱۱۵۰ میلادی توانستند پالاها را شکست دهند. به نظر می‌رسد که خاستگاه آن‌ها کرناتکه‌بوده است. ویجایاسنا کنترل شمال و غرب بنگال را به دست گرفت، پالاها را از مناطق پیشین بیرون راند و حکومت خود را در نادیا مستقر کرد. بزرگ‌ترین فرمانروای این دودمان لاکشماناسنا بود. او حاکمیت این دودمان را در اوریسا و بنارس تثبیت کرد. در سال ۱۲۰۲ میلادی، اختیارالدین محمد بختیار خلجی که پیش‌تر بیهار را تصرف کرده بود، نادیا را از سنایی‌ها گرفت. لاکشماناسنا به ویکرام‌پور در جنوب شرقی بنگال رفت.[۳۱] پسران او وارث این دودمان شدند که در حدود سال ۱۲۴۵ میلادی به دلیل شورش‌های فئودالی و فشار مسلمانان به پایان رسید.[۳۲]

این دودمان به‌شدت برهمایی بودند و تلاش کردند برهمایی‌گری را در بنگال احیا کنند. آن‌ها همچنین نظام «کولینیسم» را در بنگال پایه‌گذاری کردند؛ نظامی که در آن مردان طبقات بالاتر می‌توانستند با زنان طبقات پایین‌تر ازدواج کنند و جایگاه فرزندان این زنان را ارتقا دهند. برخی معتقدند که سرکوب بودیسم توسط این دودمان، به یکی از دلایل گرویدن مردم به اسلام، به‌ویژه در بنگال شرقی تبدیل شد.[۳۳]

پادشاهی دوا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پادشاهی دوا یک دودمان هندو در بنگال سده‌های میانه بود که پس از فروپاشی امپراتوری سنا بر بنگال شرقی حکومت می‌کرد. پایتخت این دودمان ویکرام‌پور در ناحیه منشی‌گنج امروزی در بنگال بود. شواهد کتیبه‌ای نشان می‌دهد که قلمرو این پادشاهی تا منطقه امروزی ناحیه کومیلا- ناحیه نواخالی-ناحیه چیتاگرام گسترش یافته بود. یکی از فرمانروایان بعدی این دودمان به نام «آریراجا-دانوجا-مادهاوا» داشاراثادوا قلمرو خود را تا پوشش بخش بزرگی از بنگال شرقی گسترش داد.[۳۴]

قرون وسطای متأخر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

حکمرانی مسلمانان در این منطقه با تصرف ندیا در سال ۱۲۰۲ میلادی (تهاجم غوریان به بنگال [en]) آغاز شد. در ابتدا، بنگال توسط فرمانداران سلطان‌نشین دهلی اداره می‌شد، سپس تحت کنترل سلطان‌نشین‌های مستقل قرار گرفت و پس از آن تحت حاکمیت امپراتوری گورکانی درآمد. اگرچه مسلمانان در سدهٔ ۷۰۰ میلادی به سند پیشروی کرده بودند، اما فتح نهایی جنوب آسیا توسط مسلمانان از افغانستان سرچشمه گرفت که با یورش‌های سلطان محمود غزنوی در اوایل سدهٔ یازدهم میلادی آغاز شد. غوریان که در افغانستان مستقر بودند، جایگزین غزنویان شدند و شروع به گسترش قلمرو خود به سمت منطقه گنگ کردند. به عنوان بخشی از این گسترش به سمت شرق، بختیار خلجی، پالاها را در بیهار شکست داد و در سال ۱۲۰۲ بر سنا در ندیا پیروز شد. در سال ۱۲۰۶، سلطان‌نشین دهلی تأسیس شد. این یک دودمان واقعی نبود، اما حاکمان آن به عنوان مملوک شناخته می‌شدند. این سلطان‌نشین تا سال ۱۲۹۰ ادامه یافت. فتح ندیا به معنای گرویدن سریع مردم به اسلام نبود. اقتدار سنا تا سال ۱۲۴۵ در ویکرام‌پور باقی ماند و بخش بزرگی از شرق بنگلادش نه فتح‌شده بود و نه به اسلام گرویده بود.[۳۵]

چهار دودمان مستقر در دهلی جانشین دودمان غلامان شدند. خلجی‌ها از ۱۲۹۰ تا ۱۳۲۰ حکومت کردند. حکومت تغلق‌شاهیان تا سال ۱۴۱۳ ادامه یافت. حکومت سادات از ۱۴۱۴ تا ۱۴۵۱ برقرار بود. دودمان لودی در دوره ۱۴۵۱–۱۵۲۶ حکومت کرد. اما قدرت سلطان‌نشین دهلی در مناطق بیرونی آن ضعیف بود و بنگال نیز مانند سایر مناطق مشابه به یک منطقه مستقل تبدیل شد.[۳۶] الیاس شاه در سال ۱۳۴۲ حاکم بنگال مستقل شد و دودمان او تا سال ۱۴۸۶، به جز یک وقفه کوتاه، حکومت کرد. او پس از شورش بنگالی‌ها علیه فرماندار تغلق‌شاهیان به قدرت رسیده بود. الیاس شاه برای به چالش کشیدن حکومت تغلق‌شاهیان به سمت رود گنگ پیشروی کرد. تغلق‌شاهیان در مقابل، الیاس شاه را از پاندوا به شرق بنگال راندند. الیاس شاه پاندوا را بازپس گرفت و به حکومت بر بنگال ادامه داد. وارث الیاس شاه حملات تغلق‌شاهیان را دفع کرد و مانند سلف خود، اقتدار دودمان را به بیهار گسترش داد.[۳۶]

این دودمان ساختمان‌های باشکوهی در پاندوا بنا کرد. آن‌ها بزرگ‌ترین مسجد هند، مسجد آدینا را ساختند. ریچارد ایتون به گزارش‌های دیپلماتیک درباره شکوه ساختمان‌های پاندوا اشاره می‌کند. ایتون تأثیر دربار‌های اسلامی و پیش از اسلام ایران را مشاهده می‌کند.[۳۶] زمین‌داران هندو حتی تحت حاکمیت مسلمانان نیز مقدار زیادی زمین در اختیار داشتند. سلطه هندوها با مخالفت رهبری مسلمانان مواجه شد که نمونه آن فرایضی و رهبرانی مانند تیتو میر در دهه ۱۸۰۰ میلادی بود.[۳۶]

هنگامی که سومین حاکم این دودمان در سال ۱۴۱۰ درگذشت، درگیری بر سر تخت سلطنت رخ داد. راجا گانش، که یک فئودال هندو بود، از درگیری جانشینی برای به دست گرفتن کنترل بنگال استفاده کرد. او حمله سلطان‌نشین جونپور در شمال هند به بنگال را دفع کرد. پسرش، جلال‌الدین محمد شاه که به اسلام گروید، و سپس نوه‌اش پس از او حکومت کردند. در سال ۱۴۳۳، نوه‌اش ترور شد و الیاس‌شاهیان دوباره به قدرت رسیدند.[۳۶]

این دودمان شروع به وارد کردن بردگان حبشی کرد. این جمعیت اهمیت بیشتری یافت. آن‌ها چنان مهم شدند که در سال ۱۴۸۶ یک حبشی به نام باربک شاهزاده، قدرت را از جلال‌الدین فتح‌شاه گرفت. دودمان باربک شاهزاده کوتاه بود و هفت سال بعد به پایان رسید.[۳۶] آخرین حاکم حبشی، شمس‌الدین مظفر شاه، قدرت را به وزیر ارشد عرب، علاءالدین حسین واگذار کرد.[۳۷]

آغاز به کار سلسله حسین‌شاهی در سال ۱۴۹۳، دوره‌ای را به ارمغان آورد که عصر طلایی بنگال محسوب می‌شود. دولت حقیقتاً بنگالی بود[۳۸] و در حالی که مالکیت زمین در دست هندوها متمرکز بود، هر دو گروه مذهبی نقش‌های محوری در دولت داشتند. این سلطان‌نشین برای تصرف کوچ‌بیهار و کامروپ گسترش یافت. سلطان‌نشین همچنین بر اودیسا، تریپورا و منطقه آراکان تسلط داشت.[۳۹]

بابر در سال ۱۵۲۶ لودی‌ها را در پانی‌پت شکست داد و گورکانیان بزرگ‌ترین دولت هند را از زمان مائوریاها تأسیس کردند. اما در جریان شورش شیرشاه سوری علیه دومین حاکم گورکانی، همایون، او در سال ۱۵۳۸ بر غیاث‌الدین محمود شاه از سلسله حسین‌شاهی پیروز شد و بدین ترتیب به وضعیت مستقل بنگال پایان داد.[۳۹] برای مدت کوتاهی همایون بر گور حکومت کرد.[۴۰]

بنگال به همراه بخش‌های دیگری از شرق هند توسط شیرشاه سوری اداره می‌شد. او اصلاحات بسیاری از جمله معرفی پرگنه را اجرا کرد. این‌ها واحدهای مالیاتی محلی مبتنی بر نقشه‌برداری زمین بودند. او بیشتر به خاطر طراحی جاده گرند ترانک بین چیتاگرام و پنجاب مشهور است.[۳۹] همایون در سال ۱۵۵۶ دهلی را بازپس گرفت. اما سوری‌ها تا سال ۱۵۶۴ که با سلسله کرانی جایگزین شدند، به حکومت بر بنگال ادامه دادند. آن‌ها مانند سوری‌ها، بومی بنگال نبودند. آن‌ها مهاجمانی بودند که ارتش‌های گورکانی آن‌ها را به سمت شرق رانده بودند.[۳۹]

حکومت ترک-افغان

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

در سال ۱۲۰۴ میلادی، نخستین حاکم مسلمان، بختیار خلجی، که یک ترک-افغان بود،[۴۱][۴۲] ندیا را تصرف کرد و حکومت مسلمانان را بنیان نهاد. نفوذ سیاسی اسلام با فتح ندیا، پایتخت لاکشمانا، حاکم سنا، در سراسر بنگال گسترش یافت.[۴۳]

پس از تصرف ندیا، بختیار به سمت گور (لخنوتی)، دیگر شهر بزرگ پادشاهی سنا پیشروی کرد، آن را فتح کرد و در سال ۱۲۰۵ آن را پایتخت خود قرار داد. در سال بعد، بختیار برای فتح تبت عازم سفر شد، اما این تلاش شکست خورد و او مجبور شد با سلامتی ضعیف و ارتشی کاهش‌یافته به بنگال بازگردد. اندکی پس از آن، او توسط یکی از فرماندهانش، علی مردان خلجی کشته شد.[۴۴] در همین حال، لاکشمان سنا و دو پسرش به ویکرام‌پور (در ناحیه منشی‌گنج امروزی در بنگلادش) عقب‌نشینی کردند، جایی که قلمرو کوچک‌شده آن‌ها تا اواخر سدهٔ سیزدهم میلادی دوام آورد.[نیازمند منبع]

خیلجی‌ها ترک‌تبار و افغان بودند.[۴۲][۴۵][۴۶] دوره پس از مرگ بختیار خیلجی در سال ۱۲۰۷ میلادی، با درگیری‌های داخلی میان خیلجی‌ها همراه بود. این موضوع الگویی معمول از کشمکش‌های جانشینی و دسیسه‌های درون‌سلطنتی در دوران حکومت‌های بعدی ترک‌افغان بود.[۴۱] در این مورد، غیاث‌الدین عوض شاه پیروز شد و قلمرو سلطان را به سمت جنوب تا جاشور گسترش داد و ایالت شرقی بنگ را به خراج‌گزار خود تبدیل کرد. پایتخت در لخنوتی بر کرانه رود گنگ، در نزدیکی پایتخت قدیمی‌تر بنگال یعنی گور بنا شد. او موفق شد کامروپا و تیرهوت را وادار به پرداخت خراج کند. اما او بعدها توسط شمس‌الدین ایلتتمش شکست خورد.[نیازمند منبع]

سلطان‌نشین سونارگاون

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

فخرالدین مبارک‌شاه از سال ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۹ میلادی بر پادشاهی مستقلی در مناطقی که امروزه در شرق و جنوب شرقی بنگلادش قرار دارند، حکومت می‌کرد.[۴۷] او نخستین حاکم مسلمانی بود که در سال ۱۳۴۰ میلادی چیتاگرام، بندر اصلی منطقه بنگال را فتح کرد.[۴۸] پایتخت فخرالدین، سونارگاون بود[۴۷] که در دوران سلطنت او به عنوان شهر اصلی منطقه و پایتخت یک سلطان‌نشین مستقل ظهور کرد.[۴۹]

سلطان‌نشین بنگاله

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
مسجد شصت گنبد در مساجد شهر باگرهات در قرن پانزدهم ساخته شد و بزرگ‌ترین مسجد تاریخی در بنگلادش و همچنین یکی از مکان‌های میراث جهانی است.

الیاس‌شاهیان

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

الیاس شاه سلسله‌ای مستقل را بنیان نهاد که از سال ۱۳۴۲ تا ۱۴۸۷ میلادی دوام داشت. این سلسله با موفقیت تلاش‌های دهلی برای فتح قلمرو خود را دفع کرد. آن‌ها به گسترش قلمرو خود در سراسر بنگال امروزی ادامه دادند و به کولنا (بنگلادش) در جنوب و سلهت در شرق رسیدند. سلطان‌ها نهادهای مدنی را توسعه دادند و در دیدگاه خود پاسخگوتر و «بومی‌تر» شدند و به‌طور فزاینده‌ای از نفوذ و کنترل دهلی مستقل گشتند. پروژه‌های معماری قابل‌توجهی از جمله مسجد آدینه عظیم و مسجد داراسباری که هنوز در بنگلادش در نزدیکی مرز با هند پابرجاست، تکمیل شد. سلطان‌های بنگال حامی ادبیات بنگالی بودند و فرایندی را آغاز کردند که در آن فرهنگ و هویت بنگالی شکوفا شد. در دوران حکومت این سلسله، بنگال برای نخستین بار به هویتی مستقل دست یافت. در واقع، الیاس شاه این استان را «بنگاله» نامید و بخش‌های مختلف را در یک قلمرو واحد و یکپارچه متحد کرد.[۵۰] سلسله الیاس‌شاهیان با قیام هندوها به رهبری راجا گانشا دچار وقفه شد. با این حال، سلسله الیاس‌شاهیان توسط ناصرالدین محمود شاه احیا شد. جهانگرد و دانشمند مراکشی، ابن بطوطه، در دوران سلطنت ناصرالدین محمود شاه وارد بنگال شد.[۵۱] او در شرح خود از بنگال در کتاب رحله، سرزمینی سرشار از فراوانی را به تصویر می‌کشد. بنگال دولتی پیشرو با پیوندهای تجاری با چین، جاوه و سیلان بود. کشتی‌های تجاری از مقاصد مختلف می‌آمدند و می‌رفتند.[نیازمند منبع]

دودمان گانشا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
مسجد شاهی معزم‌پور در سونارگاون، که در دوران سلطنت شمس‌الدین احمد شاه ساخته شد.

دودمان گانشا با راجا گانشا در سال ۱۴۱۴ میلادی آغاز شد. پس از آنکه راجا گانشا کنترل بنگال را به دست گرفت، با تهدید قریب‌الوقوع تهاجم روبرو شد. گانشا از یک مرد مقدس مسلمان قدرتمند به نام قطب‌العالم درخواست کرد تا این تهدید را متوقف کند. آن قدیس به این شرط موافقت کرد که جادو، پسر راجا گانشا، به اسلام بگرود و به جای او حکومت کند. راجا گانشا پذیرفت و جادو در سال ۱۴۱۵ میلادی با نام جلال‌الدین محمد شاه شروع به حکومت بر بنگال کرد. قطب‌العالم در سال ۱۴۱۶ میلادی درگذشت و راجا گانشا جسارت یافت تا پسرش را از قدرت برکنار کند و با نام دانوجاماردانا دوا به تخت سلطنت بازگردد. جلال‌الدین توسط آیین «گاو طلایی» دوباره به آیین هندو بازگردانده شد. پس از مرگ پدرش، جلال‌الدین بار دیگر به اسلام گروید و حکومت را از سر گرفت.[۵۲] پسر جلال‌الدین، شمس‌الدین احمد شاه، به دلیل هرج‌ومرج و آشوب تنها ۳ سال حکومت کرد. این دودمان به دلیل سیاست‌های لیبرال و همچنین تمرکز بر عدالت و خیریه شناخته‌شده است.[نیازمند منبع]

دودمان حسین‌شاهی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
مسجد سونا در دوران حکومت علاءالدین حسین‌شاه ساخته شد

حکومت حبشی‌ها جای خود را به دودمان حسین‌شاهی داد که از ۱۴۹۴ تا ۱۵۳۸ میلادی حکومت کردند. علاءالدین حسین‌شاه به دلیل تشویق رنسانس فرهنگی، یکی از بزرگ‌ترین سلطان‌های بنگال محسوب می‌شود. او قلمرو سلطنت را تا بندر چیتاگرام گسترش داد که شاهد ورود نخستین بازرگانان پرتغالی بود. نصیرالدین نصرت‌شاه در جریان تهاجم بابر به اربابان افغان پناه داد، اگرچه خود بی‌طرف ماند. بعدها، نصرت‌شاه پیمانی با بابر بست که بنگال را از تهاجم گورکانیان نجات داد. آخرین سلطان این دودمان که همچنان از گور حکومت می‌کرد، مجبور بود با فعالیت‌های فزاینده افغان‌ها در مرزهای شمال غربی خود مقابله کند. سرانجام، افغان‌ها در سال ۱۵۳۸ میلادی سد دفاعی را شکستند و پایتخت را غارت کردند؛ جایی که آن‌ها تا زمان ورود گورکانیان برای چندین دهه باقی ماندند.[۴۰]

دوران گورکانی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
زنی در داکا با لباس موصلی ظریف بنگالی، سده هجدهم

پیروزی بزرگ گورکانیان در سال ۱۵۷۶ میلادی که در آن اکبر کبیر بنگال را تصرف کرد، با چهار دهه تلاش برای سرکوب شورشیان در منطقه بهاتی همراه بود.[۴۰] پیروزی اولیه با ویرانی و خشونت شدید همراه بود.[۵۳] مردمان بنگالی در برابر گورکانیان ایستادگی کردند. اکبر کبیر، راجا‌مان سینگ، یک خدمتگزار هندو را به عنوان فرماندار بنگال منصوب کرد. سینگ حکومت خود را در راجمحل، بیهار مستقر کرد، با این تصور که می‌تواند منطقه را از آنجا اداره کند.[۳۹]

استان بنگال از زمان تصرف توسط گورکانیان در ۱۵۹۰ میلادی تا زمانی که کمپانی هند شرقی بریتانیا در ۱۷۵۷ میلادی کنترل آن را به دست گرفت، بسیار پررونق بود. این استان ثروتمندترین استان امپراتوری گورکانی بود. در داخل کشور، بسیاری از مناطق هند به محصولات بنگالی مانند برنج، ابریشم و منسوجات پنبه‌ای وابسته بودند.[۵۴][circular reference]

بارا بویان یا دوازده زمین‌دار، در برابر تلاش‌های گورکانیان برای ضمیمه کردن بنگال مقاومت کردند.[۵۵] این زمین‌داران عمدتاً اشراف افغان و هندو بودند.[۴۰] پراتاپادیتیا یکی از زمین‌داران هندو در میان این رهبران بود. آن‌ها توسط زمین‌داری به نام عیسی‌خان که در سونارگاون مستقر بود، رهبری می‌شدند. عیسی‌خان به دلیل مقاومت در برابر حکومت خارجی، به‌ویژه در برابر دهلی و سربازان اردو زبان شناخته شده است. اقدامات او در سال ۱۹۷۱ میلادی به عنوان الهام‌بخش عمل کرد.[۵۵]

زمین‌داران شورشی گسترده را رهبری کردند.[۵۵] هم گورکانیان و هم شورشیان مرتکب جنایاتی مانند کشتار، تجاوز و غارت شدند.[۴۰] آن‌ها در سال ۱۵۸۴ میلادی نیروی دریایی گورکانی را شکست دادند. پس از آن، نبردها در خشکی ادامه یافت. در سال ۱۵۹۷ میلادی، آن‌ها دوباره نیروی دریایی گورکانی را شکست دادند، اما عیسی‌خان در سال بعد درگذشت. مبارزه علیه حکومت گورکانی تضعیف شد. مان سینگ با درک ارزش استراتژیک کنترل داکا برای اداره بنگال شرقی، یک پایگاه نظامی در آنجا ایجاد کرد.[۵۵] او همچنین به کاربرد آن در کنترل نفوذ آراکانی‌ها و پرتغالی‌ها پی برد.[۴۰]

این پایگاه در اواخر سده ۱۵۰۰ میلادی، زمانی که رود گنگ شروع به تغییر مسیر خود کرد، اهمیت بیشتری یافت. تغییر مسیر رودخانه امکان پاک‌سازی و بهره‌برداری از زمین‌های بیشتری را فراهم کرد. آبراه‌های داکا امکان جابجایی آسان سربازان به نقاط مختلف بنگال را فراهم می‌کرد.[۵۵] در سال ۱۶۱۰ میلادی، داکا به پایتخت استانی تبدیل شد. تا آن زمان، چندین دستگاه بافندگی موصلی که در سطح بین‌المللی شناخته شده بودند، از سونارگاون به داکا منتقل شده بودند. داکا هم به عنوان یک مرکز اداری و هم به عنوان مرکز صنایع دستی شکوفا شد.[۵۵]

منطقه بنگال از نظر تاریخی یک قطب بین‌المللی برای فعالیت‌های گوناگون بود. بازرگانان، زائران و مسافران برای سفر به نپال و تبت از بنگال عبور می‌کردند. آبراه‌های بنگال مکانی بود که مردمان مختلف در آن با یکدیگر تعامل داشتند. در سال ۱۳۴۶ میلادی، ابن بطوطه، جهانگرد مراکشی، هنگام سفر از مالدیو به بنگال، مسیر تجاری سری‌لانکا را دنبال کرد.[۵۶] در سده ۱۳۰۰ میلادی، بنگال برنج خود را با صدف‌های کوری از مالدیو مبادله می‌کرد. شواهد سده ۱۵۰۰ میلادی نشان می‌دهد که برنج کشت‌شده در بنگال تا شرق اندونزی و گوا مصرف می‌شد. بنگال در همان زمان مواد و محصولات غذایی دیگری نیز صادر می‌کرد. بازرگانان بنگالی تجارت با آسیای جنوب شرقی را تحت سلطه داشتند.[۵۷] بازرگانان چینی در سده‌های ۱۴۰۰ و ۱۵۰۰ میلادی طلا، ساتن، ابریشم، نقره و چینی‌آلات وارد کردند.[۵۷] یک مسافر اروپایی در سال ۱۵۸۶ میلادی گزارش داد که کیفیت منسوجات پنبه‌ای تولید شده در سونارگاون بهتر از سایر نقاط شبه‌قاره است. این پارچه‌ها به بازارهای بین‌المللی فرستاده می‌شدند.[۵۸]

به گفته ایندراجیت ری، مورخ اقتصادی، بنگال در صنایعی مانند مهندسی نساجی و کشتی‌سازی در سطح جهانی برجسته بود.[۵۹]

داکا توسط فرماندار برای جهانگیر شاه، امپراتور، به جهانگیرنگر تغییر نام یافت.[۴۰] فرماندار موفق شد سران محلی را شکست دهد و آن‌ها را به پذیرش اقتدار گورکانی وادار کند.[۴۰] در دوران حکومت گورکانی، معماری داکا غنی شد. در سال ۱۶۷۸ میلادی، پسر اورنگ‌زیب ساخت قلعه لالباغ را آغاز کرد که آرامگاه نوه برادر نورجهان را در خود جای داده است.[۵۵] ساختمان‌های باقی‌مانده گورکانی شامل بارا کاترا، چوتا کاترا و حسینی دالان (یک مسجد شیعه) است.[۶۰]

در دوران حکومت گورکانی، بسیاری از مدیران غیرنظامی و نظامی وارد بنگال شدند. بسیاری از این مقامات کمک‌هزینه‌های زمین دریافت کردند و در آنجا ساکن شدند. با وجود تسلط هندوها بر طبقه زمین‌دار، مسلمانان بخش مهمی را تشکیل می‌دادند و تا اصلاحات ارضی پس از ۱۹۴۷ میلادی، مالکیت کمک‌هزینه‌های مهم زمین را حفظ کردند.[۶۱]

شکل حکومت بنگال نسبت به سایر بخش‌های امپراتوری گورکانی کمتر سخت‌گیرانه بود. گورکانیان نوعی حکومت متمرکز را بر ساختارهای اداری محلی متفاوت اعمال کردند. در نتیجه، حاکمان محلی کنترل مناطق روستایی را در دست داشتند. این «زمین‌داران» خودمختار بودند و یک نخبگان سکولار محسوب می‌شدند،[۶۲] که با اقتدار خود از توده مردم متمایز بودند.[۶۳] نام‌های خانوادگی در بنگلادش امروزی مانند چودری، خان، سرکار و تالوکدار از نام‌های رتبه‌های نخبگان گورکانی سرچشمه می‌گیرند.[۵۳] این نخبگان در کنار مقامات گورکانی فعالیت می‌کردند. وظیفه دومی حفظ مسئولیت جمع‌آوری مالیات بود. دیوان مهم‌ترین افسر مالیاتی بود و مستقیماً توسط حاکم گورکانی انتخاب می‌شد. هر فتح گورکانی در بنگال با ایجاد یک «تانا» (پادگان) به منظور حفظ صلح همراه بود. پس از آن، قلمرو در سیستم اداری امپراتوری ادغام می‌شد. در سیستم امپراتوری، هر استان شامل چندین منطقه به نام «سرکار» بود که به نوبه خود از زیرمجموعه‌هایی به نام «پرگنه» تشکیل می‌شد. پایین‌ترین سطح در این سیستم «موزا» (روستای درآمدی) بود.[۵۳]

در دوران حکومت گورکانیان در سدهٔ ۱۵۰۰ میلادی، مرزهای کشاورزی به‌تدریج به سمت بخش شرقی بنگال حرکت کرد. بهره‌وری کشاورزی در این منطقه افزایش یافت. دولت گورکانی برای افزایش درآمدهای خود، پاک‌سازی جنگل‌ها و کشاورزی برنج آبی را ترویج کرد. مقامات دولتی به کارآفرینانی که حاضر بودند در ازای دریافت حقوق مالکیت بر زمین‌ها، مالیات بپردازند، امتیاز زمین اعطا می‌کردند. این مستعمره‌نشینان به نیروی کار نیاز داشتند و این موضوع برای نخبگان مذهبی سودمند بود.[۶۴] بیشتر جوامع در این منطقه قایقرانان و ماهیگیرانی بودند که در حاشیهٔ جامعه قرار داشتند و اسماً هندو بودند، اما در واقعیت پیوندهای بسیار ضعیفی با آیین هندو داشتند. این‌ها همان کارگرانی بودند که برنج کشت می‌کردند و بخش عمدهٔ دهقانان در بنگال شرقی را تشکیل می‌دادند.[۶۵] امتیازات زمین مستلزم ساخت یک زیارتگاه بود و مستعمره‌نشینان، ساکنان را در اطراف این زیارتگاه‌ها گرد می‌آوردند. جامعه حول محور این زیارتگاه‌ها نظم می‌یافت. جوامع جدید به پاک‌سازی جنگل‌ها و کشت‌وزور می‌پرداختند. مردم محلی یا با این جوامع ادغام می‌شدند و یا در حالی که روابط تجاری خود را با کشت‌کنندگان برنج حفظ می‌کردند، به مناطق دیگر نقل‌مکان می‌کردند.[۶۴]

دولت گورکانی هیچ رویکردی برای تشویق اسلام در منطقه نداشت و هندوها بخش بزرگی از این پیشگامان را تشکیل می‌دادند که از حمایت دولت برخوردار بودند. با این حال، بیشتر این پیشگامان مسلمان بودند. تعداد زیادی از آن‌ها پیر بودند. ریچارد ایتون تأکید می‌کند که اسلام در بنگال شرقی با کسب مشروعیت دولتی برای تملک زمین پیوند خورده بود؛ منطقه‌ای که تنها پیوندهای ضعیفی با تمدن هندو داشت. سنت‌ها و آیین‌های بنگال شرقی، مساجد و زیارتگاه‌ها با یکدیگر درآمیختند. اسلام به دلیل بومی‌سازی در بنگال گسترش یافت. نهادهای اسلامی در کیهان‌شناسی معاصر گنجانده شدند، سپس با خدایان محلی مرتبط گشتند و سرانجام نهادهای اسلامی فرهنگ محلی را تحت تأثیر قرار دادند.[۶۴]

دو صوبه‌دار بزرگ گورکانی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

اسلام‌خان در سال ۱۶۰۸ توسط جهانگیر شاه، امپراتور گورکانی، به عنوان صوبه‌دار بنگال منصوب شد. او از پایتخت خود، داکا، که نام آن را به جهانگیرنگر تغییر داد، بر بنگال حکومت کرد.[۶۶] وظیفهٔ اصلی او سرکوب راجه‌های شورشی، بارا-بویان‌ها، زمین‌داران و سران افغان بود. او با موسی‌خان، رهبر بارا-بویان‌ها، جنگید و تا پایان سال ۱۶۱۱، موسی‌خان سرکوب شد.[۶۶] اسلام‌خان همچنین پراتاپادیتیا از جاشور، رام چاندرا از باکلا و آناتا مانیکیا از بهولوآ را شکست داد. او پادشاهی کامروپ را ضمیمه کرد و کوچ‌بیهار و کاچار را تحت سلطه درآورد و بدین ترتیب، به جز چیتاگرام، کنترل کامل تمام بنگال را به دست گرفت.[۶۶]

قلعه لالباغ توسط شایسته خان توسعه یافت.

شایسته خان پس از مرگ میر محمد اردستانی در سال ۱۶۶۳ به عنوان صوبه‌دار (فرماندار) بنگال منصوب شد.[۶۷] او طولانی‌ترین دوره خدمت را به عنوان فرماندار بنگال داشت. وی از سال ۱۶۶۴ تا ۱۶۸۸ به مدت تقریباً ۲۴ سال از مقر اداری خود در داکا بر این استان حکمرانی کرد.[۶۷]

شهرت بزرگ شایسته خان در بنگال عمدتاً مدیون بازپس‌گیری چیتاگرام است. اگرچه چیتاگرام در اواسط قرن چهاردهم در دوران سلطنت سلطان فخرالدین مبارک‌شاه تحت کنترل بنگال قرار گرفته بود، اما متعاقباً به دست حاکمان آراکان افتاد. شایسته خان اولویت را به بازپس‌گیری چیتاگرام داد و توانست در ژانویه ۱۶۶۶ این کار را انجام دهد. این فتح آرامش و آسودگی را برای مردم چیتاگرام به ارمغان آورد، زیرا دزدان دریایی باعث رنج و عذاب فراوانی برای جمعیت محلی شده بودند.[۶۷]

علی‌وردی خان (نایب‌السلطنه امپراتوری گورکانی در بنگال) دو زندانی را اسیر می‌کند.
نقاشی اثر هنرمند فیروز محمود درباره نبرد پلاسی با عنوان «آغاز پایان سلطنت شبه‌قاره: در زمان نیاکان من»
سراج الدوله، آخرین نواب مستقل بنگال.

انتصاب نمایندگان توسط امپراتوری گورکانی در بنگال تا سال ۱۷۱۳ متوقف شد، زیرا امپراتوری رو به ضعف نهاده بود.[۶۸] در سال ۱۷۱۵، پایتخت به مرشدآباد منتقل شد. این امر منجر به افول داکا گردید. این انتقال زمانی رخ داد که مسئول اصلی مالیات استان، مرشد قلی‌خان، که دفتر خود را به مقصودآباد (که پس از او به مرشدآباد تغییر نام یافت) منتقل کرده بود، به عنوان فرماندار منصوب شد. مرشدآباد در موقعیت مرکزی‌تری در بنگال قرار داشت که محدوده‌های اداری آن در آن زمان شامل بیهار و اوریسا نیز می‌شد.[۶۹] علاوه بر تغییر پایتخت، مرشد قلی‌خان سیستم جمع‌آوری مالیات را اصلاح کرد.[۶۸]

مرشد قلی‌خان می‌خواست سلسله‌ای از نواب‌های حاکم مانند فرمانداران معاصر در اوده ایجاد کند. پس از او اعضای خانواده‌اش جانشین وی شدند.[۶۹] با این حال، علی‌وردی خان سلسله نواب دیگری را تأسیس کرد.[۷۰] او با جاگات ست همکاری کرد تا فرماندار را شکست دهد و پست فرمانداری را از طریق رشوه از حاکم گورکانی به دست آورد. او همچنین دیوان اوریسا شد. با این حال، او با مشکلاتی از سوی مهاجمان مراتی حاضر در اوریسا مواجه بود.[۶۱]

نواب علی‌وردی خان سه تهاجم نخست مراتی‌ها به بنگال را دفع کرد. اما آن‌ها دوباره حمله کردند و در سال ۱۷۵۱، علی‌وردی خان یک معاهده صلح با مراتی‌ها امضا کرد. او استان اوریسا را به امپراتوری مراتی واگذار کرد و موافقت کرد که سالانه دوازده لک روپیه به عنوان چوت (باج) بپردازد.[۷۱] نوه دختری او سراج‌الدوله پس از مرگ وی در سال ۱۷۵۶ جانشین او شد.[۶۱] سراج‌الدوله تلاش کرد جلوی تجارت غیرمجاز در بنگال را بگیرد. به همین دلیل، او با بازرگانان بریتانیایی درگیر شد و سرانجام تا سال ۱۷۵۷ در پلاسی شکست خورد. بریتانیایی‌ها تا سال ۱۷۶۴ بر بنگال و مناطق وسیعی در غرب آن حکمرانی کردند.[۶۸]

دوران استعمار

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

اروپایی‌ها در بنگال

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
کشتی‌های هلندی در حال ورود به لنگرگاه‌های بنگال.

در سال ۱۵۱۷، پرتغالی‌ها یک پایگاه در چیتاگرام ایجاد کردند.[۶۱] یک سکونتگاه پرتغالی نیز در ساتگائون ایجاد شد. در سال ۱۵۷۹، با دریافت امتیاز زمین از اکبر کبیر، پرتغالی‌ها ایستگاه دیگری در هوگلی ساختند. پرتغالی‌ها تا سال ۱۶۳۲ به تجارت و تبلیغ مذهب پرداختند تا اینکه توسط شاه جهان اخراج شدند؛ شاه جهان به آن‌ها اجازه داد در سال بعد بازگردند. خصومت نسبت به آن‌ها نتیجه دزدی دریایی پرتغالی‌ها و ماگ‌ها بود. تا سال ۱۶۵۱، بریتانیایی‌ها کنترل هوگلی را به دست گرفتند و حضور پرتغالی‌ها به پایان رسید.[۷۲]

پرتغالی‌ها از طریق دولت تجارت می‌کردند، اما سایر قدرت‌های اروپایی از طریق شرکت‌ها به تجارت می‌پرداختند. یک ایستگاه هلندی در چینسورا تأسیس شد، اما هلندی‌ها منافع خود را به سیلان و آسیای جنوب شرقی معطوف کردند. در سال ۱۸۲۵، آن‌ها چینسورا را با بریتانیایی‌ها در ازای پایگاه‌هایی در آسیای جنوب شرقی معاوضه کردند. در سال ۱۷۵۵، یک ایستگاه دانمارکی در سرامپور تأسیس شد که در سال ۱۸۴۵ توسط بریتانیایی‌ها خریداری شد. شرکت فرانسوی عمر طولانی‌تری داشت. جایگاه آن‌ها پس از بریتانیایی‌ها بود و دومی‌ها بر فرانسوی‌ها پیشی گرفتند. نخستین کارخانه بریتانیایی در سال ۱۶۰۸ در غرب هند تأسیس شد.[۷۲] اندکی پس از آن، بریتانیایی‌ها وارد بنگال شدند.[۷۳]

بریتانیایی‌ها کارخانه‌هایی در بالاسور، کاسیم‌بازار، داکا، هوگلی و پاتنا تأسیس کردند. در سال ۱۶۸۱، یک «ریاست» (Presidency) ایجاد شد. در سال ۱۶۹۰، جاب چارناک شهر کلکته را بنیان نهاد. در این دوران، بریتانیایی‌ها با فرمانداران گورکانی بنگال دچار اختلاف شدند. در سال ۱۶۵۲، بریتانیایی‌ها در ازای پرداخت مبالغ سالانه به نواب، از پرداخت عوارض گمرکی معاف‌شده بودند، اما نواب هزینه‌هایی را به آن‌ها تحمیل کرد که بریتانیایی‌ها با آن مخالفت کردند. بریتانیایی‌ها در سال ۱۶۵۲ با نواب شایسته خان در داکا دیدار کردند و دوباره معافیت را تضمین کردند.[۷۴]

فعالیت‌های تجاری بریتانیا در دوران حکومت شایسته خان گسترش یافت. علی‌وردی خان از برنامه‌های بریتانیایی‌ها و فرانسوی‌ها برای تثبیت دارایی‌هایشان ناراضی بود. علی‌وردی خان با استفاده بریتانیایی‌ها از فرمان امپراتور فرخ‌سیر که به آن‌ها امتیازات تجاری بی‌قید و شرط در امپراتوری گورکانی داده بود، مخالفت کرد؛ زیرا معافیت‌های مالیاتی آن‌ها به معنای کاهش درآمد برای علی‌وردی خان بود.[۷۴]

جانشین علی‌وردی، سراج الدوله، برای حذف حضور خارجی‌ها اقدام کرد. در سال ۱۷۵۶، او کلکته را تصرف کرد و جمعیت بریتانیایی ساکن آنجا را زندانی کرد. رابرت کلایو و نیروهایش در ژانویه ۱۷۵۷ کلکته را بازپس گرفتند. کلایو، سراج الدوله را مجبور کرد تا با معاهده‌ای موافقت کند که فرمان امپراتور فرخ‌سیر را احیا کرده و به بریتانیایی‌ها اجازه تجارت بدون محدودیت می‌داد. سپس کلایو با خویشاوند سراج الدوله، میر جعفر، توطئه کرد و حمایت یک بانکدار بزرگ به نام جاگات ست را به دست آورد. رابرت کلایو و نیروهای سراج الدوله در ژوئن ۱۷۵۷ در پلاسی با یکدیگر جنگیدند. میر جعفر در طول نبرد نواب را تنها گذاشت، نواب شکست خورد و کشته شد.[۷۴] بسیاری از مورخان این نبرد را آغاز استعمار بریتانیا در شبه‌قاره می‌دانند که تا سال ۱۹۴۷ ادامه یافت.[۷۵]

پس از پیروزی در پلاسی، بریتانیایی‌ها بنگال را به مرکز مستعمره رو به رشد خود در هند تبدیل کردند.[۷۶] بریتانیایی‌ها می‌توانستند در صورتی که دیوانی به جای نواب به کمپانی هند شرقی بریتانیا واگذار می‌شد، قدرت مالی کامل را در بنگال به دست آورند.[۷۷] هنگامی که میر جعفر در سال ۱۷۶۵ درگذشت، امپراتور شاه عالم آن انتقال را اجرا کرد. این امر قدرت بریتانیا در استان را تضمین کرد، در حالی که یک ارتباط نیمه‌فئودالی با امپراتوری گورکانی حفظ شد. دیوانی با تأیید حاکم گورکانی مورد استفاده قرار گرفت.[۷۸] در حالی که کمپانی هند شرقی بریتانیا اسماً یک دیوان بود، اما در عمل از گورکانیان مستقل بود.[۶۸]

تاریخ‌نگاری ملی‌گرایانه هند، نبرد پلاسی را نقطه آغاز یک استعمار خارجی و استثمارگرانه می‌داند که در سال ۱۹۴۷ پایان یافت. اما دیدگاه بنگلادشی این است که مردم بنگال پیش از ظهور قدرت بریتانیا نیز به اداره شدن توسط خارجی‌ها عادت داشتند.[۷۵] مورخان بنگلادشی همچنین استدلال می‌کنند که استعمار در دوره پس از استعمار، زمانی که این منطقه بخشی از پاکستان بود، ادامه یافت.[۷۹] نبرد پلاسی پایان حکومت بومی در بنگال نبود، بلکه پایان سیستم گورکانی بود.[۴۰]

حکومت بریتانیا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
پیروزی رابرت کلایو در بنگال، آغازگر سلطه استعماری بریتانیا در جنوب آسیا بود

هدف بریتانیا افزایش بهره‌وری اقتصاد بنگال بود. آن‌ها بر روی مدیریت و اقتصاد بنگال دست به آزمایش زدند. نتایج برخی از این آزمایش‌ها همیشه موفقیت‌آمیز نبود. افزایش مالیات در اقلیم ناپایدار بنگال، یک فاجعه بود. این مالیات حتی در دوران خشکسالی و سیل‌های ۱۷۶۹–۱۷۷۰ نیز کاهش نیافت. این موضوع در کنار بهره‌کشی‌های نظارت‌نشده، منجر به قحطی شدیدی شد که گمان می‌رود در آن ده میلیون نفر از ساکنان بنگال جان باختند.[۸۰]

دولت گورکانی از هم پاشیده بود و این امر باعث شد تا فرماندار اصلی بنگال به حاکم «دوفاکتو» (عملی) تبدیل شود.[۸۱][۸۲][۸۳] پس از آنکه کمپانی هند شرقی بریتانیا به دنبال جایگزینی برای او بود، در اواسط قرن هجدهم، مرز کوچ‌بیهار به عنوان شمالی‌ترین حد قلمرو بریتانیا تعیین شد.[۸۱][۸۲][۸۳] کوچ‌بیهار تا پایان حکومت استعماری به عنوان یک دولت شاهزاده‌نشین باقی ماند؛ این امر به دلیل حکومت غیرمستقیم بریتانیا در پی لشکرکشی سال ۱۷۷۲ بود که در آن، این قلمرو مورد تهاجم و فتح قرار گرفت: مهاراجه و دستگاه اداری او از آن پس تحت کنترل یک نماینده سیاسی بریتانیا باقی ماندند.[۸۱][۸۲][۸۳]

سرمایه‌ای که توسط کمپانی هند شرقی از بنگال جمع‌آوری‌شده بود، در صنایع مختلفی مانند مهندسی نساجی در بریتانیای کبیر در مراحل اولیه انقلاب صنعتی سرمایه‌گذاری شد.[۸۴][۸۵][۸۶][۸۷] سیاست‌های کمپانی در بنگال همچنین منجر به صنعت‌زدایی از صنعت نساجی بنگال در دوران حکومت کمپانی شد.[۸۴][۸۶]

فاجعه قحطی باعث شد مقامات بریتانیایی به دنبال روش‌های کارآمدی برای بهره‌برداری از منابع این مستعمره باشند. در سال ۱۷۹۰، بریتانیایی‌ها «تسویه دائمی» را معرفی کردند و سه سال بعد آن را به قانون تبدیل نمودند. این طرح، چارچوبی برای مالیات‌گیری بر زمین بود. این سیستم هسته اصلی شکل حکومت استعماری را تشکیل می‌داد. این توافقی میان بریتانیایی‌ها و زمین‌داران بود که در ازای پرداخت به‌موقع مالیات، عملاً مالکیت زمین‌ها به آن‌ها واگذار می‌شد.[۸۸] هدف از تسویه دائمی این بود که زمین‌داران در نهایت در توسعه کشاورزی سرمایه‌گذاری کرده و اقتصاد بنگال را بهبود بخشند. این هدف محقق نشد، زیرا زمین‌داران از حمایت دولتی برای رشد کشاورزی برخوردار نبودند و همچنین به دلیل روش‌های نویافته برای کسب ثروت، انگیزه‌ای برای آن نداشتند. یک شکل چندلایه از مالکیت زمین ایجاد شد که از درآمد زمین بهره‌مند می‌شد. این ساختار در مناطق جنوبی بنگلادش امروزی بسیار مشهود بود. طرح تسویه دائمی، دهقانان را از هرگونه حق مالکیت بر زمین محروم کرد.[۸۹]

در حالی که مسلمانان در دوران حکومت گورکانی بخش عمده‌ای از طبقه زمین‌دار را تشکیل می‌دادند، هندوها در دوران حکومت استعماری برجسته شدند. اگرچه زمین‌داران مسلمان و ساکنان هندو وجود داشتند، اما بنگال شرقی شاهد آمیختگی مذهب با طبقه اجتماعی بود، به طوری که زمین‌داران هندو بر دهقانان عمدتاً مسلمان ریاست می‌کردند. زمین‌داران هندو در بنگال غربی نیز برجسته بودند، اما بیشتر دهقانان در آنجا هندو بودند. این عامل تا پایان حکومت استعماری از نظر سیاسی اهمیت یافت.[۹۰]

تغییر دیگر در دوران حکومت بریتانیا، سیستم کشت محصولات نقدی بود. در دوران استعمار، کشت محصولات نقدی برای بازارهای بین‌المللی سازماندهی و تولید می‌شد. این امر به دلیل پیوندهایی که میان اقتصاد روستایی بنگال با بازارهای آسیا و اروپا ایجاد کرد، حائز اهمیت بود.[۹۰] به دلیل کشت محصولات نقدی، منطقه شرقی بنگلادش امروزی به عنوان مرکز کشت کنف ظهور کرد.[۹۱] بخش غربی بنگلادش امروزی ابریشم و شکر تولید می‌کرد. مناطق شمالی نیز تنباکو تولید می‌کردند. محصولات با انواع خاصی از سازماندهی زمین مرتبط بودند. دهقانان در مناطق شرقی به دلیل نیازهای مالی به سمت تولید برای بازار سوق داده می‌شدند. نخبگان روستایی در مناطق غربی و شمالی به دلیل تأمین اعتبار کشاورزی، از تأثیر مستقیم عوامل بازار محافظت می‌شدند.[۹۲]

بریتانیایی‌ها در دهه ۱۸۳۰ زبان رسمی پیشین، یعنی زبان فارسی را کنار گذاشتند و موسسات آموزشی با زبان انگلیسی، بخش کوچکی از نخبگان بنگالی را برای مشاغل در سطوح پایین و میانی دولت آماده کردند.[۹۳] مسلمانان با سرعت کمتری اصلاحات بریتانیا را پذیرفتند و از نظر آموزشی و تجاری از هندوها عقب ماندند. هندوها بخش عمده‌ای از دانشجویان کالج‌ها را تشکیل می‌دادند. تغییراتی در حوزه سلامت نیز رخ داد. رشد جمعیت در دوران استعمار به این دلیل بود که مردم دانش بیشتری درباره بهداشت داشتند و دسترسی بیشتری به بیمارستان‌ها و داروها پیدا کرده بودند. حمل‌ونقل با ساخت پل‌ها و راه‌آهن، وابستگی کمتری به رودخانه‌ها پیدا کرد. پیشرفت‌های فناوری به ارتباطات کمک کرد. با وجود شکل اقتدارگرایانه دولت، بریتانیایی‌ها در اواخر دوران حکومت خود به دلیل محدودیت‌های سیاسی، سیستم‌های دموکراتیک محدودی را آزمایش کردند.[۹۳]

یک تحول حیاتی تحت حاکمیت بریتانیا، ظهور کلکته (که در آن زمان با نام Calcutta شناخته می‌شد)[۹۴] به عنوان مرکز سیاسی و فرهنگی بود.[۹۳] این شهر به پایتخت هند مستعمراتی تبدیل شد. از سال ۱۷۵۷ تا ۱۹۳۱، دولت هند در این شهر مستقر بود. بنگالی‌های جویای نام به کلکته مهاجرت کردند و به تحصیل و اشتغال دولتی پرداختند. آن‌ها در نزد تاریخ‌نگاران به عنوان «بادرولوک» شناخته می‌شوند و بیشتر آنان را هندوهای طبقه بالا تشکیل می‌دادند.[۹۵] مراکز قدیمی مانند داکا و مرشدآباد رو به افول نهادند، در حالی که طبقه تجار در کلکته متمرکز شدند.[۹۶]

رژیم استبدادی که با اتحاد با نخبگان روستایی عمل می‌کرد، در برابر مقاومت آسیب‌پذیر بود و شورش‌ها در دوران حکومت بریتانیا به کرات رخ می‌داد. با این حال، حاکمیت بریتانیا در بنگال تا نیمه دوم قرن نوزدهم با هیچ تهدیدی مواجه نشد. بنگال در شورش ۱۸۵۷ که نزدیک بود به اداره بریتانیا بر بخش‌های وسیعی از هند پایان دهد، شرکت نکرد. اگرچه شورشی توسط نیروهای نظامی در چیتاگرام رخ داد، اما به دلیل عدم حمایت زمین‌داران و دهقانان از این شورش، فروکش کرد.[۹۷] در عوض، نارضایتی‌های سیاسی حول حقوق دهقانان و تجاری‌سازی کشاورزی می‌چرخید. این مبارزه معمولاً با تقابل دهقانان و طبقه متوسط در برابر زمین‌داران، بازرگانان غربی و اداره بریتانیا مشخص می‌شد. بسیاری از کارزارها در نهایت به صنعت نیل پایان دادند. این مبارزات توسط مبلغان اسلامی تحت تأثیر وهابیت هدایت می‌شدند.[۹۸]

در اوایل قرن نوزدهم جنبش‌های اصلاح‌طلبانه برجسته هندو وجود داشت، اما هیچ جنبش مسلمان مشابهی دیده نمی‌شد. یک استثنا در این قاعده، جنبش فرایضی بود که حاجی شریعت‌الله در سال ۱۸۲۸ آغاز کرد. این یک جنبش اسلامی محافظه‌کار بود که بر پایه ایدئولوژی وهابیت بنا‌شده بود. این جنبش با تقدیس اولیا و سرکوب توسط زمین‌داران و تاجران نیل مخالفت می‌کرد. شریعت‌الله هند را به عنوان دارالحرب در نظر می‌گرفت و بنابراین معتقد بود که برگزاری جشن‌ها و نماز جمعه باید متوقف شود. وارث او، دودو میا، جنبش را گسترش داد و ادعا کرد که زمین‌داران حقوق دائمی بر زمین ندارند. جنبش فرایضی در نهایت پس از درگذشت او پایان یافت.[۹۹]

تیتو میر همزمان با جنبش فرایضی، کارزار وهابی دیگری را رهبری کرد. این جنبش خشونت‌آمیز بود و با حضور بریتانیا مخالفت می‌کرد. او در سال ۱۸۳۱ در جریان رویارویی با بریتانیایی‌ها کشته شد. دو سال بعد، پیروانش در درگیری با کشاورزان اروپایی و زمین‌داران هندو، از کشاورزان نیل حمایت کردند. این اعتراض در نهایت تا سال ۱۸۶۰، زمانی که امنیت بیشتری به دهقانان اعطا شد، خاموش گشت.[۱۰۰] اما همه شورش‌های روستایی با الهام از مذهب نبودند.[۹۸]

تا اواخر قرن نوزدهم، بخش‌هایی از نخبگان و دهقانان از نظر سیاسی به هم متصل شدند. این پیوند به الگوی حیاتی برای کارزارهای بعدی در بنگال تبدیل شد. جنبش تعیین سرنوشت به جنبش‌های کمونیستی و ملی‌گرایانه پیوست که چندین مورد از آن‌ها با سازمان‌های سراسری هند مرتبط بودند.[۹۸]

رنسانس بنگالی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

style="float:right; margin:0 0 1em 1em;"

رنسانس بنگالی

رنسانس بنگالی به یک جنبش اصلاحات اجتماعی در طول قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در بنگال اشاره دارد. مورخ نیتش سنگوپتا آن را دوره‌ای می‌داند که از رام موهان روی (۱۷۷۲–۱۸۳۳)[۱۰۱] تا رابیندرانات تاگور (۱۸۶۱–۱۹۴۱) ادامه داشت.[۱۰۲] این شکوفایی اصلاح‌طلبان مذهبی و اجتماعی، محققان و نویسندگان در بنگال، توسط مورخ دیوید کوپف به عنوان «یکی از خلاقانه‌ترین دوره‌ها در تاریخ هند» توصیف‌شده است.[۱۰۳] چهره برجسته دیگر این دوران، شاعر ملی قاضی نذرالاسلام بود که به خاطر اشعاری مانند «بیدروهی» شناخته می‌شود و در قرن بیستم فعالانه علیه ظلم استعماری بریتانیا موضع گرفت. مقامات بریتانیایی نذرالاسلام را چندین بار به دلیل مخالفتش با استعمار زندانی کردند.[۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶]

تقسیم بنگال (۱۹۰۵)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
جرج کرزن مردی بود که پشت تقسیم بنگال در سال ۱۹۰۵ قرار داشت و مرزهای سیاسی بنگلادش امروزی را تعیین کرد.

تصمیم برای اجرای تقسیم بنگال در ژوئیه ۱۹۰۵ توسط فرماندار کل هند، جرج کرزن اعلام شد. این تقسیم در ۱۶ اکتبر ۱۹۰۵ صورت گرفت و مناطق عمدتاً مسلمان‌نشین شرقی را از مناطق عمدتاً هندو‌نشین غربی جدا کرد. استان سابق بنگال به دو استان جدید تقسیم شد: «بنگال» (شامل بنگال غربی و همچنین استان بیهار و اوریسا) و بنگال شرقی و آسام که داکا پایتخت آن بود.[۱۰۷] تقسیم بنگال به دلایل اداری ترویج شد: بنگال از نظر جغرافیایی به اندازه فرانسه بود و جمعیت بسیار بیشتری داشت. کرزن اظهار داشت که منطقه شرقی مورد غفلت واقع‌شده و تحت مدیریت ضعیفی است. با تقسیم استان، می‌توان مدیریت بهتری در شرق ایجاد کرد، جایی که متعاقباً جمعیت از مدارس و فرصت‌های شغلی جدید بهره‌مند می‌شدند. هندوهای بنگال غربی که بر تجارت و زندگی روستایی بنگال تسلط داشتند، شکایت کردند که این تقسیم آن‌ها را در استانی که استان بیهار و اوریسا را در خود جای می‌دهد، به اقلیت تبدیل می‌کند.[۱۰۸] هندی‌ها از آنچه به عنوان سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» می‌شناختند، خشمگین شدند.[۱۰۹]

بریتانیایی‌ها مسلمانان فعال از نظر سیاسی را حامیان خود می‌دانستند و این تقسیم‌بندی، استانی با اکثریت مسلمان ایجاد کرد. مسلمانان به‌طور همگانی با تأیید به این تقسیم واکنش نشان دادند. هندوها آن را محکوم کردند.[۱۱۰] این تقسیم، شکاف در وحدت سیاسی پیروان ادیان مختلف در بنگال را برجسته کرد. هندوها و مسلمانان به گروه‌های سیاسی متمایزی تبدیل شدند.[۱۱۱] «بهادرلوک» (طبقه ممتاز) که عمدتاً هندو بودند، رهبری کارزار ضد تقسیم را بر عهده گرفتند و آن را با احیای هندوئیسم پیوند دادند.[۱۱۲] آن‌ها سرزمین مادری خود را با کالی (ایزدبانو) یکی دانستند و وانده ماتارام را به عنوان سرود برگزیدند که مسلمانان با آن مخالفت کردند.[۱۱۳]

بریتانیایی‌ها مذهب را به عنوان مبنایی برای هویت سیاسی ترویج کرده بودند. این امر دشوار بود زیرا وحدت مسلمانان با تفاوت‌های داخلی قابل‌توجهی مانع‌تراشی می‌شد. تا پایان دهه ۱۸۰۰، اکثر مسلمانان بنگالی بیش از آنکه عضو یک جامعه مسلمان باشند، عضوی از یک جامعه بنگالی با تنوع مذهبی بودند.[۱۱۴] اسلامی که آن‌ها تمرین می‌کردند، پایه و اساس قابل‌توجهی در فرهنگ روستایی بنگال داشت.[۱۱۵] مسلمانان نخبه خود را به عنوان اشراف (با تبار خارجی) معرفی می‌کردند و به دنبال تقلید از فرهنگ اسلامی شمال هند بودند و خود را محافظان اسلام راستین در بنگال می‌دیدند. برای آن‌ها، اسلامی که توسط دهقانان و صنعتگران محلی تمرین می‌شد، با انجمن‌های غیر اسلامی آلوده‌شده بود. در حالی که تعداد زیادی از مسلمانان تحصیل‌کرده از پذیرش دهقانانی که فرهنگ بنگالی را تمرین می‌کردند تردید داشتند، ایده یک جامعه واحد مسلمان درست قبل از تقسیم به وجود آمده بود.[۱۱۶] مسائل اقتصادی درگیری هندو-مسلمان را در بنگال افزایش داد. ساکنان مسلمان شروع به مطالبه حقوق خود در برابر طبقه عمدتاً هندو که صاحب زمین و وام‌دهنده بودند، کردند. مسلمانان طبقه متوسط به دلیل نگرش تحقیرآمیز نخبگان هندو قادر به دستیابی به اهداف سیاسی خود نبودند.[۱۱۶] هندوها و مسلمانان در سال‌های ۱۹۰۶ و ۱۹۰۷ در کامیلا و مؤمن‌سینگ با یکدیگر درگیر شدند.[۱۱۷] این خشونت‌ها هویت‌های مذهبی را تقویت کرد و از کلیشه‌سازی حمایت نمود. نخبگان هندو، مسلمانان روستایی را به عنوان عوامل بریتانیا و افرادی پست می‌نگریستند. برای مسلمانان، هندوها استثمارگرانی حیله‌گر بودند. بریتانیایی‌ها در سال ۱۹۱۱ تقسیم را لغو کردند و اعلام کردند که پایتخت هند را به دهلی منتقل خواهند کرد. دهلی نو پس از دو دهه ساخت‌وساز در سال ۱۹۳۱ افتتاح شد.[۱۱۸]

تقسیم بنگال (۱۹۴۷)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

تقسیم بنگال در سال ۱۹۴۷، که به عنوان دومین تقسیم بنگال نیز شناخته می‌شود و بخشی از تقسیم هند بود، استان بنگال هند بریتانیا را در امتداد خط رادکلیف بین قلمرو هند و قلمرو پاکستان تقسیم کرد. بنگال غربی با اکثریت هندو به ایالتی از هند تبدیل شد و بنگال شرقی (بنگلادش کنونی) با اکثریت مسلمان بنگالی به استانی از پاکستان تبدیل گردید.

دوره پاکستان

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
ابوالقاسم فضل الحق، نخست‌وزیر بنگال متحد که قطعنامه لاهور را ارائه کرد و متعاقباً فرماندار پاکستان شرقی شد.

داکا در اواخر سال ۱۹۰۶ صحنه دیدار رهبران مسلمان بود. آن‌ها حزبی برای مسلمانان ایجاد کردند و وفاداری خود را به بریتانیا اعلام نمودند، با این باور که بریتانیایی‌ها می‌توانند به بهترین نحو از منافع مسلمانان محافظت کنند.[۱۱۹] اواخر دهه ۱۸۰۰ شاهد معرفی سیستم انتخاباتی مبتنی بر حق رأی محدود بود. حق رأی بعداً برای افزایش تعداد رأی‌دهندگان گسترش یافت. با این حال، حق رأی همگانی هرگز محقق نشد اما رهبری مسلمانان در سال ۱۹۰۹ یک سیستم رأی‌گیری جداگانه برای مسلمانان به دست آورد.[۱۲۰] در پیمان لکهنو در سال ۱۹۱۶، اتحادیه مسلمانان و کنگره ملی هند، هم سیستم انتخاباتی جداگانه و هم وزن‌دهی استانی برای اقلیت‌ها را پذیرفتند. این امر کرسی‌های مسلمانان بنگالی را در استانی با اکثریت مسلمان به چهل درصد کاهش داد. اتحادیه مسلمانان از این تصمیم ابراز تأسف کرد.[۱۲۱]

تا سال ۱۹۲۰، انتخابات بر اساس غیرحزبی برگزار می‌شد. هنگامی که نامزدی حزبی معرفی شد، نامزدهای مستقل اهمیت خود را حفظ کردند. آن‌ها در انتخابات ۱۹۳۷ یک‌سوم کرسی‌های بنگال را به دست آوردند.[۱۲۰] کنگره رقیب اصلی برای کرسی‌های عمومی بود، در حالی که اتحادیه مسلمانان با «حزب کریشاک پرجا» (KPP) به رهبری فضل الحق برای کرسی‌های مسلمانان رقابت می‌کرد.[۱۲۲] انتخابات ۱۹۳۷ نشان داد که هیچ حزبی نمی‌تواند به تنهایی دولت تشکیل دهد. حزب کریشاک پرجا دولتی را با اتحادیه مسلمانان تشکیل داد. اتحادیه نتوانست در سه استان مسلمان‌نشین دیگر پیروز شود. نخست‌وزیران مسلمان که عضو کنگره نبودند، توافق کردند که از اتحادیه در سطح ملی حمایت کنند، حتی در حالی که کنترل امور استانی خود را حفظ می‌کردند.[۱۲۳] فضل الحق عضو هر دو حزب KPP و اتحادیه مسلمانان بود.[۱۲۴]

دولت‌های کنگره در اعتراض به اعلام جنگ علیه آلمان توسط نایب‌السلطنه، لرد لینلیتگو، که بدون نظرخواهی از دولت‌های استانی انجام‌شده بود، استعفا دادند. دولت‌های مسلمان در پنجاب، بنگال و سند استعفا ندادند. اما شکافی بین فضل الحق و اتحادیه ایجاد شد، زمانی که نایب‌السلطنه یک شورای مشورتی ایجاد کرد و در نتیجه دولت حق سقوط کرد.[۱۲۴] به گفته فضل الحق که از حزب استعفا داد، اتحادیه مسلمانان بیش از آنکه نماینده استان‌های مسلمان‌نشین باشد، نماینده منافع استان‌های اقلیت مسلمان بود.[۱۲۵] فضل الحق قبل از استعفا، قطعنامه لاهور را در سال ۱۹۴۰ پیش برده بود. این قطعنامه از کلمه «ایالت‌ها» استفاده کرده بود که نشان می‌داد یک پاکستان متحد توسط این قطعنامه مد نظر نبوده است.[۱۲۶]

فضل الحق دولت خود را در اواخر سال ۱۹۴۱، این بار بدون اتحادیه مسلمانان، بازسازی کرد. اعضای اتحادیه مسلمانان به رهبری خواجه ناظم‌الدین و سهروردی علیه فضل الحق کارزار کردند. حق در سال ۱۹۴۳ تحت فشار فرماندار استعفا داد. در ۲۴ آوریل ۱۹۴۳، ناظم‌الدین به دعوت فرماندار، دولت خود را افتتاح کرد. دولت ناظم‌الدین هم از نظر نایب‌السلطنه، لرد ویول، و هم از نظر فرماندار نامطلوب تلقی می‌شد.[۱۲۶] به‌ویژه، نایب‌السلطنه از واکنش ناظم‌الدین به قحطی ناراحت بود.[۱۲۷] بنگال در طول جنگ جهانی دوم قحطی بزرگی را تجربه کرد. تقریباً ۳ و نیم میلیون نفر جان باختند که عمدتاً در مناطق روستایی بنگال شرقی بودند.[۱۲۸]

انتخابات ۱۹۴۵–۱۹۴۶ یک دولت استانی مسئول را احیا کرد.[۱۲۷] در انتخابات ۱۹۴۶، سیاست تحت سلطه دو سازمان بود.[۱۲۹] آن‌ها کنگره ملی هند و مسلم لیگ بودند. کنگره هرگز نتوانست در بنگال پیروز شود.[۱۳۰] انتخابات ۱۹۴۶ عمدتاً بر سر مسئله ایجاد یک میهن برای مسلمانان، یعنی پاکستان، برگزار شد. برای بسیاری، این انتخابات به مثابه یک همه‌پرسی بود. مسلم لیگ بنگال در کارزار انتخاباتی خود برای تقسیم، مسائل محلی را نادیده گرفت. حزب کریشاک پروجا (KPP) به رهبری فضل‌الحق شکست خورد. مسلم لیگ ۱۱۰ کرسی از ۱۱۷ کرسی اختصاص‌یافته به مسلمانان را به دست آورد. در میان تمام استان‌های مسلمان‌نشین، بنگال بزرگ‌ترین حامی مسلم لیگ بود.[۱۲۷] اکثریت دهقانان بنگال شرقی، پاکستان را راهی مناسب برای حذف نظام فئودالی می‌دیدند. آن‌ها بیش از دلایل مذهبی، به خاطر عوامل اقتصادی از مسلم لیگ و پاکستان حمایت می‌کردند.[۱۳۱]

در سال ۱۹۴۶، دولت بریتانیا هیئتی را اعزام کرد که در نهایت طرحی را برای یک هند متحد ارائه داد.[۱۳۲] این طرح شامل یک اتحادیه سست بود.[۱۳۳] نکته کلیدی برای بنگال، حفظ وحدت آن تحت این طرح بود. این طرح مورد توافق جناح قرار گرفت اما نهرو آن را رد کرد.[۱۳۲] مسلم لیگ روز ۱۶ اوت را «روز اقدام مستقیم» اعلام کرد. در پی آن، شورش‌هایی در کلکته رخ داد و افراد بسیاری جان باختند.[۱۳۴] طبقه «بهادرلوک» (Bhodrolok) تصمیم گرفت که تقسیم بنگال بهتر از پذیرش حکومت مسلمانان است. مسلم لیگ نمی‌خواست بنگال تقسیم شود و خواهان گنجاندن کامل آن در پاکستان بود. با این حال، کنگره خواستار تقسیم استان شد.[۱۳۱] چند تن از رهبران مسلم لیگ و کنگره شروع به حمایت از یک «بنگال متحد مستقل» کردند. در حالی که برخی از سیاستمداران مانند جناح و گاندی از این ایده حمایت می‌کردند، کنگره ملی آن را به نفع تقسیم رد کرد. قرار شد بنگال شرقی به پاکستان بپیوندد و بنگال غربی به هند ملحق شود.[۱۳۳] بیشتر منطقه سلهت در آسام که عمدتاً مسلمان‌نشین بود، در یک همه‌پرسی به بنگال رأی داد. بقیه مناطق به همراه آسام به هند پیوستند.[۱۳۵]

جنبش زبان بنگالی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
راهپیمایی اعتراضی برگزار شده در ۲۱ فوریه ۱۹۵۲ در داکا

شکافی بر سر مسئله زبان ملی ایجاد شد.[۱۳۶] جنبش زبان بنگالی یک تلاش سیاسی در بنگلادش (که در آن زمان با نام پاکستان شرقی شناخته می‌شد) بود که از به رسمیت شناختن زبان بنگالی به عنوان یک زبان رسمی در پاکستان حمایت می‌کرد. چنین به رسمیت شناختنی به زبان بنگالی اجازه می‌داد تا در امور دولتی استفاده شود. رهبری این جنبش بر عهده مفتی ندیم‌القمر احمد بود.[۱۳۷]

هنگامی که کشور پاکستان در سال ۱۹۴۷ تشکیل شد، دو منطقه آن، یعنی پاکستان شرقی (که بنگال شرقی نیز نامیده می‌شد) و پاکستان غربی، بر اساس خطوط فرهنگی، جغرافیایی و زبانی از هم جدا شدند. در ۲۳ فوریه ۱۹۴۸، دولت پاکستان زبان اردو را به عنوان تنها زبان ملی تعیین کرد که این امر اعتراضات گسترده‌ای را در میان اکثریت بنگالی‌زبان پاکستان شرقی برانگیخت. دولت در مواجهه با افزایش تنش‌های فرقه‌ای و نارضایتی عمومی از قانون جدید، برگزاری تجمعات و راهپیمایی‌های عمومی را ممنوع کرد. دانشجویان دانشگاه داکا و دیگر فعالان سیاسی از این قانون سرپیچی کرده و در ۲۱ فوریه ۱۹۵۲ دست به اعتراض زدند.[۱۳۸] این جنبش زمانی به اوج خود رسید که پلیس در آن روز به روی دانشجویان آتش گشود. این مرگ‌ومیرها منجر به ناآرامی‌های گسترده مدنی شد که توسط «عوامی مسلم لیگ» (که بعدها به عوامی لیگ بنگلادش تغییر نام داد) هدایت می‌شد. پس از سال‌ها درگیری، دولت مرکزی تسلیم شد و در سال ۱۹۵۶ وضعیت رسمی را به زبان بنگالی اعطا کرد. در ۱۷ نوامبر ۱۹۹۹، یونسکو روز ۲۱ فوریه را به عنوان روز جهانی زبان مادری اعلام کرد.[۱۳۹]

سیاست: ۱۹۵۴–۱۹۷۱

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
کابینه بنگال شرقی، ۱۹۵۴
شیخ مجیب‌الرحمن

رویدادهای سال ۱۹۵۲ باعث شد مردم پاکستان شرقی از مسلم لیگ رویگردان شوند.[۱۴۰] در انتخابات استانی سال ۱۹۵۴ پاکستان شرقی، مسلم لیگ تنها ۷ کرسی از ۳۹۰ کرسی را به دست آورد.[۱۴۱] «جبهه متحد» در انتخابات پیروز شد. تا سال ۱۹۵۶، زمانی که دولت اعلام کرد هم بنگالی و هم اردو زبان‌های رسمی خواهند بود، جنبش زبان ادامه یافت.[۱۴۲]

تفاوت‌های بزرگی میان دو بال پاکستان در حال شکل‌گیری بود. در حالی که غرب سهم اقلیتی از کل جمعیت پاکستان را داشت، بیشترین سهم از تخصیص درآمد، توسعه صنعتی، اصلاحات کشاورزی و پروژه‌های توسعه عمرانی را به خود اختصاص داده بود. ارتش و خدمات دولتی پاکستان تحت سلطه پنجابی‌ها بود.[۱۴۳] بنگالی‌ها توسط بریتانیایی‌ها به عنوان یک نژاد «غیرنظامی» طبقه‌بندی‌شده بودند. مشارکت بنگالی‌ها در ارتش بسیار اندک بود. بریتانیایی‌ها ترجیح می‌دادند مسلمانان پنجابی را استخدام کنند. پنجابی‌ها بر ارتشی که پاکستان از نیروهای نظامی هند بریتانیا به ارث برده بود، تسلط داشتند. از آنجا که بنگالی‌ها سنت خدمت نظامی در خانواده‌های خود نداشتند، استخدام افسران بنگالی دشوار بود.[۱۴۴]

تا اواسط دهه ۱۹۶۰، نخبگان پاکستان شرقی به این نتیجه رسیدند که حفظ منافع آن‌ها در گرو خودمختاری است. عبدالمنعم خان، که در دوره ۱۹۶۲–۱۹۶۸ فرماندار بود، مخالفان را سرکوب و رسانه‌ها را سانسور کرد. این رژیم در سال ۱۹۶۵، در سال جنگ بین هند و پاکستان، منفورتر شد. میهن‌پرستی در پاکستان شرقی در طول جنگ علیه هند بالا بود، اما این یکی از آخرین موارد همبستگی ملی بود. اهالی پاکستان شرقی احساس می‌کردند که ارتش آن‌ها را در برابر تهاجم احتمالی هند محافظت نکرده است.[۱۴۵]

در سال ۱۹۶۶، شیخ مجیب‌الرحمن، رهبر عوامی لیگ، طرح ۶ ماده‌ای خود را با عنوان «منشور بقای ما» در یک کنفرانس ملی احزاب سیاسی مخالف در لاهور اعلام کرد که در آن خواستار خودگردانی و خودمختاری قابل توجه سیاسی، اقتصادی و دفاعی برای پاکستان شرقی در یک فدراسیون پاکستانی با دولت مرکزی ضعیف شد. این امر منجر به جنبش ۶-پوینت تاریخی شد. شش ماده برای یک کنفدراسیون، افراطی‌تر از درخواست‌های قبلی برای خودمختاری بود.[۱۴۵]

در اوایل سال ۱۹۶۸، «پرونده توطئه آگارتالا» علیه مجیب با این اتهام تشکیل شد که متهم با کمک هند در حال توطئه برای جدایی پاکستان شرقی است. دولت انتظار داشت که این امر به محبوبیت مجیب لطمه بزند، اما تظاهرات مردمی باعث شد دولت پرونده را مختومه اعلام کند.[۱۴۶]

جنبشی در پاکستان غربی با هدف برکناری ایوب خان به پاکستان شرقی گسترش یافت و در آنجا مفاهیم ملی‌گرایانه بنگالی به خود گرفت. ایوب خان در مارس ۱۹۶۹ استعفا داد و جایگاه او توسط ژنرال یحیی خان تصاحب شد. یحیی تلاش کرد تا میان سیاستمداران آشتی برقرار کند. او اعلام کرد که انتخابات در سال ۱۹۷۰ برگزار خواهد شد و سازمان‌های سیاسی اجازه فعالیت خواهند داشت.[۱۴۷] او اعلام کرد که جایگاه خودش موقتی است و وظیفه‌اش برگزاری انتخابات برای مجلسی است که وظیفه تدوین قانون اساسی جدید را بر عهده خواهد داشت. او به «طرح یک واحدی» پایان داد و اجازه نمایندگی مردمی را صادر کرد که در نتیجه آن، ۱۶۲ کرسی از ۳۰۰ کرسی به پاکستان شرقی اختصاص یافت. یحیی یک «چارچوب قانونی» (LFO) به عنوان دستورالعملی برای مجلس ایجاد کرد. این دستورالعمل اصولی مانند فدرالیسم ایالتی، برتری اسلام، و خودمختاری استانی با مفاد کافی برای دولت فدرال جهت انجام وظایف و دفاع از تمامیت ارضی کشور را تعیین می‌کرد. نکته اخیر با نکات مورد نظر مجیب در تضاد بود. یحیی تأکید کرد که اگر قانون اساسی از LFO پیروی نکند، پذیرفته نخواهد شد. حزب مجیب قانون اساسی خود را بر اساس شش اصل تدوین کرده بود.[۱۴۸]

جنبش استقلال

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

عوامی لیگ بنگلادش ۱۶۰ کرسی از ۱۶۲ کرسی پاکستان شرقی را در انتخابات سراسری ۱۹۷۰ پاکستان به دست آورد.[۱۴۸] نورالامین یکی از کرسی‌های باقی‌مانده را به دست آورد.[۱۴۹] حزب مردم پاکستان، به رهبری ذوالفقار علی بوتو، اکثریت کرسی‌ها را در پاکستان غربی کسب کرد.[نیازمند منبع] یحیی مذاکراتی را بین بوتو و مجیب سازماندهی کرد تا به اجماعی در مورد شکل قانون اساسی آینده برسند. مجیب بر اکثریت خود و قصدش برای پایه‌گذاری قانون اساسی بر اساس شش اصل خود تأکید کرد. استدلال بوتو این بود که دو اکثریت وجود دارد. مذاکرات شکست خورد.[۱۵۰] مجیب درخواست‌های بوتو برای سهم‌خواهی در قدرت را رد کرد. بوتو جلسه ۳ مارس مجلس ملی را تحریم کرد و سایر سیاستمداران پاکستان غربی را از شرکت در آن بازداشت. بوتو از یحیی درخواست کرد که جلسه مجلس ملی را به تعویق بیندازد. در ۱ مارس، هنگامی که یحیی این کار را انجام داد، اعتراضات و درگیری‌ها آغاز شد.[۱۵۱]

چپ‌گرایان در پاکستان شرقی به مجیب فشار آوردند تا فوراً اعلام استقلال کند. دولت پاکستان غربی سربازانی را برای جلوگیری از چنین احتمالی مستقر کرد.[۱۵۱] مجیب با آغاز یک جنبش نافرمانی مدنی، گزینه میانه‌ای را انتخاب کرد. این جنبش موفق بود، ماشین دولت را فلج کرد و عملاً فرماندهی پاکستان شرقی را به دست مجیب سپرد. مجیب اعلام کرد که اهالی پاکستان شرقی برای استقلال خواهند جنگید، اما همزمان تلاش کرد تا به راه‌حلی در چارچوب یک پاکستان متحد دست یابد.[۱۵۲]

یحیی خان و بوتو در ماه مارس به عنوان آخرین تلاش برای دستیابی به یک قطعنامه به داکا رفتند. با این حال، سه حزب نتوانستند در مورد انتقال قدرت به اجماع برسند. در ۲۳ مارس، عوامی لیگ به یحیی گفت که باید ظرف ۲ روز خودمختاری منطقه‌ای را صادر کند وگرنه پاکستان شرقی دچار هرج‌ومرج خواهد شد. در حالی که مذاکرات هنوز در جریان بود، یحیی راه حل نظامی را برای این مشکل انتخاب کرد.[۱۵۳] در شب ۲۵ مارس، یحیی مخفیانه به پاکستان غربی بازگشت و به ارتش دستور داد تا به اعضای اصلی کمپین خودمختاری حمله کنند.[۱۵۴]

در ۳ مارس، شاه‌جهان سراج، رهبر دانشجویان، «سادینوتار ایشتهار» (اعلامیه استقلال) را در پالتان میدان در مقابل مجیب در یک گردهمایی عمومی تحت هدایت «سوادین بنگلا بیپلوبی پریشاد» قرائت کرد.[۱۵۵]

در ۷ مارس، یک گردهمایی عمومی در سوهراوردی اودیان برگزار شد تا اخبار مربوط به جنبش جاری را از شیخ مجیب، رهبر جنبش، بشنوند. اگرچه او از اشاره مستقیم به استقلال خودداری کرد، زیرا مذاکرات هنوز در جریان بود، اما به شنوندگان خود هشدار داد که برای هرگونه جنگ قریب‌الوقوع آماده باشند.[۱۵۵] این سخنرانی به عنوان لحظه‌ای کلیدی در جنگ آزادی‌بخش در نظر گرفته می‌شود و با این عبارت به یاد می‌آید:

"Ebarer Shongram Amader Muktir Shongram, Ebarer Shongram Shadhinotar Shongram...."
«مبارزه این بار ما، مبارزه برای آزادی ماست؛ مبارزه این بار ما، مبارزه برای استقلال ماست...»

اعلام رسمی استقلال

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تصویری که واحدهای نظامی و جابجایی نیروها در طول جنگ را نشان می‌دهد.

در ساعات اولیه ۲۶ مارس ۱۹۷۱، سرکوب نظامی توسط ارتش پاکستان آغاز شد. بنگاباندو شیخ مجیب‌الرحمن دستگیر شد و رهبران سیاسی متفرق شدند و عمدتاً به هند همسایه گریختند و در آنجا یک دولت موقت تشکیل دادند. شیخ مجیب‌الرحمن قبل از دستگیری توسط ارتش پاکستان، یادداشتی دست‌نویس را منتقل کرد که حاوی اعلامیه استقلال بنگلادش بود. این یادداشت به طور گسترده منتشر شد و توسط فرستنده بی‌سیم «تفنگداران پاکستان شرقی» مخابره گردید. گزارش‌های مطبوعات جهانی از اواخر مارس ۱۹۷۱ نیز اطمینان حاصل کردند که اعلام استقلال بنگلادش توسط بنگاباندو به طور گسترده در سراسر جهان گزارش شود. سرگرد ضیاء الرحمان، افسر ارتش بنگالی، ایستگاه رادیویی کالورگات را در چیتاگرام تصرف کرد و اعلامیه استقلال بنگلادش را در ساعات عصر ۲۷ مارس قرائت کرد.[۱۵۶]

«اینجا سوادین بنگلا بتار کندرا است. من، سرگرد ضیاء الرحمان، به دستور بنگاباندو مجیب‌الرحمن، بدین‌وسیله اعلام می‌کنم که جمهوری خلق مستقل بنگلادش تأسیس شده است. به دستور او، من فرماندهی را به عنوان رئیس موقت جمهوری بر عهده گرفته‌ام. به نام شیخ مجیب‌الرحمن، از همه بنگالی‌ها می‌خواهم که علیه حمله ارتش پاکستان غربی قیام کنند. ما تا آخرین نفس برای آزادی سرزمین مادری‌مان خواهیم جنگید. پیروزی، به لطف خداوند، از آن ماست. جوی بنگلا.»[۱۵۷]

دولت موقت جمهوری خلق بنگلادش در ۱۰ آوریل در مهرپور (که بعداً به مجیب‌نگر، شهری در مجاورت مرز هند، تغییر نام یافت) تشکیل شد. شیخ مجیب‌الرحمن به عنوان رئیس دولت اعلام شد. تاج‌الدین احمد به مقام نخست‌وزیری رسید، سید نذرالاسلام رئیس‌جمهور موقت شد و خنداکر مشتاق احمد به عنوان وزیر امور خارجه منصوب گشت. در آنجا طرح جنگ با تشکیل نیروهای مسلح بنگلادش که «موکتی‌فوجو» نامیده می‌شد، ترسیم گردید. بعدها این نیروها «موکتی‌باهینی» (مبارزان آزادی) نام گرفتند. ام. ای. جی. عثمانی به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح منصوب شد. آموزش و بخش عمده‌ای از سلاح‌ها و مهمات توسط دولت مهرپور که مورد حمایت هند بود، تأمین شد. با شدت گرفتن درگیری‌ها میان ارتش پاکستان و موکتی باهینی بنگالی، حدود ده میلیون بنگالی که عمدتاً هندو بودند، به ایالت‌های آسام، تریپورا و بنگال غربی در هند پناه بردند.

مبارزان آزادی قادر به شکست ارتش نبودند.[۱۵۳] ارتش پاکستان گروه‌های غیرنظامی و شبه‌نظامی را برای خنثی‌سازی مبارزان آزادی ایجاد کرد.[۱۵۸] آن‌ها بیهاری‌ها و بنگالی‌هایی را که از جدایی پاکستان شرقی حمایت نمی‌کردند، به خدمت گرفتند.[۱۵۹]

هنگامی که مشخص شد نه ارتش پاکستان و نه مبارزان آزادی نمی‌توانند پیروز شوند، هند به تدریج تهاجم خود را آغاز کرد. هند تلاش‌های خود را در سطح بین‌المللی افزایش داد[۱۶۰] و فعالیت‌های نظامی خود را در پاکستان شرقی گسترش داد، اما به دلیل ترس از پیامدهای ژئوپلیتیک، اعلام جنگ نکرد. هند زمانی که پاکستان در ۳ دسامبر به فرودگاه‌های هند حمله کرد، فرصت اعلام جنگ یافت. ارتش هند و موکتی باهینی با تسلیحات بهتر، برتری کامل هوایی و دریایی و حمایت اکثر مردم محلی، دست بالا را داشتند. ارتش پاکستان بسیاری از بنگالی‌ها را کشت و مورد تجاوز قرار داد. شبه‌نظامیان طرفدار پاکستان در نزدیکی پایان جنگ، روشنفکران بنگالی را به قتل رساندند. دولت پاکستان فروپاشید و ارتش در ۱۶ دسامبر تسلیم شد.[۱۶۱]

تسلیم پاکستان و پیامدهای آن

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تسلیم پاکستان در ۱۶ دسامبر ۱۹۷۱ در میدان مسابقه رامنا در داکا رخ داد که نشان‌دهنده آزادی بنگلادش بود.

در ۱۶ دسامبر ۱۹۷۱، سپهبد ای. ای. کی. نیازی، فرمانده نیروهای ارتش پاکستان مستقر در پاکستان شرقی، سند تسلیم را امضا کرد و کشور «بنگلا دِش» («سرزمین بنگال») روز بعد رسماً تأسیس شد. در زمان تسلیم، تنها چند کشور این ملت جدید را به رسمیت شناخته بودند. بیش از ۹۰٬۰۰۰ سرباز پاکستانی تسلیم نیروهای هندی شدند که بزرگ‌ترین تسلیم از زمان جنگ جهانی دوم محسوب می‌شد.[۱۶۲][۱۶۳] کشور جدید در ۱۱ ژانویه ۱۹۷۲ نام خود را به بنگلادش تغییر داد و تحت یک قانون اساسی به دموکراسی پارلمانی تبدیل شد. اندکی پس از آن در ۱۹ مارس، بنگلادش یک معاهده دوستی با هند امضا کرد. بنگلادش به دنبال عضویت در سازمان ملل بود و اکثر کشورها به نفع آن رأی دادند، اما چین به دلیل اینکه پاکستان متحد کلیدی‌اش بود، آن را وتو کرد.[۱۶۴] ایالات متحده، که او نیز متحد کلیدی پاکستان بود، یکی از آخرین کشورهایی بود که بنگلادش را به رسمیت شناخت.[نیازمند منبع] برای اطمینان از گذار آرام، در سال ۱۹۷۲ قرارداد سیملا میان هند و پاکستان امضا شد. این معاهده تضمین می‌کرد که پاکستان در ازای بازگشت اسرای جنگی پاکستانی، استقلال بنگلادش را به رسمیت بشناسد. هند با تمام اسرای جنگی دقیقاً مطابق با کنوانسیون ژنو، قانون ۱۹۲۵ رفتار کرد.[۱۶۵] هند بیش از ۹۳٬۰۰۰ اسیر جنگی پاکستانی را در عرض پنج ماه آزاد کرد.[۱۶۲]

علاوه بر این، به عنوان نشانه‌ای از حسن نیت، نزدیک به ۲۰۰ سرباز که به دلیل جنایت جنگی توسط بنگالی‌ها تحت تعقیب بودند، توسط هند عفو شدند.[۱۶۶] این توافق همچنین بیش از ۱۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۵٬۰۰۰ مایل مربع) از زمینی را که نیروهای هندی در طول جنگ در پاکستان غربی تصرف کرده بودند، بازگرداند، اگرچه هند چند منطقه استراتژیک را حفظ کرد؛[۱۶۷] که مهم‌ترین آن‌ها کارگل بود (که خود در سال ۱۹۹۹ دوباره به کانون جنگی میان دو کشور تبدیل شد).

تعداد واقعی قربانیان در طول جنگ هنوز مشخص نیست.[۱۵۹][۱۶۸] و برآوردها از کشته‌شدگان از ۳ میلیون نفر طبق برآوردهای بنگلادشی تا ۲۶٬۰۰۰ نفر طبق برآوردهای پاکستانی متغیر است. طبق یک منبع، ۱٫۷ میلیون نفر جان باختند. تعداد زیادی از زنان توسط نیروهای پاکستانی، بنگالی و بیهاری مورد تجاوز قرار گرفتند. دولت به آن‌ها عنوان افتخاری «بیرانگینا» («قهرمانان شجاع») اعطا کرد، اما آن‌ها پس از آن دچار تبعیض شدند.[۱۶۸]

علاوه بر اسرای جنگی پاکستانی، هنوز همکارانی در بنگلادش حضور داشتند. در سال ۱۹۷۳، دولت بنگلادش در ازای به رسمیت شناختن توسط پاکستان، عفو عمومی برای آن‌ها اعلام کرد. تقاضاها برای محاکمه این همکاران در دهه ۱۹۹۰ دوباره مطرح شد. همچنین جمعیت بزرگی از مسلمانان غیربنگالی[۱۶۹] وجود داشتند که عمدتاً از پاکستان حمایت می‌کردند. اوباش بنگالی که آن‌ها را «بیهاری» می‌نامیدند، قبل از جنگ آن‌ها را کشته بودند و بیهاری‌ها در طول جنگ به ارتش پاکستان کمک کرده بودند. هزاران نفر متحمل یک نسل‌کشی متقابل شدند و حداقل یک میلیون نفر بی‌خانمان گشتند.[۱۶۸]

جمهوری خلق بنگلادش

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

قانون اساسی، دموکراسی اولیه و سوسیالیسم

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دولت موقت بنگلادش نخستین دولت این کشور بود. دولت موقت در ۱۷ آوریل ۱۹۷۱ در مجیب‌نگر تشکیل شد. این دولت اعلامیه استقلال را صادر کرد و یک قانون اساسی موقت تدوین نمود که در آن «برابری، کرامت انسانی و عدالت اجتماعی» به عنوان اصول بنیادین اعلام شد. نخست‌وزیر آن تاج‌الدین احمد و رئیس ستاد ارتش ام. آ. جی. عثمانی بود. دیگر اعضای مهم کابینه شامل سید نذرالاسلام و محمد منصور علی بودند. این دولت شامل خدمات کشوری بنگلادش بود که به‌تازگی با اعضای جداشده از خدمات کشوری پاکستان تشکیل‌شده بود. همچنین این دولت دارای یک شیخ‌السفرا برجسته بود که توسط افرادی چون ابوسعید چودری، همایون رشید چودری و رحمان سبحان هدایت می‌شد. نیروهای بنگلادش شامل یازده فرمانده بخش بود که چهره‌های برجسته‌ای از جمله ضیاء الرحمان، خالد مشرف و ک. ام. شفیع‌الله در میان آن‌ها حضور داشتند.[۱۷۰][۱۷۱]

هندِ همسایه، حمایت‌های دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی برای دولت موقت فراهم کرد. پایتخت دولت در تبعید، کلکته بود. ارتش هند در دو هفته پایانی جنگ در دسامبر ۱۹۷۱ مداخله کرد و تسلیم شدن پاکستان را تضمین نمود.

دولت شیخ مجیب

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

عوامی لیگ بنگلادش که گرایش‌های چپ‌گرایانه داشت و در انتخابات ۱۹۷۰ پاکستان پیروز‌شده بود، نخستین دولت پس از استقلال را در بنگلادش تشکیل داد. رهبر عوامی لیگ، شیخ مجیب‌الرحمن، در ۱۲ ژانویه ۱۹۷۲ به عنوان دومین نخست‌وزیر بنگلادش منصوب شد و به‌طور گسترده به عنوان قهرمان استقلال و پدر ملت شناخته می‌شود. ملت‌سازی تحت رژیم او بر پایه اصول ملی‌گرایی سکولار بنگالی بود. قانون اساسی بنگلادش که توسط کمال حسین تدوین شد، ساختار یک جمهوری پارلمانی دموکراتیک لیبرال با تأثیرات سوسیالیستی را در سال ۱۹۷۲ پایه‌گذاری کرد.

در عرصه بین‌المللی، رحمان و همتای هندی‌اش ایندیرا گاندی، «معاهده ۲۵ ساله دوستی، همکاری و صلح هند و بنگلادش» را امضا کردند. بنگلادش به سازمان همکاری اسلامی، اتحادیه کشورهای مشترک‌المنافع و جنبش عدم تعهد پیوست. رحمان برای گفتگو با رهبران آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی به واشینگتن دی‌سی و مسکو دعوت شد. در توافق دهلی در سال ۱۹۷۴، بنگلادش، هند و پاکستان متعهد شدند که برای ثبات و صلح منطقه‌ای تلاش کنند. این توافق راه را برای بازگشت مقامات بنگالی بازداشت‌شده و خانواده‌هایشان که در پاکستان سرگردان بودند، و همچنین برقراری روابط دیپلماتیک بین داکا و اسلام‌آباد هموار کرد. ژاپن به یکی از تأمین‌کنندگان اصلی کمک به کشور جدید تبدیل شد. اگرچه اسرائیل یکی از نخستین کشورهایی بود که بنگلادش را به رسمیت شناخت،[۱۷۲] دولت در داکا به‌شدت از مصر در طول جنگ یوم کیپور حمایت کرد. در مقابل، مصر ۴۴ تانک به نیروی نظامی بنگلادش هدیه داد.[۱۷۳] اتحاد جماهیر شوروی نیز چندین اسکادران از هواپیماهای میگ-۲۱ تأمین کرد.[۱۷۴]

در داخل کشور، رژیم رحمان به‌طور فزاینده‌ای اقتدارگرا شد.[۱۷۵] شورشی توسط حزب سوسیالیست رادیکال جاتییا ساماجتانتیریک دال و همچنین اعتراضاتی از سوی نیروهای طرفدار تجارت و محافظه‌کار صورت گرفت که معتقد بودند عوامی لیگ به‌طور ناعادلانه‌ای اعتبار انحصاری مبارزات آزادی‌بخش را به نام خود ثبت می‌کند.[نیازمند منبع] رحمان در سال ۱۹۷۴ برای پاکسازی سوءمدیریت و فساد، وضعیت اضطراری سه ماهه اعلام کرد.[۱۷۶] او نیروی شبه‌نظامی جاتییا راخی باهینی را تشکیل داد که به حقوق بشر متهم شد.[۱۷۷] این نیرو همچنین مورد بی‌اعتمادی بسیاری در نیروی زمینی بنگلادش بود.[۱۷۸]

از نظر اقتصادی، رحمان برنامه گسترده ملی‌سازی را آغاز کرد که در دستیابی به مزایای مورد نظر ناکام ماند. کمک‌های شوروی و هند نیز به میزان مطلوب محقق نشد. قحطی ۱۹۷۴ بنگلادش یک ضربه اقتصادی بزرگ و یک بحران انسانی بود.[۱۷۹]

در ژانویه ۱۹۷۵، شیخ مجیب با اختیارات فوق‌العاده ریاست‌جمهوری را بر عهده گرفت، نظام پارلمانی را منحل کرد و یک نظام تک‌حزبی برقرار نمود. احزاب سیاسی مختلف در یک حزب ملی قانونی واحد به نام بنگلادش کریشاک سرامیک عوامی لیگ که به اختصار باک‌سال (BAKSAL) نامیده می‌شد، ادغام شدند.[۱۷۹] اکثر روزنامه‌های بنگلادشی ممنوع شدند.[نیازمند منبع] شکست سیاست‌های اقتصادی شیخ مجیب، مردم را از او دور کرد. تا سال ۱۹۷۵، آنتونی ماسکارناس روزنامه‌نگار، او را «منفورترین مرد در بنگلادش» توصیف کرد.[۱۷۹] در ۱۵ اوت ۱۹۷۵، گروهی از شورشیان جوان ارتش، شیخ مجیب را ترور کردند.[۱۸۰]

کودتاهای نظامی و رژیم‌های ریاست‌جمهوری

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

نخستین حکومت نظامی و دولت ضیاء

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
رئیس‌جمهور ضیاء الرحمان به همراه یویلیانا، ملکه هلند و بئاتریکس، ملکه هلند در سال ۱۹۷۹

رهبران کودتا، معاون رئیس‌جمهور، خنداکر مشتاق احمد را به عنوان جانشین بلافصل شیخ مجیب منصوب کردند. احمد حکومت نظامی اعلام کرد. او رهبری نیروهای مسلح بنگلادش را تغییر داد و برخی از نزدیکان برجسته شیخ مجیب، از جمله نخستین نخست‌وزیر بنگلادش، تاج‌الدین احمد را زندانی کرد. این رهبران زندانی در ۳ نوامبر ۱۹۷۵، برای جلوگیری از پیوستن آن‌ها به ضدکودتایی که در همان روز آغاز‌شده بود، به قتل رسیدند.[۱۸۱]

ضدکودتا به رهبری سرتیپ خالد مشرف، احمد را از ریاست‌جمهوری برکنار کرد. در ۶ نوامبر ۱۹۷۵، رئیس دیوان عالی، ابو سادات محمد سایم، به عنوان رئیس‌جمهور منصوب شد. روز بعد، مشرف در جریان شورشی به رهبری ابو طاهر کشته شد. فرمانده ارتش، سپهبد ضیاء الرحمان، به عنوان قدرتمندترین چهره کشور ظهور کرد.[۱۸۲]

اختلاف بر سر تقسیم آب گنگ، به دلیل ساخت سد فاراکا توسط هند، بنگلادش را بر آن داشت تا در سال ۱۹۷۶ خواستار مداخله سازمان ملل متحد شود. این اختلاف از طریق یک توافق دوجانبه در سال ۱۹۷۷ حل و فصل شد.[۱۸۳]

سپهبد ضیاء الرحمان (که به طور عامیانه با نام ضیاء شناخته می‌شد) در ۲۱ آوریل ۱۹۷۷ ریاست‌جمهوری را از قاضی سایم تحویل گرفت. ضیاء حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP) را تشکیل داد. انتخابات پارلمانی در سال ۱۹۷۹ برگزار شد که در آن حزب ملی‌گرای بنگلادش به پیروزی قاطع دست یافت و عوامی لیگ بنگلادش به حزب اصلی مخالف تبدیل شد.

رئیس‌جمهور ضیاء بازار آزاد را احیا کرد، سوسیالیسم را در قانون اساسی به «عدالت اقتصادی و اجتماعی» بازتعریف نمود و سیاست خارجی‌ای را تدوین کرد که بر همبستگی با کشورهای دارای اکثریت مسلمان و همکاری‌های منطقه‌ای در جنوب آسیا تأکید داشت. بنگلادش در دوران ریاست‌جمهوری ضیاء به رشد سریع اقتصادی و صنعتی دست یافت. دولت او نخستین منطقه آزاد تجاری کشور را ایجاد کرد. این دولت یک برنامه محبوب «غذا در برابر کار» را اجرا کرد، اشتراکی‌سازی مزارع را لغو نمود و توسعه بخش خصوصی را ترویج کرد.

ضیاء با بیست شورش و تلاش برای کودتا علیه دولتش مواجه شد.[۱۸۴] آخرین تلاش برای کودتا منجر به ترور او در سال ۱۹۸۱ شد: ضیاء در ۳۰ مه ۱۹۸۱ توسط سربازان وفادار به سرلشکر ابوالمنظور کشته شد. این شورش بعداً توسط فرمانده ارتش، سپهبد حسین محمد ارشاد سرکوب شد.[۱۸۵]

دولت عبدالستار

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پس از ضیا، معاون رئیس‌جمهور عبدالستار جانشین او شد. رئیس‌جمهور عبدالستار در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۹۸۱ از حمایت مردمی برخوردار شد. کودتای ۱۹۸۲ بنگلادش، رئیس‌جمهور عبدالستار و دولت غیرنظامی او را سرنگون کرد.[۱۸۶]

دومین حکومت نظامی و دولت ارشاد

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
رئیس‌جمهور حسین محمد ارشاد
نور حسین، از معترضان طرفدار مردم‌سالاری، در حال نمایش شعار «স্বৈরাচার নীপাত যাক//» (مرگ بر استبداد). این کلمات با رنگ سفید روشن بر روی سینه برهنه او در جریان تظاهرات ۱۰ نوامبر ۱۹۸۷ برای مردم‌سالاری در داکا نوشته شده بود؛ عکسی که توسط دینو عالم درست پیش از آنکه او توسط نیروهای امنیتی رئیس‌جمهور ارشاد به ضرب گلوله کشته شود، ثبت شد.

عبدالستار با قاضی‌القضات احسان‌الدین چودری جایگزین شد. سپهبد حسین محمد ارشاد حکومت نظامی اعلام کرد و به عنوان رئیس‌کل حکومت نظامی منصوب شد. او خود را به عنوان رئیس شورای وزیران و فرماندهان نیروی دریایی و هوایی را به عنوان معاونان رئیس‌کل حکومت نظامی منصوب کرد. ارشاد سیاست خارجی بنگلادش را بیشتر به سمت بلوک ضد اتحاد جماهیر شوروی سوق داد.

در سال ۱۹۸۳، ارشاد مقام ریاست‌جمهوری را بر عهده گرفت. سرکوب سیاسی تحت رژیم حکومت نظامی ارشاد بیداد می‌کرد. با این حال، دولت مجموعه‌ای از اصلاحات اداری، به‌ویژه در زمینه قدرت‌سپاری را اجرا کرد. هجده ناحیه کشور به شصت و چهار ناحیه تقسیم شدند. سیستم زیرناحیه نیز ایجاد شد.

از جمله اقدامات عمده او خصوصی‌سازی اقتصاد عمدتاً دولتی (تا ۷۰٪ صنعت در مالکیت عمومی بود) و تشویق سرمایه‌گذاری خصوصی در صنایع سنگین به همراه تولیدات سبک، مواد خام و روزنامه‌ها بود. شرکت‌های خارجی نیز برای سرمایه‌گذاری در صنعت بنگلادش دعوت شدند و اقدامات حمایتی سخت‌گیرانه‌ای برای حفاظت از تولیدات داخلی وضع شد. تمامی احزاب سیاسی و اتحادیه‌های کارگری ممنوع شدند و مجازات اعدام برای فساد و تحریکات سیاسی در نظر گرفته شد. به قدرت رسیدن ارشاد به‌طور کلی به عنوان یک تحول مثبت تلقی می‌شد[نیازمند منبع]، زیرا بنگلادش در وضعیت اقتصادی وخیمی قرار داشت. کشور با کمبود شدید مواد غذایی مواجه بود. دولت همچنین با کسری بودجه شدید به میزان ۴ میلیارد تاکا روبرو بود و صندوق بین‌المللی پول اعلام کرد تا زمانی که بنگلادش بخشی از بدهی‌های موجود خود را نپردازد، وام بیشتری ارائه نخواهد کرد. در بیشتر سال ۱۹۸۴، ارشاد به دنبال مشارکت احزاب مخالف در انتخابات محلی تحت حکومت نظامی بود. با این حال، امتناع مخالفان از شرکت در انتخابات، ارشاد را مجبور به کنار گذاشتن این برنامه‌ها کرد. ارشاد در یک همه‌پرسی ملی در مارس ۱۹۸۵ به دنبال حمایت عمومی از رهبری خود بود. او با اکثریت قاطع پیروز شد، اگرچه میزان مشارکت پایین بود. دو ماه بعد، ارشاد انتخابات روسای شوراهای محلی را برگزار کرد. نامزدهای طرفدار دولت اکثریت کرسی‌ها را به دست آوردند و برنامه بلندپروازانه رئیس‌جمهور برای تمرکززدایی را به جریان انداختند.

فضای سیاسی در اوایل سال ۱۹۸۶ بیشتر باز شد و حقوق سیاسی بیشتری، از جمله حق برگزاری تجمعات بزرگ عمومی، احیا گردید. در همان زمان، حزب ملی (ارشاد) که به عنوان ابزار سیاسی ارشاد برای گذار از حکومت نظامی طراحی‌شده بود، تأسیس شد.[۱۸۷] با وجود تحریم توسط حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP) به رهبری بیوه رئیس‌جمهور ضیا، یعنی بیگم خالده ضیا، انتخابات پارلمانی طبق برنامه در انتخابات سراسری ۱۹۸۶ برگزار شد. حزب ملی اکثریت متوسطی از ۳۰۰ کرسی انتخابی در مجلس ملی را به دست آورد. مشارکت عوامی لیگ بنگلادش — به رهبری دختر رئیس‌جمهور فقید مجیب، شیخ حسینه واجد — به انتخابات اعتبار بخشید، علی‌رغم اتهامات گسترده مبنی بر بی‌نظمی در رأی‌گیری.[۱۸۷][۱۸۸]

ارشاد در آماده‌سازی برای انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۹۸۶ بنگلادش که برای اکتبر برنامه‌ریزی‌شده بود، از سمت رئیس ستاد ارتش استعفا داد و از خدمت نظامی بازنشسته شد. با اعتراض به اینکه حکومت نظامی هنوز برقرار است، هم حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP) و هم عوامی لیگ (AL) از معرفی نامزدهای رقیب خودداری کردند. ارشاد به راحتی از سایر نامزدها پیشی گرفت و ۸۴٪ آرا را به دست آورد. اگرچه دولت ارشاد مدعی مشارکت بیش از ۵۰ درصدی بود، رهبران مخالف و بخش بزرگی از مطبوعات خارجی، درصد بسیار کمتری را تخمین زدند و ادعای بی‌نظمی در رأی‌گیری کردند.[۱۸۹]

در نوامبر ۱۹۸۶، دولت او اکثریت دو‌سوم لازم را در مجلس ملی برای تصویب هفتمین لایحه اصلاحیه قانون اساسی به دست آورد که ارشاد و رژیم او را از پیگرد قانونی برای اقدامات انجام‌شده در طول سال‌های حکومت نظامی مصون می‌داشت.[۱۸۸] حکومت نظامی متعاقباً در ۱۱ نوامبر لغو شد[۱۸۷][۱۹۰] و احزاب مخالف کرسی‌های انتخابی خود را در مجلس ملی تصاحب کردند.

با این حال، در ژوئیه ۱۹۸۷، پس از آنکه دولت با عجله یک لایحه قانونی بحث‌برانگیز را برای گنجاندن نمایندگان نظامی در شوراهای اداری محلی تصویب کرد، مخالفان از پارلمان خارج شدند. تصویب این لایحه به جرقه زدن جنبش مخالفان کمک کرد که به‌سرعت قدرت گرفت و برای اولین بار احزاب مخالف بنگلادش را متحد کرد. دولت شروع به دستگیری تعداد زیادی از فعالان مخالف تحت قانون اختیارات ویژه ۱۹۷۴ کشور کرد. با وجود این دستگیری‌ها، احزاب مخالف به سازماندهی راهپیمایی‌های اعتراضی و اعتصابات سراسری ادامه دادند.[۱۹۱] به منظور جلوگیری از اعتصاب ۷۲ ساعته برنامه‌ریزی‌شده برای ۲۹ نوامبر، ارشاد در ۲۷ نوامبر وضعیت اضطراری اعلام کرد.[۱۹۲] پارلمان در ۶ دسامبر منحل شد[۱۹۳] و انتخابات جدید برای مارس ۱۹۸۸ برنامه‌ریزی گردید.[۱۸۷]

تمامی احزاب اصلی مخالف، پیشنهادهای دولت برای شرکت در این انتخابات را رد کردند و تأکید داشتند که دولت قادر به برگزاری انتخابات آزاد و عادلانه نیست. با وجود تحریم مخالفان، انتخابات سراسری ۱۹۸۸ بنگلادش برگزار شد. حزب ملی (ارشاد) حاکم، ۲۵۱ کرسی از ۳۰۰ کرسی را به دست آورد. پارلمان، اگرچه همچنان توسط مخالفان به عنوان یک نهاد غیرقانونی تلقی می‌شد، جلسات خود را طبق برنامه برگزار کرد و لوایح متعددی را تصویب نمود، از جمله در ژوئن ۱۹۸۸، هشتمین اصلاحیه بحث‌برانگیز قانون اساسی که اسلام را به عنوان دین رسمی کشور تعیین کرد،[۱۹۴] که در تضاد با ماهیت سکولار اولیه قانون اساسی بود.

تا سال ۱۹۸۹، ناظران بین‌المللی انتخابات شوراهای محلی را به‌طور کلی کم‌خشونت‌تر و آزادتر و عادلانه‌تر از انتخابات‌های پیشین ارزیابی کردند. با این حال، مخالفت‌ها با حکومت ارشاد دوباره قوت گرفت و تا پایان سال ۱۹۹۰ به اعتصاب‌های عمومی مکرر، افزایش اعتراضات دانشگاهی، تجمعات مردمی و فروپاشی کلی نظم و قانون منجر شد.[۱۸۷]

تپه‌های چیتاگونگ

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

تپه‌های چیتاگونگ، مرز کوهستانی جنوب شرقی بنگلادش با میانمار و شمال شرق هند است. این منطقه در دوران بنگال بریتانیا از خودمختاری برخوردار بود. وضعیت خودمختار آن توسط پاکستان لغو شد؛ پاکستان سد بحث‌برانگیز کاپتای را ساخت که باعث آوارگی بومیان منطقه شد. هنگامی که بنگلادش مستقل شد، دولت شیخ مجیب‌الرحمن قانون اساسی ملی‌گرایانه بنگالی را تصویب کرد که اقلیت‌های قومی کشور را به رسمیت نمی‌شناخت. مانابندرا نارایان لارما، نماینده مجلس از منطقه تپه‌ها، خواستار به رسمیت شناختن قانون اساسی برای بومیان منطقه شد.[۱۹۵] او سخنرانی برجسته‌ای در مجلس موسسان بنگلادش ایراد کرد و خواستار استفاده از «بنگلادشی» به عنوان تعریف ملیت کشور، به جای «بنگالی» شد. در طول دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، تلاش‌هایی از سوی دولت برای اسکان مردمان بنگالی در این منطقه صورت گرفت. این تلاش‌ها با مقاومت قبایل تپه‌نشین مواجه شد که با حمایت پنهانی هند، یک نیروی چریکی به نام شانتی باهینی تشکیل دادند. در نتیجه جنبش مقاومت قبیله‌ای، دولت‌های پیاپی تپه‌های چیتاگونگ را به یک منطقه نظامی تبدیل کردند.[۱۹۶]

پس از سال‌ها ناآرامی، توافق‌نامه صلح تپه‌های چیتاگونگ در سال ۱۹۹۷ میان دولت بنگلادش و رهبران قبایل امضا شد که سطح محدودی از خودمختاری را به شورای منتخب سه منطقه تپه‌ای اعطا می‌کرد.[۱۹۷]

بازگشت جمهوری پارلمانی و نبرد بیگم‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

نخستین دولت موقت (۱۹۹۰–۱۹۹۱)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

ارشاد تحت فشار ارتش و جامعه بین‌المللی استعفا داد، زیرا جنبش مردم‌سالاری شدن به رهبری خالده ضیا و شیخ حسینه سراسر کشور را فرا گرفت و مشارکت طبقات متوسط و بالا را به همراه داشت.

شهاب‌الدین احمد، رئیس دیوان عالی، به عنوان رئیس‌جمهور موقت سوگند یاد کرد و نخستین دولت موقت بنگلادش را تشکیل داد. احمد، ارشاد را بازداشت کرد و انتخابات آزاد و عادلانه‌ای را در سال ۱۹۹۱ سازماندهی نمود.

دولت خالده (۱۹۹۱–۱۹۹۶)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

حزب مرکز-راست بی‌ان‌پی در انتخابات سراسری ۱۹۹۱ بنگلادش با کسب ۱۴۰ کرسی پیروز شد، اما از اکثریت مطلق پارلمانی بازماند. با این حال، آن‌ها با حمایت حزب اسلامی جماعت اسلامی بنگلادش دولتی تشکیل دادند و خالده ضیا، بیوه ضیاء الرحمان، پست نخست‌وزیری را به دست آورد. تنها چهار حزب بیش از ۱۰ عضو منتخب در پارلمان ۱۹۹۱ داشتند: بی‌ان‌پی به رهبری نخست‌وزیر خالده ضیا؛ عوامی لیگ به رهبری شیخ حسینه؛ جماعت اسلامی به رهبری غلام اعظم؛ و حزب جاتیا به رهبری رئیس موقت میزان‌الرحمن چودری، در حالی که بنیان‌گذار آن، رئیس‌جمهور پیشین ارشاد، دوران محکومیت زندان خود را به اتهام فساد سپری می‌کرد. خالده ضیا نخستین نخست‌وزیر زن در تاریخ بنگلادش شد.

در سپتامبر ۱۹۹۱، یک همه‌پرسی قانون اساسی برگزار شد که هدف آن انتقال اختیارات اجرایی از رئیس‌جمهور (که از سال ۱۹۷۵ در اختیار این دفتر بود) به نخست‌وزیر بود؛ اقدامی که نقش رئیس‌جمهور را عمدتاً تشریفاتی می‌کرد. رأی‌گیری با اکثریت قاطع به نفع اصلاح قانون اساسی بود و بنگلادش طبق قانون اساسی اولیه خود، به دموکراسی پارلمانی بازگشت. در اکتبر ۱۹۹۱، اعضای پارلمان رئیس جدید دولت، عبدالرحمن بیسواس را انتخاب کردند. وزیر دارایی، سیف‌الرحمن، مجموعه‌ای از اصلاحات اقتصادی لیبرال را آغاز کرد که در جنوب آسیا پیش‌دستانه بود و به عنوان الگویی در هند، پاکستان و سری‌لانکا دیده می‌شد.[۱۹۸]

در مارس ۱۹۹۴، جنجال بر سر یک انتخابات میان‌دوره‌ای پارلمانی که مخالفان ادعا می‌کردند دولت در آن تقلب کرده است، منجر به تحریم نامحدود پارلمان توسط تمام جناح‌های مخالف شد. مخالفان همچنین برنامه‌ای از اعتصاب‌های عمومی مکرر را آغاز کردند تا بر خواسته خود مبنی بر استعفای دولت خالده ضیا و نظارت یک دولت موقت بر انتخابات سراسری تأکید کنند. تلاش‌ها برای میانجی‌گری در این مناقشه تحت نظارت دبیرخانه کشورهای مشترک‌المنافع شکست خورد. پس از آنکه تلاش دیگری برای حل‌وفصل مذاکراتی در اواخر دسامبر ۱۹۹۴ با شکست مواجه شد، مخالفان به‌طور دسته‌جمعی از پارلمان استعفا دادند. مخالفان سپس کارزار راهپیمایی‌ها، تظاهرات و اعتصابات را برای وادار کردن دولت به استعفا ادامه دادند.[۱۹۹] تمام احزاب اصلی مخالف، از جمله عوامی لیگ شیخ حسینه، متعهد شدند که انتخابات سراسری برنامه‌ریزی‌شده برای ۱۵ فوریه ۱۹۹۶ را تحریم کنند.[۱۸۷]

در ماه فوریه، خالده ضیا در انتخاباتی که توسط سه حزب اصلی مخالف تحریم و غیرمنصفانه خوانده شده بود، با اکثریت آرا دوباره انتخاب شد. با این حال، این دولت عمر کوتاهی داشت و تنها ۱۲ روز دوام آورد[۲۰۰] و در مارس ۱۹۹۶، در پی تشدید ناآرامی‌های سیاسی، پارلمان وقت اصلاحیه‌ای در قانون اساسی تصویب کرد تا به یک دولت موقت بی‌طرف اجازه دهد قدرت را در دست گرفته و انتخابات پارلمانی جدیدی را در ژوئن ۱۹۹۶ برگزار کند.

دومین دولت موقت (۱۹۹۶)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

محمد حبیب رحمان، رئیس دیوان عالی، به عنوان نخستین «مشاور ارشد بنگلادش» تحت نظام دولت موقت قانون اساسی کشور منصوب شد. در این دوره، رئیس‌جمهور عبدالرحمن بیسواس، فرمانده ارتش، سپهبد ابوصالح محمد نسیم را به اتهام فعالیت‌های سیاسی برکنار کرد که این اقدام باعث شد ژنرال در واکنش به آن، دست به تلاش برای کودتا بزند. فرمانده برکنار‌شده ارتش به نیروهای مستقر در بوگرا، مومن‌سینگ و جاشور دستور داد تا به سمت داکا حرکت کنند. با این حال، فرمانده نظامی ساور از رئیس‌جمهور حمایت کرد و با استقرار تانک‌ها در پایتخت و بزرگراه‌های اطراف آن و همچنین تعلیق خدمات کشتی‌رانی، بخشی از عملیات برای بازدارندگی نیروهای کودتاچی را اجرا کرد. سپهبد نسیم بعداً در پادگان داکا دستگیر شد.[۲۰۱]

مشاور ارشد با موفقیت انتخابات آزاد و عادلانه‌ای را در ۱۲ ژوئن ۱۹۹۶ برگزار کرد. عوامی لیگ بنگلادش با کسب ۱۴۶ کرسی در پارلمان به عنوان بزرگ‌ترین حزب ظاهر شد و پس از آن حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP) با ۱۱۶ کرسی و حزب جاتیا با ۳۲ کرسی قرار گرفتند.

دولت حسینه (۱۹۹۶–۲۰۰۱)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

عوامی لیگ بنگلادش به رهبری شیخ حسینه در انتخابات ژوئن ۱۹۹۶، ۱۴۶ کرسی از ۳۰۰ کرسی را به دست آورد که اندکی کمتر از اکثریت مطلق بود. با این حال، او با حمایت حزب جاتیا در ژوئن ۱۹۹۶ دولتی تشکیل داد که آن را «دولت اجماع ملی» نامید.[۱۸۷] ناظران انتخاباتی بین‌المللی و داخلی، انتخابات ژوئن ۱۹۹۶ را آزاد و عادلانه ارزیابی کردند. حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP) به‌زودی مدعی شد که پلیس و فعالان عوامی لیگ درگیر آزار و اذیت گسترده و زندانی کردن فعالان مخالف هستند. در پایان سال ۱۹۹۶، حزب ملی‌گرای بنگلادش به دلیل این موضوع و سایر نارضایتی‌ها، پارلمان را ترک کرد اما در ژانویه ۱۹۹۷ تحت یک توافق چهارماده‌ای با حزب حاکم به آن بازگشت. حزب ملی‌گرای بنگلادش ادعا کرد که این توافق هرگز اجرا نشد و بعداً در اوت ۱۹۹۷ دوباره پارلمان را ترک کرد. این حزب در مارس ۱۹۹۸ تحت توافق دیگری به پارلمان بازگشت.[۱۸۷]

نخستین دولت حسینه به دلیل ابتکارات برجسته در زمینه محیط زیست و برقراری صلح میان‌قومی مورد تحسین قرار گرفته است. این دولت مسئول امضای «پیمان تقسیم آب گنگ» با هند و «پیمان صلح تپه‌های چیتاگونگ» با شورشیان قومی بود که به خاطر آن، شیخ حسینه جایزه صلح یونسکو را دریافت کرد. حسینه همچنین یکی از رهبران بنیان‌گذار «گروه هشت کشور اسلامی در حال توسعه» بود. در سال ۱۹۹۸، حسینه میزبان یک اجلاس اقتصادی سه‌جانبه نادر و بی‌سابقه در داکا با حضور نواز شریف، نخست‌وزیر پاکستان و اندر کومار گجرال، نخست‌وزیر هند بود. نشست‌های او با بیل کلینتون، رئیس‌جمهور ایالات متحده در داکا و واشینگتن دی‌سی، بر سرمایه‌گذاری‌های انرژی آمریکا برای ذخایر گاز طبیعی بنگلادش و استرداد قاتلان پدرش متمرکز بود. با این حال، حسینه علی‌رغم تقاضای شرکت‌های چندملیتی، تمایلی به اجازه صادرات گاز طبیعی بنگلادش نداشت.[۲۰۲][۲۰۳][۲۰۴][۲۰۵][۲۰۶]

در ژوئن ۱۹۹۹، حزب ملی‌گرای بنگلادش و سایر احزاب مخالف دوباره شروع به تحریم جلسات پارلمان کردند. احزاب مخالف تعداد فزاینده‌ای از اعتصابات سراسری را سازماندهی کردند که از شش روز اعتصاب در سال ۱۹۹۷ به ۲۷ روز در سال ۱۹۹۹ افزایش یافت. یک ائتلاف چهارحزبی مخالف که در ابتدای سال ۱۹۹۹ تشکیل‌شده بود، اعلام کرد که انتخابات میان‌دوره‌ای پارلمانی و انتخابات دولت‌های محلی را تحریم خواهد کرد، مگر اینکه دولت اقداماتی را که مخالفان برای اطمینان از انصاف انتخاباتی خواستار بودند، انجام دهد. دولت این اقدامات را انجام نداد و مخالفان متعاقباً تمامی انتخابات را تحریم کردند.[۱۸۷]

در ژوئیه ۲۰۰۱، دولت عوامی لیگ برای اجازه دادن به یک دولت موقت جهت نظارت بر انتخابات پارلمانی، از قدرت کناره‌گیری کرد. خشونت‌های سیاسی که در طول دوره تصدی دولت عوامی لیگ افزایش یافته بود، در طول تابستان و در آستانه انتخابات همچنان رو به افزایش بود. در ماه اوت، خالده ضیا و شیخ حسینه در جریان سفر جیمی کارتر، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، توافق کردند که به نتایج انتخابات احترام بگذارند، در صورت پیروزی یا شکست به پارلمان بپیوندند، از استفاده از «هارتال» (اعتصابات خشونت‌آمیز) به عنوان ابزار سیاسی خودداری کنند و در صورت موفقیت در تشکیل دولت، نقش معنادارتری برای مخالفان در پارلمان قائل شوند.[۲۰۷]

سومین دولت موقت (۲۰۰۱)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دولت موقت به رهبری مشاور ارشد، لطیف رحمان، در مهار خشونت‌ها موفق عمل کرد که این امر برگزاری موفقیت‌آمیز انتخابات سراسری پارلمانی را در ۱ اکتبر ۲۰۰۱ ممکن ساخت. این انتخابات شاهد پیروزی قاطع ائتلاف به رهبری حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP) بود که شامل احزاب راست‌گرای افراطی جماعت اسلامی و اسلامی اویکیا جوت می‌شد. حزب ملی‌گرای بنگلادش ۱۹۳ کرسی و جماعت اسلامی ۱۷ کرسی به دست آوردند.[۱۸۷]

دولت خالده ضیا (۲۰۰۱–۲۰۰۶)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
خالده ضیا، نخستین نخست‌وزیر زن بنگلادش، در کنار رئیس‌جمهور لولا از برزیل، در دوران دومین دوره نخست‌وزیری‌اش

در پی حملات ۱۱ سپتامبر، دولت نخست‌وزیر خالده ضیا به ایالات متحده اجازه داد تا از فرودگاه‌ها و حریم هوایی بنگلادش برای عملیات‌های رزمی در افغانستان استفاده کند. بنگلادش همچنین در واکنش به تلاش‌های امدادی در افغانستان پس از سرنگونی طالبان پیش‌قدم بود، به‌طوری که سازمان «براک» (BRAC) به بزرگ‌ترین آژانس توسعه‌ای در آن کشور جنگ‌زده تبدیل شد. ایالات متحده از بنگلادش به عنوان «صدایی ظریف، متقاعدکننده و بسیار مورد نیاز برای میانه‌روی» در جهان اسلام یاد کرد.[۲۰۸] خالده ضیا همچنین یک مشارکت راهبردی با چین ایجاد کرد و یک توافق‌نامه همکاری دفاعی با پکن امضا نمود.[۲۰۹]

با وجود تعهد او در اوت ۲۰۰۱ و اعلام تمامی گروه‌های ناظر بر انتخابات مبنی بر آزاد و عادلانه بودن آن، شیخ حسینه انتخابات اخیر را محکوم کرد، نتایج را نپذیرفت و پارلمان را تحریم نمود. با این حال، در سال ۲۰۰۲، او قانون‌گذاران حزب خود را به پارلمان بازگرداند، اما عوامی لیگ در ژوئن ۲۰۰۳ در اعتراض به اظهارات تحقیرآمیز یک وزیر ایالتی درباره حسینه و نقش جانبدارانه ادعایی رئیس پارلمان، دوباره از آن خارج شد. در ژوئن ۲۰۰۴، عوامی لیگ بدون آنکه به هیچ‌یک از خواسته‌هایش برسد، به پارلمان بازگشت. آن‌ها سپس به‌طور نامنظم در جلسات پارلمان شرکت کردند تا اینکه تحریم کامل جلسه بودجه در ژوئن ۲۰۰۵ را اعلام نمودند.

دولت خالده ضیا با رشد اقتصادی بهبودیافته، اتهامات فساد و شکاف‌های فزاینده میان نیروهای سکولار و محافظه‌کار کشور همراه بود. مجموعه‌ای از ترورهای برجسته، اپوزیسیون به رهبری عوامی لیگ را هدف قرار داد. نخست‌وزیر پیشین، شیخ حسینه، در سال ۲۰۰۴ از یک سوءقصد جان سالم به در برد. «جماعت‌المجاهدین بنگلادش» در سال ۲۰۰۵ چندین حمله تروریستی انجام داد. عوامی لیگ، حزب ملی‌گرای بنگلادش و جماعت اسلامی را به همدستی در ظهور شبه‌نظامی‌گری متهم کرد. روابط با کشور همسایه، هند، بر سر ادعاهایی مبنی بر اینکه اجازه داده‌شده از خاک بنگلادش توسط شورشیان شمال شرق هند استفاده شود، رو به وخامت گذاشت.[نیازمند منبع]

چهارمین رژیم دولت موقت (۲۰۰۶–۲۰۰۸)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
مشاور ارشد فخرالدین احمد به همراه حامد کرزی رئیس‌جمهور افغانستان و پرویز مشرف رئیس‌جمهور پاکستان در مجمع جهانی اقتصاد

یک بحران سیاسی بزرگ پس از پایان دوره تصدی حزب ملی بنگلادش (BNP) آغاز شد، زیرا ائتلاف به رهبری عوامی لیگ خواستار یک نامزد بی‌طرف برای مقام مشاور ارشد شد. هفته‌ها اعتصاب، اعتراض و مسدود کردن راه‌ها، کشور را فلج کرد. رئیس‌جمهور عیاض الدین احمد مسئولیت‌های مشاور ارشد را بر عهده گرفت اما نتوانست نگرانی‌های مخالفان را در مورد برگزاری یک انتخابات ساختگی برطرف کند. مطبوعات بنگلادش، رئیس‌جمهور را متهم کردند که تحت تأثیر حزب ملی بنگلادش عمل می‌کند. اعتراضات خشونت‌آمیز حتی با استقرار ارتش برای کمک به مدیریت غیرنظامی ادامه یافت.

در ۱۱ ژانویه ۲۰۰۷، وضعیت اضطراری توسط رئیس‌جمهور احمد اعلام شد؛ او تحت فشار گسترده‌ای که گزارش‌شده بود از سوی ارتش، به‌ویژه رئیس ستاد ارتش، ژنرال معین‌الدین احمد اعمال‌شده بود، از مقام مشاور ارشد استعفا داد.[۲۱۰] فرماندار سابق بانک مرکزی، فخرالدین احمد، به عنوان مشاور ارشد منصوب شد و کابینه با حضور بسیاری از تکنوکرات‌ها تغییر یافت. دولت موقت تحت حمایت ارتش، یک پویش ضد فساد را آغاز کرد که منجر به دستگیری بیش از ۱۶۰ سیاستمدار، تاجر و بوروکرات، از جمله نخست‌وزیران پیشین خالده ضیا و شیخ حسینه، و همچنین دو پسر خالده شد. اعتراضات دانشجویی در دانشگاه داکا در اوت ۲۰۰۷ خواستار بازگرداندن دموکراسی شد، اما با برقراری حکومت نظامی سرکوب گردید. خالده و حسینه در سال ۲۰۰۸ آزاد شدند.

وضعیت اضطراری به مدت دو سال ادامه یافت. انتخابات سراسری ۲۰۰۸ بنگلادش شاهد پیروزی قاطع ائتلاف به رهبری عوامی لیگ بود که حزب ملی (Jatiya Party) نیز در آن حضور داشت.

دولت حسینه (۲۰۰۹–۲۰۲۴)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
اعتراضات ۲۰۱۳ شاه‌باغ با درخواست مجازات اعدام برای جنایتکاران جنگی جنگ آزادی‌بخش بنگلادش در سال ۱۹۷۱
شیخ حسینه و ولادیمیر پوتین، ۲۰۱۳

در عرض دو ماه پس از تصدی مسئولیت، دومین دولت شیخ حسینه با شورش تفنگداران بنگلادش، ۲۰۰۹ مواجه شد که تنش‌هایی را با بخش‌هایی از ارتش ایجاد کرد. حسینه با موفقیت تهدید شورشیان و عناصر خشمگین در ارتش را مهار کرد.[۲۱۱] او دادگاه بین‌المللی جنایات را برای محاکمه همکاران اسلام‌گرای بنگالی بازمانده از نسل‌کشی ۱۹۷۱ تشکیل داد. این دادگاه با انتقاداتی در مورد انصاف و بی‌طرفی خود مواجه‌بوده است.

یک سرکوب ضد تروریستی به طور چشمگیری روابط با هندِ همسایه را بهبود بخشید. بنگلادش و هند به طور فزاینده‌ای بر ارتباطات منطقه‌ای و تجارت تمرکز کرده‌اند.

در سال ۲۰۱۰، دیوان عالی بنگلادش، سکولاریسم را به عنوان یک اصل بنیادین در قانون اساسی تأیید کرد. دادگاه جنایات جنگی، افکار عمومی را به نفع سکولاریسم بسیج کرد که در اعتراضات ۲۰۱۳ شاه‌باغ در ماه مارس نمود پیدا کرد. در واکنش به این موضوع، یک بسیج بزرگ اسلام‌گرایانه نیز به رهبری گروه حفاظت اسلام در مه ۲۰۱۳ صورت گرفت.[۲۱۲]

کشمکش‌های شدید بین عوامی لیگ و حزب ملی بنگلادش (BNP)، که اغلب «نبرد بیگم‌ها» نامیده می‌شود، ادامه یافته است. دولت حسینه مفاد مربوط به دولت موقت را در قانون اساسی از طریق اصلاحیه جنجالی پانزدهم لغو کرد.[۲۱۳] این اقدام از سوی حزب ملی بنگلادش به عنوان تلاشی برای فاسد کردن روند انتخابات به نفع عوامی لیگ تلقی شد.[۲۱۴]

در سال ۲۰۱۳، حزب اسلام‌گرای تندرو و راست‌گرای جماعت اسلامی بنگلادش توسط دیوان عالی از ثبت‌نام و در نتیجه شرکت در انتخابات منع شد، زیرا اساسنامه آن‌ها ناقض قانون اساسی اعلام گردید.[۲۱۵][۲۱۶] خشونت‌های خیابانی بین عوامی لیگ، حزب ملی بنگلادش و جماعت اسلامی در آستانه انتخابات سراسری شدت گرفت. در سال ۲۰۱۴، انتخابات سراسری توسط حزب ملی بنگلادش تحریم شد. این انتخابات توسط ایالات متحده، بریتانیا، اتحادیه اروپا و سازمان ملل متحد مورد انتقاد قرار گرفت.[۲۱۷] شیخ حسینه برای سومین دوره به عنوان نخست‌وزیر سوگند یاد کرد.

در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶، بنگلادش شاهد افزایش ترورهایی بود که اقلیت‌ها و سکولارها را هدف قرار می‌داد. بدترین حمله تروریستی کشور در ژوئیه ۲۰۱۶ رخ داد که در آن ۲۰ نفر پس از محاصره یک رستوران مجلل توسط افراد مسلح کشته شدند.[۲۱۸] گروه داعش مسئولیت بسیاری از این حملات را بر عهده گرفته است، اگرچه دولت حسینه اصرار دارد که گروه‌های تروریستی محلی مسئولیت بیشتری دارند.[۲۱۳] از زمان این حمله، دولت اقدامات سخت‌گیرانه‌تری علیه افراط‌گرایان اتخاذ کرد و نیروهای امنیتی حملات متعددی را به مخفیگاه‌های مشکوک شبه‌نظامیان انجام دادند. این اقدامات منجر به کاهش حملات افراط‌گرایانه و تلفات شد.[۲۱۹]

پناهندگان روهینگیا در بنگلادش در اکتبر ۲۰۱۷

در سال ۲۰۱۷، کشور با چالش جدیدی از سوی پناهندگان روهینگیا در بنگلادش مواجه شد. از اوایل اوت ۲۰۱۷، نیروهای امنیتی میانمار «عملیات پاکسازی» را علیه روهینگیا در ایالت راخین شمالی آغاز کردند که منجر به کشته شدن هزاران روهینگیا، شکنجه هزاران نفر دیگر و راندن صدها هزار نفر از کشور به بنگلادش همسایه شد. در چهار هفته اول درگیری، بیش از ۴۰۰٬۰۰۰ پناهنده روهینگیا (تقریباً ۴۰٪ از روهینگیای باقی‌مانده در میانمار) از کشور گریختند (عمدتاً به بنگلادش) که یک بحران انسانی بزرگ ایجاد کرد. دولت‌های میانمار و بنگلادش در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۷ یک یادداشت تفاهم در مورد بازگشت پناهندگان روهینگیا به ایالت راخین امضا کردند.[۲۲۰] با این حال، تا پایان دهه بیش از ۷۴۰٬۰۰۰ پناهنده در بنگلادش باقی ماندند که فشاری بر اقتصاد و زیرساخت‌های کشور وارد کرد.[۲۲۱]

انتخابات سراسری ۲۰۱۸ پیروزی قاطع دیگری را برای عوامی لیگ بنگلادش به رهبری شیخ حسینه به ارمغان آورد. در حالی که اپوزیسیون به دلیل زندانی بودن یا تبعید رهبران کلیدی خود ضعیف‌شده بود، انتخابات نیز با خشونت و ادعاهای تقلب در آرا خدشه‌دار شد.[۲۲۲] با این حال، این امر به دولت عوامی لیگ ثبات و فرصت داد تا پروژه‌های زیرساختی کلیدی برای کشور از جمله پل پادما[۲۲۳] و مترو داکا را تکمیل کند.[۲۲۴]

اعتراضات ضد دولتی در ۱۰ دسامبر ۲۰۲۲ در بنگلادش آغاز شد.[۲۲۵] در دسامبر ۲۰۲۲، ده‌ها هزار نفر در داکا راهپیمایی کردند و خواستار استعفای شیخ حسینه شدند.[۲۲۶]

در ژانویه ۲۰۲۴، نخست‌وزیر شیخ حسینه چهارمین دوره متوالی خود را در انتخابات سراسری بحث‌برانگیز بنگلادش تضمین کرد؛ انتخاباتی که توسط حزب اصلی اپوزیسیون، حزب ملی‌گرای بنگلادش، تحریم‌شده بود.[۲۲۷]

سقوط دولت حسینه (۲۰۲۴)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
راهپیمایی پیروزی معترضان پس از استعفای شیخ حسینه در سال ۲۰۲۴

در ژوئن ۲۰۲۴، اعتراضاتی در واکنش به تصمیم دیوان عالی بنگلادش مبنی بر احیای سهمیه ۳۰ درصدی مشاغل دولتی برای نوادگان مبارزان آزادی آغاز شد که تصمیم دولت در واکنش به جنبش اصلاح سهمیه ۲۰۱۸ بنگلادش را لغو می‌کرد. دانشجویان احساس کردند که فرصت‌های شغلی‌شان بر اساس شایسته‌سالاری محدود‌شده است. این اعتراضات که در ابتدا واکنشی به احیای سیستم سهمیه‌بندی مشاغل دولتی بود، به دلیل واکنش خشونت‌آمیز دولت و همچنین نارضایتی فزاینده عمومی از یک دولت سرکوبگر، به سرعت در سراسر کشور گسترش یافت. وضعیت با بسیاری از مسائل جاری دیگر، مانند ناتوانی دولت در مدیریت رکود اقتصادی طولانی‌مدت، گزارش‌های فساد گسترده و نقض حقوق بشر، و فقدان کانال‌های دموکراتیک برای ایجاد تغییرات، پیچیده‌تر شد.[۲۲۸][۲۲۹][۲۳۰][۲۳۱]

در ۳ اوت ۲۰۲۴، هماهنگ‌کنندگان دانشجویان علیه تبعیض یک خواسته تک‌ماده‌ای برای استعفای دولت اعلام کردند و خواستار «نافرمانی مدنی جامع» شدند.[۲۳۲][۲۳۳] روز بعد، درگیری‌های خشونت‌آمیزی رخ داد که منجر به کشته شدن ۹۷ نفر، از جمله تعدادی دانشجو شد. هماهنگ‌کنندگان برای ۵ اوت فراخوان راهپیمایی طولانی به سمت داکا را برای مجبور کردن حسینه به کناره‌گیری از قدرت صادر کردند. در آن روز، جمعیت بزرگی از معترضان راه خود را به سمت پایتخت باز کردند.[۲۳۴] در ساعت ۲: ۳۰ بعد از ظهر به BST، شیخ حسینه استعفا داد و به هند گریخت.[۲۳۵]

در ۵ اوت، رئیس ستاد ارتش، واکر الزمان، جلسه‌ای با نمایندگان حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP)، حزب جاتیا (ارشاد) و جماعت اسلامی بنگلادش تشکیل داد[۲۳۶] و خواستار تشکیل یک دولت موقت ظرف ۴۸ ساعت، بدون حضور عوامی لیگ بنگلادش شد.[۲۳۷] گزارش‌های بعدی حاکی از آن بود که با محمد یونس برای ریاست دولت موقت صحبت‌شده است.[۲۳۸] نامزدی یونس که نقش مشاور در دولت موقت را پذیرفت، توسط چهره‌های برجسته جنبش دانشجویی نیز حمایت‌شده است.[۲۳۹] علاوه بر این، واکر الزمان وعده داد که ارتش تحقیقاتی را در مورد حوادث خشونت‌آمیز پیشین انجام دهد و دستوری مبنی بر ممنوعیت تیراندازی نیروهای امنیتی به سمت جمعیت صادر کرد.[۲۴۰]

در ۱۷ فوریهٔ ۲۰۲۶، طارق رحمان (سیاستمدار) پس از پیروزی قاطع حزبش، حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP)، در انتخابات سراسری، به عنوان نخست‌وزیر بنگلادش سوگند یاد کرد.[۲۴۱]

همچنین ببینید

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. 1 2 3 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 12. ISBN 978-0-813-33632-9.
  2. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 11. ISBN 9780511997419.
  3. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 13. ISBN 9780511997419.
  4. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 15. ISBN 9780511997419.
  5. 1 2 3 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 17. ISBN 9780511997419.
  6. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 19. ISBN 9780511997419.
  7. ↑ "Northern Black Polished Ware in Indian Archaeology" (PDF). Indian Institute of Technology Gandhinagar. 2021. Retrieved 2025-11-07.
  8. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 16. ISBN 9780511997419.
  9. 1 2 3 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 13. ISBN 978-0-813-33632-9.
  10. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 16–7. ISBN 9780511997419.
  11. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 21. ISBN 9780511997419.
  12. ↑ Richard M. Eaton (31 July 1996). The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760. University of California Press. p. 3. ISBN 978-0-520-20507-9. Archived from the original on 6 January 2017. Retrieved 9 January 2019.
  13. ↑ "Mahavamasa - the Sinhalese epic". Archived from the original on 30 October 2015. Retrieved 30 August 2018.
  14. ↑ "Bangladesh (People's Republic of Bangladesh) Pax Gaea World Post Human Rights Report". Paxgaea.com. Archived from the original on 13 December 2013. Retrieved 12 July 2013.
  15. ↑ "Alexander and Chandragupta Maurya: A short history of war, empire, and greatness". The Indian Express (in English). 2021-11-17. Archived from the original on 15 February 2023. Retrieved 2023-02-15.
  16. ↑ Sri Venkatesvara University, Oriental Research Institute (1979). Sri Venkateswara University Oriental Journal Volumes 21–22. p. 33.
  17. ↑ Sircar, D.C. (1984). Journal of Ancient Indian History, Vol-14. p. 5.
  18. 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 13–4. ISBN 978-0-813-33632-9.
  19. ↑ Ghosh, Suchandra (2019). "Crossings and contacts across the Bay of Bengal: a connected history of ports in early South and Southeast Asia". Journal of the Indian Ocean Region. 15 (3): 281–296. doi:10.1080/19480881.2019.1640577. S2CID 202332142. Archived from the original on 30 May 2022. Retrieved 30 May 2022.
  20. ↑ Prabha, Himanshu (1980). "Seafaring in the Bay of Bengal in the Early Centuries AD". Studies in History. 6 (1): 1–14. doi:10.1177/025764309000600101. S2CID 220673640. Archived from the original on 30 May 2022. Retrieved 30 May 2022.
  21. 1 2 3 4 5 6 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 14. ISBN 978-0-813-33632-9.
  22. ↑ Sengupta, Nitish K. (2011). Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib. Penguin Books India. p. 40. ISBN 978-0-14-341678-4. Archived from the original on 2 May 2016.
  23. ↑ Dasgupta, Biplab (2005). European Trade and Colonial Conquest. Anthem Press. pp. 341–. ISBN 978-1-84331-029-7. Archived from the original on 29 April 2016.
  24. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 15. ISBN 978-0-813-33632-9.
  25. 1 2 Sen, Sailendra Nath (1999). Ancient Indian History and Civilization. New Age International. pp. 277–287. ISBN 978-81-224-1198-0. Archived from the original on 17 May 2016.
  26. ↑ Sinha, B. P. (1977). Dynastic History of Magadha. New Delhi: Abhinav Publications. p. 185. ISBN 978-81-7017-059-4. Archived from the original on 3 June 2016.
  27. 1 2 Sengupta, Nitish K. (2011). Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib. New Delhi: Penguin Books India. p. 45. ISBN 978-0-14-341678-4.
  28. ↑ Allan, John; Dodwell, Henry Herbert; Haig, Thomas Wolseley (1934). The Cambridge Shorter History of India. Cambridge University Press. p. 10.
  29. ↑ Sen, Sailendra Nath (1988). Ancient Indian History and Civilization. New Delhi: Wiley Eastern. p. 281.
  30. ↑ Raatan, T. (2004). Encyclopaedia of North-East India. New Delhi: Kalpaz Publications. p. 143. ISBN 978-8178350684.
  31. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 15. ISBN 978-0-813-33632-9.
  32. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 15–6. ISBN 978-0-813-33632-9.
  33. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 16. ISBN 978-0-813-33632-9.
  34. ↑ Ray, Niharranjan (1993). Bangalir Itihas: Adiparba (in Bengali). Calcutta: Dey's Publishing. pp. 408–9. ISBN 978-81-7079-270-3.
  35. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 17. ISBN 978-0-813-33632-9.
  36. 1 2 3 4 5 6 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 18. ISBN 978-0-813-33632-9.
  37. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 18–19. ISBN 978-0-813-33632-9.
  38. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 19. ISBN 978-0-813-33632-9.
  39. 1 2 3 4 5 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 20. ISBN 978-0-813-33632-9.
  40. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 50. ISBN 9780511997419.
  41. 1 2 Dasgupta, Biplab (2005). European Trade and Colonial Conquest. Anthem Press. p. 327. ISBN 978-1-84331-029-7. Archived from the original on 16 January 2023. Retrieved 4 September 2018.
  42. 1 2 Prinsep, James (1840). Useful Tables, Forming an Appendix to the Journal of the Asiatic Society: Part the First, Coins, Weights, and Measures of British India. Bishop's College Press. p. 147. Archived from the original on 16 January 2023. Retrieved 4 September 2018.
  43. ↑ Rahman, Mahmudur (2019). The Political History of Muslim Bengal: An Unfinished Battle of Faith (in English). Cambridge Scholars Publishing. p. 2. ISBN 978-1-5275-1935-0.
  44. ↑ "Bangladesh Studies O Level (7094) Pilot Textbook". University of Cambridge Local Examinations Syndicate. Retrieved 25 January 2014.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  45. ↑ Niazi, Ghulam Sarwar Khan (1992). The Life and Works of Sultan Alauddin Khalji. Atlantic Publishers & Dist. pp. 19–. ISBN 978-81-7156-362-3. Archived from the original on 16 January 2023. Retrieved 4 September 2018.
  46. ↑ Farooqui, Salma Ahmed (2011). A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century. Pearson Education India. pp. 91–. ISBN 978-81-317-3202-1. Archived from the original on 16 January 2023. Retrieved 4 September 2018.
  47. 1 2 Khan, Muazzam Hussain (2012). "Fakhruddin Mubarak Shah". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh. Archived from the original on 2 July 2015.
  48. ↑ "About Chittagong:History". Local Government Engineering Department, Government of Bangladesh. Archived from the original on 3 November 2014. Retrieved 9 March 2014.
  49. ↑ "Historic archaeological sites need to be preserved". The Daily Star. UNB. 5 September 2009. Archived from the original on 8 August 2017. Retrieved 9 March 2014.
  50. ↑ Ahmed, ABM Shamsuddin (2012). "Ilyas Shah". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  51. ↑ Khan, Muazzam Hussain (2012). "Ibn Battuta". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh. Archived from the original on 9 July 2015.
  52. ↑ Hanif, N. (2000). Biographical encyclopedia of Sufis. New Delhi: Sarup & Sons. p. 320. OCLC 786166571.
  53. 1 2 3 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 52. ISBN 9780511997419.
  54. ↑ Economy of the Mughal Empire
  55. 1 2 3 4 5 6 7 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 21. ISBN 978-0-813-33632-9.
  56. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 39. ISBN 9780511997419.
  57. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 41. ISBN 9780511997419.
  58. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 42. ISBN 9780511997419.
  59. ↑ Ray, Indrajit (2011). Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757-1857). Routledge. pp. 57, 90, 174. ISBN 978-1-136-82552-1. Archived from the original on 16 January 2023. Retrieved 20 January 2019.
  60. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 21–22. ISBN 978-0-813-33632-9.
  61. 1 2 3 4 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 23. ISBN 978-0-813-33632-9.
  62. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 51. ISBN 9780511997419.
  63. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 51–52. ISBN 9780511997419.
  64. 1 2 3 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 30. ISBN 9780511997419.
  65. ↑ "How did Bengalis become Muslims?". Times of India Blog (in American English). 8 August 2012. Archived from the original on 1 December 2019. Retrieved 17 November 2019.
  66. 1 2 3 Karim, Abdul (2012). "Islam Khan Chisti". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh. Archived from the original on 2 February 2015.
  67. 1 2 3 Karim, Abdul (2012). "Shaista Khan". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh. Archived from the original on 1 October 2014.
  68. 1 2 3 4 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 56. ISBN 9780511997419.
  69. 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 22. ISBN 978-0-813-33632-9.
  70. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 22–23. ISBN 978-0-813-33632-9.
  71. ↑ Gupta, Brijen Kishore (1962). Sirajuddaullah and the East India Company, 1756–1757. E. J. Brill. p. 23. OCLC 310573738. Archived from the original on 16 January 2023. Retrieved 10 February 2019.
  72. 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 24. ISBN 978-0-813-33632-9.
  73. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 24–25. ISBN 978-0-813-33632-9.
  74. 1 2 3 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 25. ISBN 978-0-813-33632-9.
  75. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 49. ISBN 9780511997419.
  76. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 66. ISBN 9780511997419.
  77. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 25–26. ISBN 978-0-813-33632-9.
  78. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 26. ISBN 978-0-813-33632-9.
  79. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 49–50. ISBN 9780511997419.
  80. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 57. ISBN 9780511997419.
  81. 1 2 3 van Schendel, Willem [in Dutch] (February 2002). "Stateless in South Asia: The Making of the India-Bangladesh Enclaves" (PDF). The Journal of Asian Studies. 61 (1): 115–130. doi:10.2307/2700191. JSTOR 2700191. S2CID 56506815. Archived (PDF) from the original on 2022-10-09.
  82. 1 2 3 Hunter, William Wilson (1876). A Statistical Account of Bengal (in English) (10 ed.). pp. 414–. Archived from the original on 16 January 2023. Retrieved 13 February 2019.
  83. 1 2 3 Majumdar, Ramesh Chandra (1977). Ancient India (in English) (1 ed.). Bungalow Road, Delhi: Motilal Banarsidass. p. 518. ISBN 9788120804364. Retrieved 13 February 2019.
  84. 1 2 Tong, Junie T. (2016). Finance and Society in 21st Century China: Chinese Culture Versus Western Markets. CRC Press. p. 151. ISBN 978-1-317-13522-7.
  85. ↑ Esposito, John L., ed. (2004). "Great Britain". The Islamic World: Past and Present. Vol. 1. Oxford University Press. p. 174. ISBN 978-0-19-516520-3. Archived from the original on 20 December 2017.
  86. 1 2 Ray, Indrajit (2011). Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757-1857). Routledge. pp. 7–10. ISBN 978-1-136-82552-1. Archived from the original on 16 January 2023. Retrieved 20 January 2019.
  87. ↑ Sengupta, Shombit (8 February 2010). "Bengals plunder gifted the British Industrial Revolution". The Financial Express. Noida, India. Archived from the original on 1 August 2017. Retrieved 2 August 2017.
  88. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 58. ISBN 9780511997419.
  89. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 59. ISBN 9780511997419.
  90. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 60. ISBN 9780511997419.
  91. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 60–63. ISBN 9780511997419.
  92. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 63. ISBN 9780511997419.
  93. 1 2 3 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 64. ISBN 9780511997419.
  94. ↑ Roy, Sandip (2016-09-02). "Why Is Calcutta Now Kolkata? What Other Names In India Are Changing?". NPR (in English). Retrieved 2026-01-27.
  95. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 65. ISBN 9780511997419.
  96. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Baxter 1997 29 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  97. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 77. ISBN 9780511997419.
  98. 1 2 3 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 78. ISBN 9780511997419.
  99. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 30. ISBN 978-0-813-33632-9.
  100. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 31. ISBN 978-0-813-33632-9.
  101. ↑ "Ram Mohan Roy". Encyclopædia Britannica. Retrieved 19 August 2026.
  102. ↑ Nitish Sengupta (2001). History of the Bengali-speaking People. UBS Publishers' Distributors. p. 211. ISBN 978-81-7476-355-6. The Bengal Renaissance can be said to have started with Raja Ram Mohan Roy (1775-1833) and ended with Rabindranath Tagore (1861-1941).
  103. ↑ Kopf, David (December 1994). "Amiya P. Sen. Hindu Revivalism in Bengal 1872". American Historical Review (Book review). 99 (5): 1741–1742. doi:10.2307/2168519. JSTOR 2168519.
  104. ↑ Chandan, Shahnawaz (30 August 2013). "The Life of a Rebel". The Daily Star. Archived from the original on 3 December 2017. Retrieved 27 March 2016.
  105. ↑ Rafiqul Islam (2012). "Kazi Nazrul Islam". In Sirajul Islam; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh. ISBN 978-984-32-0576-6.
  106. ↑ Hāldār, Gopāl (1973). Kazi Nazrul Islam (in English). Sahitya Akademi. p. 41.
  107. ↑ Gilmour, David (1994). Curzon: Imperial Statesman. John Murray. pp. 271–3. ISBN 978-0-7195-4834-5.
  108. ↑ "Partition of Bengal". Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 6 November 2013. Retrieved 16 February 2014.
  109. ↑ Chandra, Bipan (2009). History of Modern India. New Delhi: Orient Blackswan. pp. 248–249. ISBN 978-81-250-3684-5.
  110. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 39. ISBN 978-0-813-33632-9.
  111. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 80. ISBN 9780511997419.
  112. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 81. ISBN 9780511997419.
  113. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 81–82. ISBN 9780511997419.
  114. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 82. ISBN 9780511997419.
  115. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 82–83. ISBN 9780511997419.
  116. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 83. ISBN 9780511997419.
  117. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 83–85. ISBN 9780511997419.
  118. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 85. ISBN 9780511997419.
  119. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 41. ISBN 978-0-813-33632-9.
  120. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 86. ISBN 9780511997419.
  121. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 42. ISBN 978-0-813-33632-9.
  122. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 49. ISBN 978-0-813-33632-9.
  123. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 50. ISBN 978-0-813-33632-9.
  124. 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 51. ISBN 978-0-813-33632-9.
  125. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 51–52. ISBN 978-0-813-33632-9.
  126. 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 52. ISBN 978-0-813-33632-9.
  127. 1 2 3 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 53. ISBN 978-0-813-33632-9.
  128. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 74. ISBN 9780511997419.
  129. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 86–87. ISBN 9780511997419.
  130. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 87. ISBN 9780511997419.
  131. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 93. ISBN 9780511997419.
  132. 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 55. ISBN 978-0-813-33632-9.
  133. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 94. ISBN 9780511997419.
  134. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 56. ISBN 978-0-813-33632-9.
  135. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 57. ISBN 978-0-813-33632-9.
  136. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 109. ISBN 9780511997419.
  137. ↑ Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 288. ISBN 9780521861748. Archived from the original on 1 December 2017. Retrieved 24 November 2017.
  138. ↑ Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 289. ISBN 9780521861748.
  139. ↑ Glassie, Henry; Mahmud, Feroz (2008). Living Traditions. Cultural Survey of Bangladesh Series. Vol. 11. Dhaka: Asiatic Society of Bangladesh. p. 578. OCLC 299379800.
  140. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 115. ISBN 9780511997419.
  141. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 115–116. ISBN 9780511997419.
  142. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 116. ISBN 9780511997419.
  143. ↑ Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 292. ISBN 9780521861748.
  144. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 65. ISBN 978-0-813-33632-9.
  145. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 121. ISBN 9780511997419.
  146. ↑ Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 293. ISBN 9780521861748.
  147. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 123. ISBN 9780511997419.
  148. 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 78. ISBN 978-0-813-33632-9.
  149. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 78–79. ISBN 978-0-813-33632-9.
  150. ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 79. ISBN 978-0-813-33632-9.
  151. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 125. ISBN 9780511997419.
  152. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 126. ISBN 9780511997419.
  153. 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 129. ISBN 9780511997419.
  154. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 129–130. ISBN 9780511997419.
  155. 1 2 Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 302. ISBN 9780521861748.
  156. ↑ সংযোজনস্বাধীনতার ঘোষণা: বেলাল মোহাম্মদের সাক্ষাৎকার. bdnews24.com (in Bengali). Archived from the original on 29 March 2010. Retrieved 6 January 2017.
  157. ↑ Gupta, Jyota Sen (1974). History of Freedom Movement in Bangladesh, 1943–1973: Some Involvement (First ed.). Calcutta: Naya Prokash. pp. 325–326. Archived from the original on 3 June 2016. Retrieved 15 November 2015.
  158. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 167. ISBN 9780511997419.
  159. 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 88. ISBN 978-0-813-33632-9.
  160. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 169. ISBN 9780511997419.
  161. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 170. ISBN 9780511997419.
  162. 1 2 "54 Indian PoWs of 1971 war still in Pakistan". DailyTimes. 19 January 2005. Retrieved 11 October 2011.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  163. ↑ "The 1971 war". BBC News. Archived from the original on 18 November 2011. Retrieved 11 October 2011.
  164. ↑ Section 9. Situation in the Indian Subcontinent, 2. Bangladesh's international position بایگانی‌شده در ۲۰ آوریل ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine – Ministry of Foreign Affairs of Japan
  165. ↑ "Bangladesh: Unfinished Justice for the crimes of 1971 – South Asia Citizens Web". Sacw.net. Archived from the original on 22 July 2011. Retrieved 23 June 2011.
  166. ↑ "Bangladesh's genocide debate; A conscientious research". EFSAS. Archived from the original on 26 September 2020. Retrieved 3 August 2020.
  167. ↑ "The Simla Agreement". Story of Pakistan. 1 June 2003. Archived from the original on 3 June 2012. Retrieved 23 June 2011.
  168. 1 2 3 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 173. ISBN 9780511997419.
  169. ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 172. ISBN 9780511997419.
  170. ↑ "Genesis of Bangladesh's Constitution". The Daily Star (Op-ed). Archived from the original on 26 December 2016. Retrieved 6 January 2017.
  171. ↑ "Mujibnagar Government". Banglapedia. Archived from the original on 8 December 2016. Retrieved 6 January 2017.
  172. ↑ Husain, Syed Anwar (1990). "Bangladesh and Islamic Countries, 1972-1983". In Tepper, Elliot L.; Hayes, Glen A. (eds.). Bengal and Bangladesh: Politics and Culture on the Golden Delta. Asian Studies Center, Michigan State University. p. 103. In April 1972, Israel also extended recognition to Bangladesh.
  173. ↑ Pike, John. "Bangladesh Army – Modernization". globalsecurity.org. Archived from the original on 28 December 2016. Retrieved 6 January 2017.
  174. ↑ Pike, John. "Bangladesh – Air Force Modernization". globalsecurity.org. Archived from the original on 26 December 2016. Retrieved 6 January 2017.
  175. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. p. 52. ISBN 0-340-39420-X.
  176. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. pp. 44–45. ISBN 0-340-39420-X.
  177. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. p. 37. ISBN 0-340-39420-X.
  178. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. p. 46. ISBN 0-340-39420-X.
  179. 1 2 3 Lewis, David (2011). Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society. Cambridge University Press. pp. 78–81. ISBN 978-1-139-50257-3. Archived from the original on 6 January 2017.
  180. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. pp. 65–66. ISBN 0-340-39420-X.
  181. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. pp. 79, 82–86. ISBN 0-340-39420-X.
  182. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. pp. 98, 102, 108–109, 111. ISBN 0-340-39420-X.
  183. ↑ Preston, Ian, ed. (2005) [First published 2001]. A Political Chronology of Central, South and East Asia. Europa Publications. p. 18. ISBN 978-1-135-35680-4.
  184. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. p. 121. ISBN 0-340-39420-X.
  185. ↑ Mascarenhas, Anthony (1986). Bangladesh: A Legacy of Blood. Hodder and Stoughton. pp. 159, 168, 171–172. ISBN 0-340-39420-X.
  186. ↑ Preston, Ian, ed. (2005) [First published 2001]. A Political Chronology of Central, South and East Asia. Europa Publications. pp. 19–20. ISBN 978-1-135-35680-4.
  187. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Bureau of South and Central Asian Affairs (March 2008). "Background Note: Bangladesh". U.S. Department of State. Archived from the original on 27 October 2019. Retrieved 11 June 2008. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  188. 1 2 Liton, Shakhawat (28 August 2010). "Ershad's desperate bids go in vain". The Daily Star. Archived from the original on 19 June 2018. Retrieved 3 January 2019.
  189. ↑ Bangladesh Chief Claims Vote Victory بایگانی‌شده در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine The New York Times, 17 October 1986
  190. ↑ "Martial Law Ends in Bangladesh". Washington Post (in American English). 11 November 1986. ISSN 0190-8286. Archived from the original on 29 December 2018. Retrieved 29 December 2018.
  191. ↑ "Bangladeshis bring down Ershad regime, 1987-1990". Global Nonviolent Action Database (in English). 17 November 2012. Archived from the original on 7 January 2019. Retrieved 30 December 2018.
  192. ↑ Protest Banned, Curfew Imposed in Bangladesh L.A. Times, 28 November 1987
  193. ↑ "Tenure of All Parliaments". Parliament of Bangladesh (in English). 30 December 2012. Archived from the original on 12 August 2018. Retrieved 30 December 2018.
  194. ↑ "After 28 years, Bangladesh revives case to drop Islam as state..." Reuters (in English). 7 March 2016. Archived from the original on 22 June 2018. Retrieved 29 December 2018.
  195. ↑ Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 344. ISBN 9780521861748.
  196. ↑ Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 345. ISBN 9780521861748.
  197. ↑ Rashiduzzaman, M. (1998). "Bangladesh's Chittagong Hill Tracts Peace Accord: Institutional Features and Strategic Concerns". Asian Survey. 38 (7): 653–670. doi:10.2307/2645754. ISSN 0004-4687. JSTOR 2645754. Archived from the original on 5 November 2022. Retrieved 17 February 2023.
  198. ↑ Hossain, Kazi Liakat (6 September 2016). "Remembering the budget wizard". Dhaka Tribune (Op-ed). Archived from the original on 10 May 2017. Retrieved 6 January 2017.
  199. ↑ Islam, Syed Serajul (2001). "Elections and politics in post-Ershad era in Bangladesh" (PDF). Asian and African Studies. 10 (1): 160–173. Archived from the original (PDF) on 30 December 2018. Retrieved 30 December 2018.
  200. ↑ "Tenure of All Parliaments". 12 August 2018. Archived from the original on 12 August 2018. Retrieved 27 December 2018.
  201. ↑ Refugees, United Nations High Commissioner for. "Refworld | Political Developments December 1996 - April 1998". Refworld (in English). Archived from the original on 15 September 2023. Retrieved 2023-02-17.
  202. ↑ Conca, Ken; Dabelko, Geoffrey D. (2002). Environmental Peacemaking. Woodrow Wilson Center Press. p. 69. ISBN 978-0-8018-7193-1.
  203. ↑ Roy, Rajkumari Chandra Kalindi (2000). Land Rights of the Indigenous Peoples of the Chittagong Hill Tracts, Bangladesh. IWGIA. p. 164. ISBN 978-87-90730-29-1.
  204. ↑ Bangladesh Development Initiative (2007). Political culture in Bangladesh: perspectives and analysis : selections from the journal of Bangladesh studies. Bangladesh Development Initiative. p. 323. ISBN 978-984-05-1782-4.
  205. ↑ Chen, Edwin (21 March 2000). "Clinton Touts Ties With Bangladesh". Los Angeles Times. Archived from the original on 17 November 2016. Retrieved 6 January 2017.
  206. ↑ Bhargava, Kant Kishore; Khatri, Sridhar K.; Coalition for Actions for South Asian Cooperation (Kathmandu, Nepal) (1999). Working paper for Conference on South Asia 2010: Opportunities and Challenges, Kathmandu, December 1–3, 1999. Coalition for Action on South Asian Cooperation. p. 16.
  207. ↑ "Background Note: Bangladesh". U.S. Department of State. 6 September 2017. Retrieved 8 March 2025.
  208. ↑ "Powell praises Bangladesh". BBC News. Archived from the original on 26 May 2017. Retrieved 6 January 2017.
  209. ↑ "Bangladesh-China Defence Co-Operation Agreement's Strategic Implications: An Analysis". South Asia Analysis Group. Archived from the original on 12 December 2012. Retrieved 6 January 2017.
  210. ↑ "The coup that dare not speak its name". The Economist. 18 January 2007. Archived from the original on 29 July 2017. Retrieved 6 January 2017.
  211. ↑ Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 356. ISBN 9780521861748.
  212. ↑ "Bangladesh: restoring secular Constitution". The Hindu (in انگلیسی هند). 2011-06-24. ISSN 0971-751X. Archived from the original on 17 February 2023. Retrieved 2023-02-17.
  213. 1 2 Van Schendel, Willem (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 358. ISBN 9780521861748.
  214. ↑ Maîtrot, Mathilde; Jackman, David (2023-07-03). "Discipline, Development, and Duress: The Art of Winning an Election in Bangladesh". Critical Asian Studies. 55 (3): 424–439. doi:10.1080/14672715.2023.2229363. ISSN 1467-2715.
  215. ↑ "Bangladesh court declares Jamaat illegal | News". Al Jazeera. Archived from the original on 6 January 2019. Retrieved 28 December 2018.
  216. ↑ "EC scraps Jamaat's registration". The Daily Star (in English). 30 October 2018. Archived from the original on 28 December 2018. Retrieved 28 December 2018.
  217. ↑ Chowdhury, Syed Tashfin. "Violent Bangladesh poll 'not credible'". Al Jazeera. Archived from the original on 12 May 2020. Retrieved 10 July 2020.
  218. ↑ "20 hostages killed in 'Isil' attack on Dhaka restaurant popular with foreigners". The Daily Telegraph. Archived from the original on 1 July 2016. Retrieved 2 July 2016.
  219. ↑ Sing, S.B. (21 January 2020). "Bangladesh: Exemplary Record – Analysis". Eurasia Review. EurasiaReview News&Analysis. Archived from the original on 9 August 2020. Retrieved 21 January 2020.
  220. ↑ "Myanmar, Bangladesh 'sign Rohingya deal'". News.com.au. Archived from the original on 24 November 2017. Retrieved 24 November 2017.
  221. ↑ "Rohingya crisis: Bangladesh will no longer take in Myanmar refugees - BBC News". BBC News. March 2019. Archived from the original on 10 September 2019. Retrieved 19 January 2020.
  222. ↑ Bangladesh election: Opposition demands new vote بایگانی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine BBC News, 30 December 2018
  223. ↑ "Bangladesh Unveils Padma River Bridge". VOA (in English). 25 June 2022. Archived from the original on 1 September 2022. Retrieved 2 September 2022.
  224. ↑ M, Patrick (6 November 2021). "Bangladesh: Dhaka Metro Rail Project Updates". Construction Review Online (in American English). Archived from the original on 2 September 2022. Retrieved 2 September 2022.
  225. ↑ "What's behind antigovernment protests in Bangladesh?" (in English). Al Jazeera. Archived from the original on 2023-04-25. Retrieved 2022-12-11.
  226. ↑ Sud, Vedika; Xiong, Yong (2022-12-11). "Tens of thousands protest in Bangladesh to demand resignation of Prime Minister Sheikh Hasina". CNN (in English). Archived from the original on 2022-12-11. Retrieved 2022-12-11.
  227. ↑ "Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote". 7 January 2024.
  228. ↑ Lu, Christina (2024-08-07). "What's Behind Bangladesh's Student Protests?". Foreign Policy (in American English). Archived from the original on 4 August 2024. Retrieved 2024-08-03.
  229. ↑ "Is the system rigged against meritocracy?". The Daily Star (in English). 2024-07-10. Archived from the original on 16 July 2024. Retrieved 2024-08-03.
  230. ↑ Ahmed, Redwan; Ellis-Petersen, Hannah (2024-07-26). "Bangladesh student protests turn into 'mass movement against a dictator'". The Guardian (in British English). ISSN 0261-3077. Archived from the original on 4 August 2024. Retrieved 2024-08-03.
  231. ↑ Charlie Campbell (2023-11-02). "Sheikh Hasina and the Future of Democracy in Bangladesh". TIME (in English). Archived from the original on 4 January 2024. Retrieved 2024-08-03.
  232. ↑ "It's now one point". Manab Zamin (in English). Archived from the original on 3 August 2024. Retrieved 3 August 2024.
  233. ↑ "One Point Demand' announced from Central Shaheed Minar". Bonik Barta (in English). Archived from the original on 3 August 2024. Retrieved 3 August 2024.
  234. ↑ "PM resigned, interim govt to be formed: Army chief". The Daily Star (in English). 2024-08-05. Archived from the original on 5 August 2024. Retrieved 2024-08-05.
  235. ↑ "Bangladesh PM Sheikh Hasina resigns and flees country as protesters storm palace". BBC News. Archived from the original on 5 August 2024. Retrieved 5 August 2024.
  236. ↑ "Meet Army Chief Waker-uz-Zaman who just took over after Sheikh Hasina's flight". The Economic Times. Archived from the original on 5 August 2024. Retrieved 2024-08-05.
  237. ↑ "Who will run Bangladesh's interim govt? I'm taking full responsibility, says army chief". Firstpost (in American English). 2024-08-05. Archived from the original on 5 August 2024. Retrieved 2024-08-05.
  238. ↑ "Meet Muhammad Yunus, Nobel prize winner, who can become new leader of Bangladesh after..." DNA (in English). Archived from the original on 5 August 2024. Retrieved 2024-08-05.
  239. ↑ "Bangladesh protesters want Nobel laureate Muhammad Yunus to lead government" (in English). Al Jazeera. Archived from the original on 6 August 2024. Retrieved 2024-08-06.
  240. ↑ "Bangladeshi PM Sheikh Hasina resigns as widening unrest sees protesters storm her official residence". Associated Press (in American English). 2024-08-05. Archived from the original on 5 August 2024. Retrieved 2024-08-05.
  241. ↑ Staff, Al Jazeera. "Tarique Rahman sworn in as new Bangladesh prime minister". Al Jazeera (in English).

مطالعه بیشتر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  • Ali, S. Mahmud. Understanding Bangladesh. London: C. Hurst, 2010.
  • Chatterji, Joya. Bengal Divided: Hindu Communalism and Partition, 1932—1947. Cambridge and New York: Cambridge University Press 2002
  • Guhaṭhākuratā, Meghanā. , and Willem van Schendel. The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics. Durham ;: Duke University Press, 2013.
  • Hussain, Aklam. History of Bangladesh, 1704–1971 (Vol. 1. Asiatic Society of Bangladesh, 1997).
  • Ikram, S. M. «Makers of Pakistan and Modern Muslim India», Lahore, 1970
  • Islam, Sirajul. «History of Bangladesh 1701-1971», Dhaka 1992
  • Khan, Muhammad Mojlum. Muslim Heritage of Bengal: the Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal. Leicestershire: Kube Publishing, 2013.
  • Khan, Muin-ud-din Ahmad. Muslim Struggle for Freedom Bengal from Plassey to Pakistan, A.D. 1757-1947, Dacca 1960
  • Muhith, A. M. A. Bangladesh: Emergence of a Nation. 2nd rev. ed. Dhaka, Bangladesh: University Press, 1992.
  • Raghavan, Srinath. 1971: A Global History of the Creation of Bangladesh (Harvard University Press; 2014) 258 pages; scholarly history with worldwide perspective.
  • Rahman, Mahmudur. The Political History of Muslim Bengal: An Unfinished Battle of Faith. Newcastle-upon-Tyne: Cambridge Scholars Publisher, 2018.
  • Rahman, Syedur, and Craig. Baxter. Historical Dictionary of Bangladesh. 4th ed. Lanham, MD: Scarecrow Press, 2010.
  • Rashid, Harun-or-. «The Foreshadowing of Bangladesh: Bengal Muslim League and Muslim Politics, 1906–1947», Dhaka 1987
  • Rashid, Harun-or-. «Inside Bengal Politics 1936–1947: Unpublished Correspondence of Partition Leaders», Dhaka 2003
  • Sisson, Richard, and Leo E. Rose. War and Secession: Pakistan, India, and the Creation of Bangladesh. Berkeley, Calif. ;: University of California Press, 1990.
  • D. K. Chakrabarti, 1992 Ancient Bangladesh: A Study of the Archaeological Sources (1992) Delhi: Oxford University Press

پیوند به بیرون

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]