تاجیکستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

مختصات: ۳۹° شمالی ۷۱° شرقی / ۳۹°شمالی ۷۱°شرقی / 39; 71

جمهوری تاجیکستان
  • Ҷумҳурии Тоҷикистон (تاجیک )
    Çumhurii Toçikiston
سرود ملیСуруди Миллӣ
سرود ملی تاجیکستان

موقعیت  تاجیکستان  (سبز)
موقعیت  تاجیکستان  (سبز)
پایتخت
(و بزرگترین شهر)
دوشنبه
زبان رسمی تاجیکی (فارسی تاجیکی)
اقلیتها;(۲۰۱۰)
[۱]
نام اهلیت تاجیکی[۲]
دولت حکومت متمرکز نظام ریاستی حزب حاکم
 -  رئیس‌جمهور امامعلی رحمان
 -  نخست‌وزیر قاهر رسول‌زاده
قوه مقننه مجلس عالی
 -  مجلس سنا مجلس ملی
 -  مجلس عوام مجمع نمایندگان
استقلال از اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی
 •  اعلام استقلال ۹ سپتامبر ۱۹۹۱ 
 •  شناسایی استقلال ۲۶ دسامبر ۱۹۹۱ 
 •  قانون اساسی کنونی ۶ نوامبر ۱۹۹۴ 
مساحت
 -  مجموع ۱۴۳٬۱۰۰ کیلومترمربع (۹۸مین)
۵۵٬۲۵۱ مایل مربع 
 -  درصد آب‌ها ۱٫۸
جمعیت
 -   تخمین ۲۰۱۵ ۸٬۶۱۰٬۰۰۰[۳] (۹۸مین)
 -  سرشماری  ۲۰۱۰ ۷٬۵۶۴٬۵۰۰ 
 -  تراکم ۴۸٫۶/کیلومترمربع (۱۵۵مین)
۱۲۵٫۸/مایل‌مربع
تولید ناخالص داخلی (PPP) تخمین ۲۰۱۷
 -  مجموع ۲۷٫۸۰۲ میلیارد دلار آمریکا[۴] (۱۲۸مین)
 -  تولید سرانه ۳٬۱۴۶ دلار[۴] 
تولید ناخالص داخلی:GDP (اسمی) تخمین ۲۰۱۶
 -  مجموع ۷٫۲۴۲ میلیارد دلار آمریکا[۴] (۱۳۶مین)
 -  سرانه تولید ناخالص ۸۱۹ دلار آمریکا[۴] 
Gini (۲۰۰۹) ۳۰٫۸ 
شاخص توسعه انسانی (۲۰۱۵) ۰٫۶۲۷ (۱۲۹مین)
واحد پول سامانی (TJS)
منطقه زمانی TJT (ساعت جهانی+۵)
جهت رانندگی راست.
ISO 3166 code TJ
دامنه اینترنت .tj
پیش‌شماره تلفن +۹۹۲

تاجیکِستان با نام رسمی جمهوری تاجیکستان ((به فارسی تاجیکی: Ҷумҳурии Тоҷикистон), Çumhurii Toçikiston) کشوری کوهستانی و محصور در خشکی است که با حدود ۸ میلیون نفر جمعیت در سال ۲۰۱۳ میلادی و مساحتی بالغ بر ۱۴۳٬۱۰۰ کیلومتر مربع (۵۵٬۳۰۰ مایل مربع) در آسیای مرکزی قرار دارد. این کشور با افغانستان از جنوب، ازبکستان از غرب، قرقیزستان از شمال، و جمهوری خلق چین از شرق، مرز مشترک دارد

سرزمینی که امروزه تاجیکستان نامیده می‌شود، پیش‌تر وطنِ فرهنگ‌های باستانی متعددی بوده‌است که آثار برخی از آن‌ها در محوطهٔ باستانی سرزم یافت شده‌است.[۵] در دوران نوسنگی و در عصر برنز، و در سده‌های پس از آن، فرهنگ‌ها و ادیان متفاوتی در این سرزمین حضور داشتند که از میان آن‌ها می‌توان به تمدن آمودریا، فرهنگ آندرونوو، آیین بودایی، مسیحیان نسطوری، مزدیسنا، آیین مانوی و اسلام اشاره کرد. پادشاهان و حکومت‌هایی همچون شاهنشاهی هخامنشی، شاهنشاهی ساسانی، هپتالیان، سامانیان، امپراتوری مغول، تیموریان، امپراتوری روسیه، و اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی نیز بر این سرزمین سلطه داشتند. سرانجام پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ میلادی، تاجیکستان مستقل شد ولی بلافاصله درگیر جنگی داخلی گردید که از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۷ به‌طول انجامید.

نظام حکومتی تاجیکستان ریاستی است که از ۴ استان تشکیل شده. اکثریت ۸ میلیون جمعیت تاجیکستان را تاجیک‌ها تشکیل می‌شوند که به زبان فارسیسخن می‌گویند. بسیاری از تاجیکستانی‌ها به زبان روسی نیز به‌مثابهٔ زبان دوم تسلط دارند. ولایت مختار کوهستان بدخشان علی‌رغم جمعیت پراکنده‌اش، دارای مردمانی با تنوع گویش‌های متفاوت است، گویش‌هایی همچون روشنی، شُغنانی، اشکاشمی و وَخی.

حدود ۹۳٪ تاجیکستان را رشته‌کوه‌های بلند منشعب از تیان‌شان، پامیر و آلای دربر گرفته‌است. این کشور دارای یک اقتصاد گذار است که شدیداً به کمک‌های مالی و تولیدات آلومینیم و پنبه وابسته است.

نام[ویرایش]

خاستگاه واژهٔ تاجیک نامعلوم است. شرح و بیان معنای این واژه تاریخی در چند مقالهٔ علمی تحلیل و بررسی شده‌است. در اینجا دیدگاه‌های چند تن از دانشمندان به‌طور فشرده در مورد تاریخ واژهٔ «تاجیک» درج شده‌است:

تاجیک نام قبایل «داها» بوده، پارت‌ها و اشکانیان «دئی»، «تاجیک» و «دجیک» خوانده می‌شدند. تاجیک نامی است که ترک‌ها بر ایرانیان نهادند. از آنجا که ایرانیان پارسی کلاهی تاج مانند بر سر می‌نهادند. تاجیک از «تای» است و هم‌ریشه با کلمه یونانی «تگاس» به معنای پیشوا و «ددیک». تاجیک از ریشه «تژی» در زبان سکایی است. تاجیک صفت منسوب است از واژه «تاج»، نام یک قبیله. تاجیک به معنی آریایی و پاک و نجیب و اصیل‌زاده و میهمان‌نواز. بهار در سبک‌شناسی آورده: ایرانیان از قدیم بمردم اجنبی «تاچیک» یا «تاژیک» می‌گفته‌اند، چنان‌که یونانیان «بربر» و اعراب «اعجمی» یا «عجم» گویند. این لفظ در زبان فارسی دری نو، «تازی» تلفظ شد و رفته‌رفته خاص اعراب گردید، ولی در توران و ماوراءالنهر لهجهٔ قدیم باقی و به اجانب «تاچیک» می‌گفتند و بعد از اختلاط ترکان آلتایی با فارسی‌زبانان آن سامان، لفظ «تاچیک» بهمان معنی داخل زبان ترکی شد و فارسی‌زبانان را «تاجیک» خواندند و این کلمه بر فارسیان اطلاق گردید و ترک و تاجیک گفته شد.

به‌هرحال، اثبات اینکه واژهٔ تاجیک پیش از تسخیر آسیای میانه توسط ترکان کاربرد داشته بسیار مشکل است و اینکه از قرن پانزدهم به بعد باشندگان ایرانی منطقه خود را تاجیک می‌نامیدند تا خودشان را ترک‌ها تمیز دهند. همچنان که شاعر میر علیشیرنوایی هم این را گفته‌است. سعدی در جای دیگر می‌گوید که: نگار ترک و تاجیکم کند صد خانه ویرانه، به آن چشمان تاجیکانه و مژگان ترکانه. همین‌طور، وقتی که ما به متون چه نثر و چه نظم فارسی مراجعه می‌کنیم، درمی یابیم که در تمامی این متنها، از روزگار سعدی به دوران ما، کلمه «تاجیک» جایگزین کلمه «پارسی» و «فارسی‌زبان» بوده‌است. نه کلمه «پارسی» یا «ایرانی» یا «فارسی‌زبان» بلکه محض کلمه «تاجیک کاربرد شده‌است.» بر این اساس واژهٔ تاجیک می‌تواند مترادفی برای «پارسی» باشد و تاجیک‌ها زیرگروهی از اقوام ایرانی‌تبار و اقوام ایرانی‌زبان هستند.

تاریخ[ویرایش]

تاجیکستان مشتمل بر نواحی تاریخی خجند، فرغانه، زرافشان و پامیر است. این نواحی چهارگانه هیچ‌گاه وحدت سیاسی امروزی را نداشتند و هرکدام از آن‌ها در طول تاریخ جزئی از ایران بودند. از این رو، سرزمین تاجیکستان را نمی‌توان ملاک تاریخ آن کشور قرار داد، هرچند که تاجیک‌ها خود را میراث‌دار سغدیان، بلخیان، خوارزمیان و سکاییان می‌دانند.[۶]

پیش از اسلام[ویرایش]

کهن‌ترین آثار یافت‌شده در تاجیکستان مربوط به مغارهٔ شخته در پامیر شرقی است که متعلق به دورهٔ میان‌سنگیاند و نیز بقایای قدیم‌ترین خانه‌ها در جلگه‌های جنوبی تاجیکستان کشف شده‌است و متعلق به دورهٔ نوسنگی است. تعداد زیادی از زیستگاه‌های گروه‌های انسانی همراه با ابزارها و وسایل آن‌ها، مربوط به عصر برنز در قیراقوم کاوش شده‌است. آثار عصر آهن آغازین به ویژه در پامیر فراوان است و غالباً به قبایل کوچندهٔ سکایی منسوب است.[۶]

در دورهٔ تاریخی، تا زمان ورود اسلام به تاجیکستان، قلمرو کنونی تاجیکستان در حیطهٔ قلمرو دولت‌های بلخ در جنوب و سغد در شمال بود که به وسیلهٔ رشته‌کوه‌هایی که امروزه ترکستان خوانده می‌شوند، از یکدیگر جدا می‌شدند. نخستین آگاهی‌های تاریخی از بلخ و سغد در سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در بیستون بازتاب دارد که بر اساس این منبع، این دو سرزمین در آن روزگار در شمار ساتراپ‌های خراج‌گزار شاهنشاهی هخامنشی بوده‌اند.[۷] از این روزگار در قبادیان، واقع در کافرنهان سفلا، آثاری به دست آمده‌است؛ از جمله «قلعهٔ میر» در نزدیکی آبادی ناصر خسرو که مشتمل بر خانه‌ای گلین است. «خزانهٔ جیحون» نیز که در اواخر سدهٔ ۱۹ میلادی به دست گنج‌یابان، ظاهراً در «تخت سنگین» یافت شده‌است، حاوی اشیاء طلا و نقرهٔ سکایی متأثر از فرهنگ و هنر هخامنشی است.

.[۸]

پس از شاهنشاهی هخامنشیان، اسکندر مقدونی در سال ۳۲۹ پیش از میلاد به آن سوی جیحون و سیحون لشکرکشی کرد که جنگ‌های آن چندین سال به درازا کشید. در دفع مقدونیان، اسپنتمان، سرداری سغدی از خود رشادت‌ها نشان داد. سلوکوس یکم جانشین اسکندر در متصرفات شرقی او، آپاما دختر اسپنتمان را به عقد خود درآورد و فرزندشان آنتیوخوس پس از پدر به سلطنت ایران و سوریه رسید.[۹]

پس از اسکندر، تاجیکستان بخشی از دولت یونانی بلخ شد. تاجیکستان شمالی (شهرهای خجند و پنجکنت) بخشی از سغد شدند، مجموعه‌ای از دولت-شهرهایی که توسط سکاها و قبای کوچ‌نشین یوئه‌چی در حدود سال ۱۵۰ پیش از میلاد اداره می‌شدند. جادهٔ ابریشم از میان این منطقه می‌گذشت و چانگ چیان در زمان امپراتور وو، باعث ایجاد روابط اقتصادی بین دولت یونانی بلخ و دودمان هان شد.[۱۰][۱۱]

کوشانیان که مجموعه‌ای از قبایل یوئه‌چی بودند، در سدهٔ یکم میلادی بر بلخ چیره شدند و تسلط خود را تا سدهٔ ۴ میلادی حفظ کردند. در قلمرو کوشانیان افزون بر دین مزدیسنا که از دیرباز در آنجا رایج بود، آیین‌های مانوی و بودایی نیز رواج داشت.[۱۲] آیین بودا به احتمالی از جانب کانیشکا حمایت می‌شد و فراوانی آثار بودایی در دو سوی جیحون گواه بر نفوذ فرهنگ هندی در آن صفحات است.[۱۳]

در اواخر سدهٔ چهارم میلادی، باختر و تخارستان از قلمرو دولت کوشانی به تصرف ساسانیان درآمد. در نیمه‌های سدهٔ ششم میلادی اقوام تُرک بیابان‌گرد به‌تدریج به آسیای مرکزی آمدند و با ساسانیان درگیر شدند. در این زمان سرزمین‌های کنونی تاجیکستان جنوبی و ازبکستان و ترکمنستان در تصرف ایران و نواحی شمالی در دست ترک‌ها بود.[۱۴] این نوآمدگان رفته‌رفته با ایرانی‌زبانان درآمیختند و ایشان را در خود مستحیل ساختند. در اواسط سدهٔ ۶ میلادی، هپتالیان را مغلوب کردند[۱۲] و دولت پهناور، اما نامتمرکزی را به وجود آوردند که ماوراءالنهر و از جمله شهرهای سغد را تابع خود ساختند.[۱۵]

در آستانهٔ حملهٔ اعراب، سغد و بلخ دو کانون مهم تمدن ایرانی بودند. سغد بیشتر به بازرگانی و صنعت‌گری و بلخ بیشتر به کشاورزی گرایش داشت و این وضعیت تا امروز نیز در شمال و جنوب تاجیکستان مشهود است. به فراخور گذران متفاوت، اوضاع اجتماعی دو سرزمین نیز تفاوت داشت. بلخ همانند باخترِ فلات ایران از قدیم دارای دولت بزرگ و متمرکز بود که عواید آن از دهقانان صاحب ملک تأمین می‌شد؛ بزرگ ـ مالکان در کوشک‌های منفردی می‌زیستند که پیرامونشان کشتزارها و روستاها حلقه می‌زد. اما سغدیان بیشتر شهرنشین بودند و هر شهر، دولتی مستقل به‌شمار می‌آمد. فرهنگ غالب در سغد بیشتر دنیوی و در بلخ بیشتر دینی بود. آنچه بر دورهٔ باستانی سغد و بلخ نقطهٔ پایان نهاد، فتوحات عرب در مرو، تخارستان، خوارزم و جز آن‌ها بود که یک سده به درازا کشید و با شکست سپاهیان چینی در سال ۷۵۱ میلادی در کارزار طراز چیرگی اعراب بر سراسر ماوراءالنهر مسلم شد.[۶]

پس از اسلام[ویرایش]

مسلمانان حدوداً از سال پنجاه تا اوایل دههٔ ۱۳۰ هجری مهم‌ترین ولایات این منطقه را فتح کردند و اسلام به‌تدریج در میان مردم نفوذ یافت.[۱۶] در سده‌های ۳ و ۴ قمری، ماوراءالنهر شاهد بالندگی فرهنگ و تمدن ایرانی، و رواج مجدد بازرگانی و صنعتگری بود. جغرافیانویسان آن روزگار ماوراءالنهر را در زمرهٔ آبادترین سرزمین‌های اسلامی توصیف کرده‌اند. کاوش‌های باستان‌شناسی نیز از رشد و توسعهٔ شهرها و افزایش بی‌سابقهٔ جمعیت در آن دوران حکایت دارد.[۱۷] دورهٔ سامانی که با نوزایی فرهنگی ماوراءالنهر و خراسان قرین بود، از نظر تاریخ‌نگاران معاصر تاجیک آخرین مرحلهٔ تشکل قومیت تاجیک به‌شمار می‌آید. اهمیت این دوره بیشتر به سبب ظهور زبان ادبی فارسی دری است که در نهایت شالودهٔ ملیت تاجیکان آسیای مرکزی و علت وجودی جمهوری تاجیکستان شد. با فراگیر شدن فارسی دری در مقام زبان ارتباطی اقوام ایرانی، زبان‌های ایرانی سغدی، بلخی و خوارزمی به تدریج رنگ باختند و فرهنگ‌های محلی نیز در فرهنگ پهناوری که ادب فارسی جلوه‌گاهش بود، آمیخت.[۶] در فاصلهٔ ۲۶۱ تا ۳۸۹ قمری تاجیکستان بخشی از قلمرو سامانیان بود تا اینکه ترکان قراخانی با تصرف بخارا، سامانیان را سرنگون کردند و بر آسیای مرکزی مسلط شدند.[۱۴]

در نیمهٔ دوم سدهٔ پنجم ترکان سلجوقی با هجوم به آسیای مرکزی، قراخانیان را خراج‌گزار خود کردند. سلطان محمد خوارزمشاه در ۶۰۹ قمری قراخانیان را سرنگون کرد. مهاجرت ترکان از جانب شمال باعث شد که پس از سامانیان و غزنویان، ماوراءالنهر به تصرف دودمان‌های ترک درآید که خود سرانجام مغلوب حملهٔ مغول شد.[۱۸] با ورود مغولان به آسیای مرکزی از ۶۱۷ تا ۶۱۹ قمری دولت خوارزمشاهیان فروپاشید. در حملهٔ مغول به فرغانه، تیمور ملک حاکم خجند، تسلیم نشد و در برابر مغول‌ها از خود مقاومت نشان داد.[۱۹] تیمور ملک را شاعران و نویسندگان معاصر تاجیک در مقام قهرمان ملی ستوده‌اند و بارها موضوع آفرینش‌های ادبی قرار داده‌اند.

از آن پس تا ۱۵۰ سال بعد قبایل مختلفی، از جمله جغتایی‌ها، بر آسیای مرکزی مسلط بودند تا اینکه تیمور در ۷۷۱ قمری دولت مستقل خود را در این منطقه بنا نهاد و از جمله تاجیکستان کنونی را به تصرف درآورد.[۱۴] دورهٔ تیموریان از دوره‌های رونق اقتصادی و مدنی ماوراءالنهر است. در این دوره عمارت‌های عظیم و فاخری بنا شد که مخصوصاً سمرقند شهرت جهانی خود را مدیون آن‌هاست. اما در تاجیکستان نیز آثار فراوانی از عهد تیموری برجای مانده‌است که از نظر تاریخ معماری دامنه‌اش تا دورهٔ شیبانیان کشیده می‌شود و عموماً تابع سبک معماری سمرقندی است؛ از آن جمله است: بارگاه امیر سید علی همدانی، پیشوای بزرگ تصوف در سدهٔ ۸ قمری در کولاب. از دیگر آثار کولاب، مقبرهٔ یارمحمد ولی در روستای بخارک و مسجد و مقبرهٔ شاه خاموش در لنگر کلان است. مسجد و مزار مولانا یعقوب چرخی در نزدیکی شهر دوشنبه، و مقبرهٔ منسوب به عبدالقادر گیلانی نیز بر رونق بازار تصوف در آن روزگار گواه است. مجموعهٔ موسوم به شیخ مصلح‌الدین دارای بناهایی از سده‌های ۶–۱۳ قمری و دیدنی‌ترین یادگار شهر خجند است. نمازگاه‌های نوگلیم و عبدالله خان در اسفره و مسجد کوک گنبد و مزار بابا طغا و مجتمع سرمزار در اوراتپه نیز از آثار سده‌های ۸–۱۰ق به‌شمار می‌آید[۲۰]

سده‌های۴–۷ قمری (۱۰–۱۳ میلادی)، عصر بالندگی معماری ماوراءالنهر است و تاجیکستان هم از آثار این دوره بی‌بهره نیست؛ بیشتر این آثار آرامگاه‌های پیشوایان دین و امیران است؛ از آن جمله است: آرامگاه خواجه مشهد، طلا حلاجی، خواجه سرباز، خواجه دُربد و آق مزار در شهر توز، مزار محمد بشارا در پنجکنت، مقبرهٔ خواجه نقشران در نزدیکی ریگر (تورسون‌زادهٔ کنونی)، مقبرهٔ امیر حمزه و مزار چارکوه در اسفره، و آرامگاه حضرت شاه در اوراتپه. برخی از این آثار حالتی نیمه‌ویران دارند. دو محراب از دهکده‌های اشت و اسکادر که در موزهٔ بهزاد شهر دوشنبه محفوظ است، از نمونه‌های عالی گچ‌بری روزگار سامانیان است. نامی‌ترین بنای دورهٔ سامانی، آرامگاه منسوب به نصر بن احمد در بخارا است که اگر چه از قلمرو تاجیکستان بیرون مانده، اما تاجیکان آن را از یادگارهای تاریخی خود می‌شمارند.[۲۱]

دولت تیموریان در اوایل سدهٔ دهم قمری با حملهٔ ازبک‌های شیبانی از میان رفت. با چیرگی ازبکان در اوایل سدهٔ ۱۰ قمری (۱۶ میلادی) ترکیب قومی ماوراءالنهر به سرعت روبه دگرگونی نهاد که در نتیجه بعدها زمینه‌ساز ایجاد جمهوری‌های شوروی بر حسب تقسیمات زبانی گشت. در دورهٔ حکومت خانات شیبانی و هشترخانی در بخارا بسیاری از اراضی جمهوری ازبکستان کنونی به تصرف ایلات ازبک درآمد و زبان ترکی جغتایی در روستاهای فارسی‌زبان رو به پیشرفت نهاد. آن گروه از شهرنشینان و ده‌نشینان ایرانی‌نژاد که تغییر زبان داده بودند، «سارت» خوانده می‌شدند.[۶]

در ۱۰۰۷ قمری ازبک‌های هشترخانی جای شیبانیان را گرفتند. در ۱۱۵۳ قمری نادرشاه بخارا را تصرف کرد و اشترخانیان تا ۱۱۶۰ قمری که نادرشاه کشته شد، خراجگزار ایران بودند. در ۱۱۵۳ قمری محمد رحیم بی، ابوالفیض خان اشترخانی را به قتل رساند و پایه‌گذار سلسلهٔ مَنْغیت در بخارا شد. بخش‌های مرکزی و جنوبی تاجیکستان کنونی جزئی از امارت بخارا و بخش‌های شمالی آن عمدتاً در تصرف امارت خوقند بود. امیرنشین بخارا در عهد منغیتیان حکومت نسبتاً متمرکزی بود. بخارای شرقی که تقریباً منطبق با نواحی جنوبی و مرکزی تاجیکستان کنونی است، بیگ‌نشین‌های نیمه‌مستقل قبادیان، حصار، درواز، قراتگین، بلجوان، قرغان‌تپه و کولاب را شامل می‌شد. اخذ مالیات سنگین به خصوص از توابع شرقی، شورش‌هایی را ضد امرای محلی دامن زد که مشهورترین آن‌ها شورش «واسع» در۱۳۰۲ قمری (۱۸۸۵ میلادی) در کولاب و بلجوان به عنوان نمادی از ستم‌ستیزی و استقلال‌خواهی کوه‌نشینان تاجیک در کتاب‌های تاریخ تاجیکستان بازتاب یافته‌است. نام واسع را امروزه بر بخشی از ناحیهٔ کولاب نهاده‌اند و شورش او موضوع اپرای معروفی شده‌است.[۲۲]

از سده‌های ۱۱–۱۳ قمری چند یادگار معماری در خاک تاجیکستان بر جای مانده‌است که از لحاظ سبک عموماً تابع سبک معماری بخارا و هم نمایانگر دورهٔ انحطاط معماری ماوراءالنهر است. در حصار مجموعه‌ای از بناهای تاریخی در «ممنوعگاه تاریخ و مدنیت قلعهٔ حصار» نگهداری می‌شود که دارای آثار فراوان از سدهٔ ۳ پیش از میلاد به بعد است. دروازهٔ قلعه، ارگ بخارا را به یاد می‌آورد که شاخص معماری سدهٔ ۱۲ قمری است. در نزدیکی قلعه دو مدرسه به نام‌های کهنه و نو، و کمی دورتر آرامگاه مخدوم اعظم و مسجد سنگین همه از آثار همین دوره است.[۲۳] مدرسهٔ میرعالم دادخواه در پنجکنت، مقبرهٔ خال‌بایقرا در خاور شهر دوشنبه، مزار ملااکرم در کولاب، مدرسه‌های میر رجب دادخواه و آییم و آرامگاه لنگر بالا در کان بادام، مسجد چارباغ در خجند، و مدرسه‌های نمازگاه و رستم‌بیک در اوراتپه از دیگر آثار قابل ذکر در تاجیکستان است[۲۴]

تاجیکستان در امپراتوری روسیه[ویرایش]

در ۱۲۸۳ قمری (۱۸۶۶ میلادی) روس‌ها خجند و اوراتپه و قلعه ناو و در ۱۲۸۵ قمری (۱۸۶۸ میلادی) بخش علیای رود زرافشان از جمله پنجکنت را گرفتند، در ۱۲۸۶ قمری (۱۸۶۹ میلادی) امیر بخارا، حصار و کولاب را به قلمرو خود ضمیمه کرد؛ بدین ترتیب، شمال تاجیکستان به روسیهٔ تزاری و جنوب آن به امارت بخارا ملحق شد. در ۱۳۰۹ قمری (۱۸۹۲ میلادی) نیروهای روسی وارد پامیر شرقی شدند. در ۱۳۱۳ قمری (۱۸۹۵ میلادی) هیئت مشترک انگلستان و روسیه مرز آسیای مرکزی را، از جمله در پامیر، تعیین کردند. در ۱۳۳۴ قمری (۱۹۱۶ میلادی) مردم آسیای مرکزی، از جمله اهالی خجند و دیگر بخش‌های تاجیکستان شمالی، به سبب فرمان تزار روسیه برای سربازگیری، بر او شوریدند.[۲۵]

تاجیکستان شوروی[ویرایش]

شوروی در حال مذاکره با باسماچی‌ها در سال ۱۹۲۱ میلادی.

پس از انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ میلادی، در رجب ۱۳۳۶ قمری (آوریل ۱۹۱۸ میلادی) شمال تاجیکستان بخشی از جمهوری خودمختار شوروی ترکستان گردید. در ۲ سپتامبر ۱۹۲۰، ارتش شوروی بخارا را تصرف کرد و بساط فرمانروایی منغیتیان را برچید. عالم‌خان آخرین امیر بخارا به بخارای شرقی گریخت و برای مقابله با ارتش سرخ درصدد گردآوری سپاه برآمد.[۶] در ۲۱ فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی نیروهای شوروی به روستای دوشنبه رسیدند و آنجا را مقر حکومت خویش در بخارای شرقی ساختند اما موفق به تصرف کامل بخارای شرقی و از جمله شهر دوشنبه نشدند.[۲۶][۲۷]

جمهوری خلق بخارا که پس از سرنگونی امیر بخارا در محرّم ۱۳۳۹ قمری (سپتامبر ۱۹۲۰ میلادی) به این نام خوانده می‌شد و از استقلال برخوردار بود، در سپتامبر ۱۹۲۴ میلادی منحل شد و با نام «جمهوری شوروی سوسیالیستی بخارا» به اتحاد جماهیر شوروی ضمیمه گردید؛ اما چون نام جمهوری‌های شوروی برپایهٔ نام اقوام ساکن در آن استوار بود، در ۱۴ اکتبر همان سال عنوان نهایی جمهوری سوسیالیستی ازبکستان شوروی تثبیت گردید. ازبکستان کمابیش قلمرو امیرنشین بخارا را دربرمی‌گرفت. در همان تاریخ ناحیهٔ بخارای شرقی با نام «جمهوریت اجتماعی شوروی مختار تاجیکستان» در درون جمهوری ازبکستان تأسیس شد و چون هیچ شهری در تاجیکستان نبود، آبادی مهاجرنشین دوشنبه به پایتختی برگزیده شد. جمهوری سوسیالیستی خودمختار تاجیکستان شوروی که شامل دوازده ناحیه از جمهوری خودمختار ترکستان و پنج ولایت بخارای شرقی می‌شد، در درون جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان قرار داشت.[۱۴] بنابراین، تاجیکان نه‌تنها از سرزمین‌های فارسی‌زبان ماوراءالنهر و کانون‌های معتبری چون سمرقند و بخارا بی‌بهره مانده‌بودند، بلکه از لحاظ سیاسی نیز تابع ازبکستان شدند و این وضعیت برای آن‌ها ناخوشایند بود. تا آن زمان میدان‌داری پان‌ترکیست‌ها، معدود تاجیکان اهل قلم را محتاط و خاموش نگاه داشته‌بود. از این گذشته، اندیشهٔ تشکیل ملت برپایهٔ قومیت که در میان مردم اروپا ریشه داشت، در امیرنشین بخارا و دیگر نواحی آسیای مرکزی سابقه‌ای نداشت و اجرای این اندیشه به دست دولت انقلابی شوروی، فارسی‌زبانان آنجا را به کلی غافل‌گیر کرده بود. اما رشد معرفت تاریخی و هویت قومی در میان فارسی‌زبانان بخارا از یک سو، و آغاز سرکوب اندیشهٔ پان‌ترکیسم از جانب حکومت شوروی از سوی دیگر، به تاجیکان مجال ابراز وجود و دادخواهی داد.[۶]

در دی ۱۳۰۴ خورشیدی (ژانویهٔ ۱۹۲۵ میلادی) ولایت پامیر به عنوان بخشی از جمهوری خودمختار تاجیکستان ایجاد شد. قیام باسماچیان تا ۱۳۰۵ خورشیدی (۱۹۲۶ میلادی) با شدت تمام در قلمرو تاجیکستان کنونی ادامه یافت. در ۲۴ مهر ۱۳۰۸ خورشیدی (۱۶ اکتبر ۱۹۲۹ میلادی) جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان با الحاق ولایت خجند، که پیش از آن بخشی از ازبکستان بود، رسماً ایجاد شد[۲۸] و نخستین قانون اساسی آن در ۱۳۱۰ خورشیدی (۱۹۳۱ میلادی) تصویب شد؛ با این حال، نه‌تنها سمرقند و بخارا، بلکه برخی از حاصل‌خیزترین جلگه‌های تاجیک‌نشین هم در تملک ازبکستان باقی ماند.[۶]

در دورهٔ شوروی، مزارع تاجیکستان اشتراکی شد و صنایع سبک و سنگین گوناگونی به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم در آن‌جا ایجاد گردید، ولی سطح زندگی مردم پایین باقی ماند.[۲۹] در این دوره مبارزه با مذهب منجر به تعطیلی بیشتر مساجد و مدارس دینی گردید.[۳۰] از سال ۱۳۰۶ خورشیدی (۱۹۲۷ میلادی) تغییر تدریجی خط از فارسی به الفبای لاتینی آغاز شد تا اینکه در ۱۳۰۸ خورشیدی (۱۹۲۹ میلادی) خط لاتینی رسمیت یافت و در ۱۳۱۹ خورشیدی (۱۹۴۰ میلادی) الفبای سیریلیک جای آن را گرفت.[۱۴]

در دههٔ اول حکومت شوروی بسیاری از کسانی که از حاکمیت شوروی بر تاجیکستان ناراضی بودند یا در قیام باسماچیان مبارزهٔ مسلحانه کرده بودند، راهی شمال افغانستان شدند. در فاصلهٔ ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۰ خورشیدی (۱۹۲۷ تا ۱۹۳۱ میلادی) استالین، با متهم کردن رهبران حزب کمونیست تاجیکستان به ملی‌گرایی و خیانت ــ که آن را ناشی از تماس این رهبران با بریتانیا می‌دانست ــ بسیاری از آنان را برکنار کرد و تا ۱۳۱۴ خورشیدی (۱۹۳۵ میلادی) حدود ۶۶٪ از رهبران برجستهٔ حزب که در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی به مقامات حزبی رسیده‌بودند، برکنار شدند.[۶] در محاکماتی که در سال ۱۳۱۶ خورشیدی (۱۹۳۷ میلادی) برگزار شد، رئیس‌جمهور و دبیر شورای مرکزی و رئیس کنگرهٔ خلق از حزب کمونیست تاجیکستان اخراج و با چند رهبر دیگر اعدام شدند. در دورهٔ سرکوب‌های دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی) تقریباً تمامی مقامات تاجیک در حکومت تاجیکستان جای خود را به روس‌ها دادند.[۳۱]

در دورهٔ شوروی قدرت در دست خجندی‌ها و متحدان کولابی آن‌ها بود. از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی (۱۹۷۰ میلادی) به‌تدریج باورهای اسلامی در میان مردم تاجیکستان رشد یافت، از جمله در ۱۳۵۷ خورشیدی (۱۹۷۸ میلادی) شورشی ضد روس‌ها به پا شد که ۱۳ هزار نفر در آن شرکت داشتند و پس از حملهٔ شوروی به افغانستان، شماری از مردم تاجیکستان به علت مخالفت با این حمله بازداشت شدند.[۱۴][۳۲]

با روی کارآمدن گورباچف در سال ۱۳۶۴ خورشیدی (۱۹۸۵ میلادی) در تاجیکستان همانند دیگر جمهوری‌های شوروی، مبارزه با فساد آغاز شد. در نتیجهٔ این سیاست، رحمان نبی‌اف که از ۱۳۶۱ خورشیدی (۱۹۸۲ میلادی) دبیر اول حزب کمونیست تاجیکستان بود، به فساد مالی و خویش و قوم بازی متهم شد و جای خود را به قهار محکموف داد. در این دوره به‌تدریج از شدت سانسور کاسته و آزادی بیان به‌ویژه در مطبوعات بیشتر شد.[۱۴]

استقلال تاجیکستان[ویرایش]

مخالفان در دوشنبه، فوریهٔ ۱۹۹۰ میلادی.

در بهمن ۱۳۶۸ خورشیدی (فوریهٔ ۱۹۹۰ میلادی) به‌دنبال شایعاتی مبنی بر اسکان آوارگان ارمنی در شهر دوشنبه، مردم اعتراض کردند و در نتیجهٔ درگیری آنان و نیروهای پلیس عده‌ای زخمی یا کشته شدند. مردم در تظاهرات خود خواستار اصلاحات اقتصادی و سیاسی، بازگشایی مساجد و احیای فرهنگ ملی خود بودند. به‌دنبال این درگیری‌ها، فعالیت حزب رستاخیز و حزب دموکراتیک تاجیکستان و حزب نهضت اسلامی غیرقانونی اعلام شد. در نوامبر ۱۹۹۰ میلادی قهار محکموف به ریاست جمهوری برگزیده شد. در ۳۱ اوت ۱۹۹۰ محکموف که با کودتای نظامیان ضد گورباچف مخالفت نکرده‌بود، به‌دنبال تظاهرات گستردهٔ مردم مجبور به استعفا شد. در نهم سپتامبر شورای عالی تاجیکستان به استقلال تاجیکستان رأی داد. قدرالدین اصلانف، رئیس شورای عالی و کفیل ریاست جمهوری، فعالیت حزب کمونیست را ممنوع و دارایی آن را ملی کرد، اما شورای عالی ــ که اکثر نمایندگان آن کمونیست بودند ــ اصلانف را برکنار و رحمان نبی‌اف را جانشین وی کرد و ممنوعیت فعالیت حزب کمونیست را لغو نمود. در ششم اکتبر شورای عالی در نتیجهٔ فشار مخالفان، فعالیت حزب کمونیست را به حال تعلیق درآورد و فعالیت حزب نهضت اسلامی را آزاد اعلام کرد. نبی‌اف بلافاصله پس از آن از کفالت ریاست جمهوری استعفا کرد تا زمینهٔ برگزاری انتخابات فراهم شود. انتخابات ریاست جمهوری سرانجام در ۲۴ نوامبر ۱۹۹۱ برگزار و نبی‌اف با ۵۷٪ آرا رئیس‌جمهور شد. رقیب اصلی وی، دولت خدانظروف که از پشتیبانی احزاب اصلی مخالف کمونیست‌های پیشین برخوردار بود، ۳۴٪ آرا را به دست آورد، هرچند که مخالفان صحت برگزاری انتخابات را رد کردند. در ماه بعد تاجیکستان به عضویت جامعهٔ کشورهای مستقل مشترک‌المنافع درآمد.[۶]

نبی‌اف بار دیگر در چهارم ژانویهٔ ۱۹۹۲ به حزب کمونیست تاجیکستان اجازهٔ فعالیت داد. در مارس ۱۹۹۲ در دوشنبه در اعتراض به برکناری نوجوانف، از اهالی بدخشان، از وزارت کشور، تظاهرات ضدحکومتی آغاز شد. در آوریل ۱۹۹۲ به دنبال دستگیری مقصود اکرام‌اف، شهردار دوشنبه که اجازهٔ نصب مجسمهٔ فردوسی به جای مجسمهٔ لنین را داده بود، تظاهرات مردم شدت بیش‌تری گرفت. مخالفان حکومتی تقریباً دو ماه در مرکز دوشنبه ماندند. حکومت نیز با آوردن هواداران خود از کولاب و خجند ــ که از دورهٔ شوروی حامی حزب کمونیست بودند ــ تظاهراتی در دوشنبه ترتیب داد. پس از ۵۱ روز از شروع تظاهرات و کشته‌شدن حدود ۱۵۰ تن، مذاکرات مخالفان با نبی‌اف به نتیجه رسید و حکومت مصالحهٔ ملی در یازدهم مه ۱۹۹۲ تشکیل شد که از ۲۴ وزیر آن هشت وزیر از احزاب مخالف بودند. پس از این مصالحه درگیری در دوشنبه خاتمه یافت، ولی در همان ماه نیروهای کولابی طرفدار کمونیسم ضمن مخالفت با حکومت مصالحهٔ ملی و خلع سلاح خود، با هواداران احزاب اسلامی و دموکراتیک در آن منطقه درگیر شدند.[۱۴]

جنگ داخلی تاجیکستان[ویرایش]

سربازان اِشپتسناز در دوران جنگ داخلی تاجیکستان، ۱۹۹۲ میلادی.

در اواخر مه ۱۹۹۲ شبه‌نظامیان جبههٔ خلق تاجیک به فرماندهی سنگک صفروف ــ که پس از ۲۳ سال زندان به جرم اعمال جنایی، آزاد شده بود ــ از کولاب به قرغان تپه، پایگاه اصلی احزاب اسلامی و دموکراتیک، حمله کردند. کولابی‌ها ادعا می‌کردند که مخالفان از گروه‌های اسلامی افغانستان، به‌ویژه حزب اسلامی گلبدین حکمتیار، اسلحه می‌گیرند و در پایگاه‌های این حزب آموزش می‌بینند. اتحاد دموکراتیک ـ اسلامی نیز ادعا می‌کرد که نیروهای نظامی روسیه مستقر در تاجیکستان، شبه‌نظامیان طرفدار حکومت را مسلح می‌کنند. در اواخر اوت ۱۹۹۲ شبه‌نظامیان کولابی صدها تن را در قرغان تپه کشتند. تظاهرکنندگان مخالف حکومت با ورود به کاخ ریاست جمهوری ۳۵ تن از مقامات را گروگان گرفتند. در نتیجهٔ فشار مخالفان، نبی‌اف در هفتم سپتامبر مجبور به استعفا گردید و اکبرشاه اسکندرف، رئیس شورای عالی، کفالت ریاست جمهوری را عهده‌دار شد و عبدالملک عبدالله‌جانوف از خجند را به نخست‌وزیری برگزید. در ۲۷ سپتامبر کولابی‌ها با تصرف قرغان تپه موجب فرار هزاران تن (تا نیمهٔ نوامبر ۰۰۰، ۱۲۶ تن) به دوشنبه شدند.[۱۴]

اسکندراف که در پایان دادن به جنگ داخلی شکست خورده بود مجبور شد برگزاری نشست شورای عالی را در خجند بپذیرد؛ ازین‌رو در دهم نوامبر ۱۹۹۲ به همراه دولت خود استعفا کرد. نشست فوق‌العادهٔ دو هفته‌ای شورای عالی، که کمونیست‌ها در آن بیشترین سهم را داشتند، امامعلی رحمانف از کولاب را به ریاست کشور و عبدالملک عبداللّه جانف را به نخست‌وزیری برگزید. در حکومت جدید، وابستگان به احزاب اسلامی و دموکراتیک مناصب خود را از دست دادند و بیشتر وزرای جدید نیز کولابی بودند. شورای عالی همچنین با ادغام کولاب و قرغان تپه ولایت جدید ختلان را ایجاد کرد تا اطمینان یابد که جنوب کشور را نیروهای کولابی طرفدار کمونیسم اداره می‌کنند.

در دسامبر ۱۹۹۲ نیروهای وفادار به حکومت جدید و شبه‌نظامیان کولابی ـ حصاری، دوشنبه را تصرف کردند و صدها تن از شبه‌نظامیان هوادار گروه‌های اسلامی و دموکراتیک را کشتند و در پایتخت و جنوب کشور به‌ویژه نسبت به مردم غَرم (از پایگاه‌های اصلی نیروهای اسلامی و دموکراتیک) و بدخشان، قساوت زیادی به خرج دادند. در همین ماه به درخواست امامعلی رحمانف نیروهای ارتش روسیه و ازبکستان وارد تاجیکستان شدند و در سرکوب نیروهای مخالف به حکومت تاجیکستان کمک کردند. تا مارس ۱۹۹۳ حکومت اختیار بخش اعظم کشور و از جمله غرم را به دست گرفت. در نتیجهٔ این درگیری‌ها حدود پنجاه هزار تن کشته شدند؛ هرچند که برخی، شمار کشتگان جنگ داخلی را تا صد هزار تن برآورد کرده‌اند. شمار زیادی از روس‌ها و غیربومیان، تاجیکستان را ترک کردند و در داخل کشور حدود هشتصد هزار تن جابجا شدند[۳۳] که این بزرگترین جابجایی جمعیت در آسیای مرکزی از زمان اشتراکی کردن اراضی در دههٔ ۱۹۳۰ بود. ضمناً چند شهر و شمار زیادی روستا و کشتزار و کارخانه به‌کلی تخریب شد.[۱۴]

در دسامبر ۱۹۹۲ و ژانویهٔ ۱۹۹۳، حدود شصت هزار تن در پی حملات کولابی‌ها به افغانستان گریختند، از جمله قاضی اکبر تورجان‌زاده بالاترین مقام مذهبی تاجیکستان که حکومت، او را به تلاش برای برقراری دولتی اسلامی متهم کرده بود. در فوریهٔ ۱۹۹۳ فتح‌اللّه شریف‌زاده به جای وی مفتی تاجیکستان شد که او نیز در ژانویهٔ ۱۹۹۶ به دست افراد ناشناسی کشته شد.

جنگ داخلی تاجیکستان در ۱۹۹۳ تا حد زیادی آرام شد، ولی درگیری‌ها با شدت کمتری تا چند سال بعد ادامه یافت. در ژوئن ۱۹۹۳ دیوان عالی رسماً فعالیت حزب نهضت اسلامی تاجیکستان، سازمان لعل بدخشان، سازمان رستاخیز و حزب دموکراتیک تاجیکستان را غیرقانونی اعلام کرد و عملاً تنها حزب کمونیست تاجیکستان را قانونی دانست. در دسامبر ۱۹۹۳ در نتیجهٔ اختلاف کولابی‌ها و خجندی‌ها، عبدالله‌جانوف از نخست‌وزیری استعفا کرد. مذاکرات صلح میان حکومت و مخالفانش از آوریل ۱۹۹۴ در مسکو تحت نظارت سازمان ملل و در حضور نمایندگانی از ایران، پاکستان، روسیه و ایالات متحدهٔ آمریکا آغاز شد.

در انتخابات ریاست جمهوری در ششم نوامبر ۱۹۹۴، رحمانف با ۵۸٪ آرا بر تنها رقیب خود عبدالله‌جانوف، که ۳۵٪ آرا را کسب کرد، پیروز شد. در همین انتخابات ۹۰٪ رأی دهندگان قانون اساسی جدید را تأیید کردند.[۳۴]

پس از مذاکرات طولانی نمایندگان حکومت با مخالفان آن، در مسکو، کابل، آلماتی، عشق‌آباد، بیشکک، مشهد و تهران، سرانجام سیدعبداللّه نوری رهبر حزب نهضت اسلامی و امامعلی رحمانف، سازش‌نامهٔ عمومی استقرار صلح و سازگاری ملی را در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۷ در مسکو امضا کردند و رسماً به جنگ داخلی پنج ساله پایان دادند. به دنبال آن شبه‌نظامیان مخالف حکومت عفو شدند و به آن‌ها اجازهٔ بازگشت به کشور داده شد. بسیاری از این شبه‌نظامیان بنابر سازشنامهٔ صلح، در ارتش تاجیکستان ادغام شدند. ضمناً در شورای مصالحهٔ ملی که در نتیجهٔ پیمان صلح به وجود آمد، و هریک از طرفین سیزده کرسی به دست آوردند و ۳۰٪ از مناصب حکومتی در سطح ملی و منطقه‌ای به مخالفان داده شد.[۳۵]

در اوایل نوامبر ۱۹۹۸ نیروهای فرمانده شورشی ارتش، محمود خدای بِردی اف، به خجند حمله کردند و پنج روز نبرد شدید میان نیروهای او و سربازان حکومتی درگرفت. پس از سرکوبی تهاجم، خدای بردی اف به ازبکستان گریخت. رحمانف، چند تن از جمله عبدالله‌جانوف نخست‌وزیر سابق، و دوستوف معاون پیشین رئیس‌جمهور، را از محرکان این واقعه اعلام کرد. وی همچنین اسلام کریموف، رئیس‌جمهور ازبکستان، را به دست داشتن در این توطئه متهم کرد. این وقایع به تیرگی روابط دو کشور انجامید.

در اواخر سال ۱۹۹۹ مجلس عالی به طرح‌های رحمانف مبنی بر اصلاحاتی در قانون اساسی رأی داد. این اصلاحات که شامل تمدید دورهٔ ریاست جمهوری از پنج به هفت سال و قانونی کردن احزاب سیاسی و مذهبی می‌شد، در همه‌پرسی ۲۶ سپتامبر ۱۹۹۹ به تأیید مردم رسید. در انتخابات ریاست جمهوری در ششم نوامبر ۱۹۹۹، رحمانف در رقابت با تنها رقیبش، دولت عثمان، به پیروزی دست یافت.

سیاست[ویرایش]

حکومت تاجیکستان، جمهوری است.

امامعلی رحمان از سال ۱۳۷۱ ریاست جمهوری تاجیکستان را به عهده دارد. در سال ۱۳۷۱، پس از برکناری اجباری رحمان نبی‌اف، نخستین رهبر این کشور پس از استقلال از اتحاد جماهیر شوروی سابق، امام علی رحمان، که پیشتر رئیس یک مجتمع کشاورزی بود، به مقام ریاست شورای عالی تاجیکستان منصوب شد. در سال ۱۳۷۳، رحمان به مقام ریاست جمهوری انتخاب شد. پس از پایان دورهٔ پنج ساله، او دوباره در سال ۱۳۷۸ به مدت هفت سال دیگر به این مقام برگزیده شد.

در سال ۱۳۸۲، در یک همه‌پرسی، ۹۳٪ مردم به اصلاح قانون اساسی (برای ممکن‌شدن انتخاب دوبارهٔ رحمان) رأی مثبت دادند. دولت می‌گوید که ۹۶٪ مردم در این همه‌پرسی شرکت کرده‌اند. در نوروز ۱۳۸۶ ه‍. خ (۲۰۰۷ م) امامعلی رحمانف خواستار آن شد که او را امامعلی رحمان بخوانند. از آنجا که امکان تمدید دورهٔ ریاست جمهوری در کنار ده‌ها اصلاحیهٔ دیگر به رأی گذاشته شد، منتقدان دولت گفتند که رأی مردم با آگاهی کامل نبوده‌است.[۳۶]

جغرافیا[ویرایش]

پهناوری تاجیکستان ۱۴۳٬۱۰۰ کیلومتر مربع (۹۵ ام در جهان) است و جمعیت آن ۸٬۱۶۰٬۰۰۰ تن (۹۸ ام در جهان) است (آمار ۲۰۱۴). تراکم جمعیت در این کشور ۵۷ تن در هر کیلومتر مربع است. تاجیکستان کشوری کوهستانی و سرسبز با بارندگی فراوان است که می‌تواند صادرکنندهٔ آب و برق به سایر کشورها باشد. تاجیکستان کشوری مرتفع است که رشته‌کوه پامیر آن را پوشانده‌است، ولی در شمال کشور، منطقه پست فرغانه وجود دارد.[۳۷]

در شمال تاجیکستان دشت فرغانه، در شمال غربی و بخش مرکزی، رشته‌کوه‌های ترکستان، زرافشان، حصار و آلای، در جنوب شرقی رشته‌کوه‌های بلند پامیر (بلندی تا ۷۴۹۵ متر) قرار دارد. در بخش جنوب غربی زمین‌های نسبتاً پست‌تر وخش و حصار و غیره قرار دارد. رودها و دریاچه‌های تاجیکستان از قله‌ها سرچشمه می‌گیرند. مجموع طول ۹۴۷ رودخانه تاجیکستان بیش از ۲۸۵۰۰ کیلومتر است که ۶۰٪ ذخیره آبی آسیای مرکزی را تشکیل می‌دهند.[۳۷]

در تاجیکستان بیش از ۸۰ گونه از پستانداران، بیش از ۳۶۵ گونه پرنده، ۴۹ گونه خزنده، تقریباً ۴۰ گونه ماهی و بیش از ۱۰ هزار گونه حشره زندگی می‌کنند. از جانوران این کشور می‌توان به پلنگ برفی، سیاهگوش (به فارسی تاجیکی: سیلاوسین)، خرس، گرگ، و روباه اشاره کرد. در این کشور آهو و گوسفندهای کوهی بسیاری هم زندگی می‌کنند.[۳۷]

در تاجیکستان چهار حفاظتگاه ملی (بیشه پلنگان، رامیت، دشت جوم و زارغول)، و ۱۳ پرورشگاه و پارک ملی فعالیت دارند. مناطق حفاظت‌شده طبیعی این کشور جمعاً حدود ۲۱٪ از خاک کشور را دربر می‌گیرند.[۳۷]

رودها[ویرایش]

تصویر ماهواره‌ای تاجیکستان

تاجیکستان دارای رودهای بسیاری است. شمار رودهایی که طول آن‌ها از ۱۰ کیلومتر تجاوز می‌کند به ۹۴۷ می‌رسد. رودهای مهم آن عبارتند از:

نقشه توپوگرافی تاجیکستان

در مجموع طول ۹۴۷ رودخانه تاجیکستان بیش از ۲۸٫۰۰۰ کیلومتر است. همچنین در تاجیکستان ۱٫۳۰۰ مرداب، جمعاً به مساحت ۷۰۵ کیلومتر مربع وجود دارد. بزرگترین مرداب کشور قراکول نام دارد.

مرزها[ویرایش]

در ماه ژانویه سال ۲۰۱۱ مجلس نمایندگان تاجیکستان پروتکل تعیین خطوط مرز میان تاجیکستان و چین را تصویب کرد که طبق این سند ۱٫۱ هزار کیلومتر مربع (حدود یک درصد) از خاک تاجیکستان در ولایت بدخشان این کشور، به کشور چین داده شد.[۳۸]

قلّه‌ها[ویرایش]

کوه بلندی محل
قله استقلال (قلّهٔ انقلاب) ۷٬۱۷۴ متر ۲۳٬۵۳۷ فوت شمالی‌ترین مرز در رشته‌کوه آلای
گردنه قیزیل‌آرت ۴٬۲۸۰ متر ۱۴٬۰۴۲ فوت شمالی‌ترین مرز در کوهستان سراسری آلای
قلّهٔ اسماعیل سامانی (بلندترین قلّه) ۷٬۴۹۵ متر ۲۴٬۵۹۰ فوت شمال ولایت خودمختار کوهستان بدخشان
قله ابن‌سینا (قله لنین) ۶٬۹۷۴ متر ۲۲٬۸۸۱ فوت شمال قلّهٔ اسماعیل سامانی
قلّهٔ کورژنیوسکی ۷٬۱۰۵ متر ۲۳٬۳۱۰ فوت ولایت خودمختار کوهستان بدخشان
رشته‌کوه آکادمی فن‌ها ۶٬۷۸۵ متر ۲۲٬۲۶۰ فوت ولایت خودمختار کوهستان بدخشان
قله کنکورد ۵٬۴۶۹ متر ۱۷٬۹۴۳ فوت مرز جنوبی رشته‌کوه قره‌قروم
قله کارل مارکس ۶٬۷۲۶ متر ۲۲٬۰۶۷ فوت مرز جنوبی رشته‌کوه قره‌قوروم
قلّهٔ مایاکاوسکی ۶٬۰۹۶ متر ۲۰٬۰۰۰ فوت مرز افغانستان.

تقسیمات کشوری[ویرایش]

تقسیمات کشوری تاجیکستان از ۳ ولایت، ۱ ناحیهٔ تابع جمهوری، ۱ پایتخت، ۵۸ ناحیه و ۴۰۱ جماعت تشکیل می‌شود که ولایت‌ها شامل ولایت مختار کوهستان بدخشان، ولایت سغد، ولایت ختلان و ناحیه‌های تابع جمهوری می‌شوند. هر ولایت به چندین ناحیه و هر ناحیه به چندین جماعت و هر جماعت به چندین ده تقسیم می‌گردد.[۳۹]

تقسیمات کشوری جمهوری تاجیکستان از بدو تأسیس آن دستخوش تغییر بوده‌است و نام جای‌های آن به علت‌های گوناگون عوض شده‌است. برای نمونه، انگیزهٔ سیاسی در تغییر نام دو شهر عمدهٔ تاجیکستان مشهود است. در دورهٔ شوروی، دوشنبه پایتخت این کشور چندی استالین‌آباد خوانده می‌شد و به شهر خجند نیز لنین‌آباد می‌گفتند. برخی از تغییر نام‌ها به‌دلیل جابه‌جایی جمعیت بوده‌است. برای نمونه در اواخر دههٔ ۱۹۵۰ میلادی که گروهی از مردم مستچا از بالا آب زرافشان به دشت‌های واقع در گوشهٔ شمال غربی تاجیکستان کوچانیده شدند، نام مستچا را با خود به آن‌جا بردند.[۶]

ولایت خودمختار بدخشان، تنها ولایتی است که نام آن از بدو تشکیل تاجیکستان تاکنون بی‌تغییر مانده‌است. صفت «مختار» (خودمختار) برای این ولایت هرگز جدی نبوده‌است و آن اختیارات فرهنگی که قانون اساسی اتحاد شوروی برای نواحی خودمختار پیش‌بینی کرده‌بود، از جانب مردم بدخشان مورد تقاضا نبوده‌است. ولایت خجند در شمال که رشتهٔ حصار، آن را از دیگر نواحی تاجیکستان جدا می‌کند، در دورهٔ شوروی، لنین‌آباد خوانده می‌شد. نواحی مرکزی و جنوبی که تنهٔ اصلی تاجیکستان را تشکیل می‌دهد و مشتمل بر یک تا ۴ ولایت بوده، بارها دستخوش تجدیدنظر اداری واقع شده‌است. در سال ۱۹۴۴ میلادی این ناحیه مشتمل بر ولایت مرکزی وابسته به پایتخت یا «ناحیه‌های تابع جمهوری»، غرم، کولاب و قرغان تپه بود. ابتدا ولایت کولاب و سپس ولایت قرغان تپه در اوایل دههٔ ۱۹۸۰ میلادی از ناحیه‌های تابع جمهوری جدا شدند. پس از استقلال تاجیکستان دو ولایت کولاب و قرغان تپه در ولایت واحدی ادغام شدند که نام تاریخی ختلان بر آن نهاده شد.[۶]

اقتصاد[ویرایش]

تاجیکستان یکی از جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی است. در سال ۲۰۰۵، تولید ناخالص ملی آن نزدیک به ۲ میلیارد دلار بود.[۴۰]

نفت و گاز تاجیکستان[ویرایش]

دولت تاجیکستان حدود ۹۰ درصد از نیازهای انرژی خود را با واردات تأمین می‌کند. بیشتر ذخایر نفت و گاز این کشور در جنوب غرب تاجیکستان در امتداد حوزه آمو-دریا قرار دارد.[۴۱] به گزارش پایگاه اینترنتی روزنامه وال استریت ژورنال، شرکت ملی نفت چین (سی ان پی سی)، توتال فرانسه و شرکت انگلیسی-کانادایی تزیس پترولیوم توافقنامه‌ای برای توسعه میدان‌های نفت و گاز در تاجیکستان امضا کردند. بنابر اعلام شرکت تزیس پترولیوم، منطقه بوختار احتمال دارد ۳٬۲۲ تریلیون مترمکعب گاز و ۸٫۵ میلیارد بشکه نفت داشته باشد.[۴۲] چندی پیش نیز یک شرکت نفتی انگلیس در بیانیه‌ای اعلام کرد، تاجیکستان ذخائر نفت و گاز بسیاری دارد که به‌طور قابل توجهی بیشتر از ذخایر باقی‌مانده منابع نفتی در دریای شمال است.[۴۳] این میزان نفت در تاجیکستان از ذخایر کشورهای صادرکننده‌ای چون جمهوری آذربایجان با صادرات روزانه ۸۲۰ هزار بشکه، عمان ۷۰۵ هزار بشکه و نروژ ۱میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه بیشتر است.[۴۴] همچنین میزان منابع گازی تاجیکستان از کشورهای صادرکننده گاز مانند الجزایر، مصر و ازبکستان بیشتر است.[۴۵]

مردم[ویرایش]

کودکان تاجیک

جمعیت تاجیکستان در سال ۲۰۱۶ میلادی ۸٬۷۳۰٬۰۰۰ تن برآورد شده‌است.[۴۶] حدود ۷۹٫۹٪ از مردم این کشور تاجیک هستند (که به فارسی تاجیکی سخن می‌گویند)، ۱۵٫۳٪ ازبک‌ها، ۱٫۱٪ روس، ۱٫۱٪ قرقیز، ۰٫۳٪ ترکمن و ۰٫۳٪ تاتار هستند. اقلیت‌های کوچک غیربومی از قبیل اوکراینی، چینی، کره‌ای و غیره نیز در تاجیکستان زندگی می‌کنند که حدود ۲٪ از جمعیت تاجیکستان را تشکیل می‌دهند.[۴۰]

تاریخ و فرهنگ تاجیکستان با ایران اشتراکات بسیاری دارد. در پاره‌هایی از دوران پیش از اسلام، تاجیکستان جزئی از شاهنشاهی ایران بود. پس از اسلام، سرزمین خراسان و فرارود (از جمله تاجیکستان) زنده‌کننده فرهنگ ایرانی و به وجود آورنده زبان پارسی دری بود که جانشین زبان پهلوی شد. نخستین شاعران پارسی‌زبان از این ناحیه به پا خاستند، به ویژه رودکی، که پدر شعر پارسی محسوب می‌گردد. در نخستین سده‌های هجری، خراسان و فرارود مهد تمدن و علوم ایرانی بوده و بزرگانی مانند ابن سینا و فارابی در آنجا پرورش یافته‌اند. حکومت سامانی نیز از تاجیکستان برخاسته‌است.

دین حدود ۹۵٪ از مردم تاجیکستان اسلام است (۸۵٪ سنی حنفی، اقلیت ۵٪ شیعه که غالباً شیعه اسماعیلی و کمتر از ۱٪ آن شیعه دوازده امامی) است. شیعیان بیشتر در بدخشان زندگی می‌کنند. مسیحیان، یهودیان، زرتشتیان، بوداییان و بهائیان از جمله اقلیت‌های دینی ساکن در تاجیکستان هستند. طریقت نقشبندیه تصوف نیز در تاجیکستان وجود دارد.[۴۷]

شخصیت‌ها[ویرایش]

تصویر باباجان غفوروف بر روی اسکناس.

باباجان غفورف تاریخ‌دان و نویسندهٔ کتاب تاریخ تاجیکان از اهالی تاجیکستان است. تیمور ملک نیز از شخصیت‌ها و قهرمانان تاریخی تاجیک به‌شمار می‌آید.[۴۸]

بانو گلرخسار شاعر معاصر تاجیکستان از همراهان مهدی اخوان ثالث و احمد شاملو و سیمین بهبهانی و بسیاری از دیگر شاعران و اهل فرهنگ و هنر ایران بوده و است.

ادبیات[ویرایش]

نظم و نثر فارسی تاجیکی در طول چندین قرن ترقی کرد. دوره نشو و نمای ادبیات فارسی تاجیکی به عصرهای میانه راست می‌آید، هنگامی که در آسیای میانه نخستین دولت تاجیکان به وجود می‌آید (۸۷۴–۱۰۰۵). (۸۷۴–۱۰۰۵). (۸۷۴–۱۰۰۵). محض در همین دوره ترقیات ملت تاجیک به حساب می‌رود. سامانیان به علم و ادبیات دقت ویژه‌ای ظاهر می‌کردند. شاعران و عالمان همان دوره به مانند رودکی، ابن سینا، فردوسی، عنصری، دقیقی در درگاه شاهان سامانیان کار و فعالیت می‌کردند. ایرانیان و تاجیکان آن وقت‌ها یک قوم را با ریشه‌های با خم پیوست تشکیل می‌کردند و ادبیات، صنعت، علم خم دسترس همه بود. رودکی اساسگزار ادبیات فارس تاجیک است. استیلای عرب‌ها به آسیای میانه دگرگونی‌های زیادی آورد. بای و میьماری تایسلامی تاجیکان نیست کرده می‌شد، کتاب‌ها سوزانده می‌شدند. در آسیای میانه دین اسلام چاری شده زبان عربی عمومی گردید. زبان نو ادبی – زبان فارس تاجیک در عصرهای IX - X تشکل یافت. رودکی – شاعر برجسته، اساسگزار ادبیات فارس تاجیک، اولین شده زبان را تشکل داد و آن را در نظم خود استفاده برده، چندین ژانرهای ادبی آن زمان را به وقوع آورد. محض از همان دوره سر کرده ادبیات فارس تاجیک تشکل یافته در تمام عالم مشهور گردید. در آخر عصر X فردوس «شاهنام» - «شاهنام» - بی‌زوال خود را 'ایجاد کرد، که از جهت معنا و حجم در تمام ادبیات عالم همتایا ندارد. عصر XI با به وقوع آمدن ایپاس‌های رمانتیکی مشهور شده‌است. محض در همین ژانر سلسله داستان‌های عنصری، اییوکی، گنگوری، عمر خیام می‌باشند، ولی «خمس» - «خمس» - نظامی گنجوینمنه بهترین محسوب می‌شوند، که عصر XI ایجاد کرده شده‌است. در عصر XI «بوستان» و «گلستان» - «گلستان» - سعدی، در عصر XIV داستان‌های امر خسرو دیخلوی و خواجه کرمانی، کمال خوجیند و غزل‌های حافظ شیرازی ایجاد شده‌اند. عصر XV باشد با نظم جامی مشهور گردیده‌است.

آموزش و پرورش و فرهنگ[ویرایش]

در سال ۲۰۱۲ میلادی در دوشنبه، کتاب‌خانه ملی تاجیکستان که در آسیای مرکزی بزرگترین کتابخانه به‌شمار می‌رود بنیان نهاده شد و به استفاده گذاشته شد. در کتاب‌خانه ملی تاجیکستان بیش از شش میلیون نسخه کتاب وجود دارد.[۴۹]

افتتاح آثارخانه ملی از جمله رویدادهای تاریخی و دستاوردهای مهم فرهنگی در تاجیکستان است. در بیستم مارس ۲۰۱۳ میلادی در شهر دوشنبه رسم گشاده‌شوی بنای نو آثارخانه ملی تاجیکستان برگزار گردید. در مراسم گشاده‌شوی آثارخانه، امام‌علی رحمان و ساکنان شهر دوشنبه شرکت نمودند. در تالار بزرگ آثارخانه ملی تاجیکستان پرزیدنت کشور امام‌علی رحمان با نمایندگان سیرشمار ضیاءیان ایجادکار جمهوری ملاقات نمود.[۵۰]

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

سازمان اطلاعات تاجیکستان

منابع[ویرایش]

  1. Национальный состав, владение языками и гражданство населения Республики Таджикистан Том III بایگانی‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine. stat.tj
  2. CIA World Factbook. Tajikistan
  3. De Wulf, Martin. "Population Pyramids of the World: Tajikistan 2015". populationpyramid.net. Retrieved 28 February 2016.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ "Tajikistan profile at". International Monetary Fund website.
  5. "Proto-urban Site of Sarazm". UNESCO.org. UNESCO. Retrieved 9 August 2014.
  6. ۶٫۰۰ ۶٫۰۱ ۶٫۰۲ ۶٫۰۳ ۶٫۰۴ ۶٫۰۵ ۶٫۰۶ ۶٫۰۷ ۶٫۰۸ ۶٫۰۹ ۶٫۱۰ ۶٫۱۱ برجیان، حبیب؛ دادبه، اصغر (۱۳۸۵). «تاجیکستان». [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]. ۱۴. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص. ۲۴۷–۲۷۲. شابک ۹۶۴-۷۰۲۵-۵۴-۸. تداخل پیوند خارجی و ویکی‌پیوند (کمک)
  7. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام lcweb2.loc.gov وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  8. See: The Deeds of Harsha: Being a Cultural Study of Bāṇa's Harshacharita, 1969, p 199, Dr Vasudeva Sharana Agrawala; Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference, 1930, p 118, Dr J. C. Vidyalankara; Prācīna Kamboja, jana aura janapada =: Ancient Kamboja, people and country, 1981, Dr Jiyālāla Kāmboja, Dr Satyavrat Śāstrī – Kamboja (Pakistan).
  9. غفوروف، باباجان (۱۳۷۷). تاجیکان، تاریخ قدیم، قرون وسطی و دورهٔ نوین، جلد اول و دوم. دوشنبه: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ص. ۱۲۹. بیش از یک پارامتر |کتاب= و |عنوان= داده‌شده است (کمک)
  10. C. Michael Hogan, ''Silk Road, North China'', The Megalithic Portal, ed. Andy Burnham. Megalithic.co.uk. Retrieved on 20 January 2017.
  11. Shiji, trans. Burton Watson
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ Tajikistan. loc.gov.
  13. فرای، ریچارد نلسون (۱۳۸۵). میراث باستانی ایران. ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. صص. ۱۳۳. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۴۵-۱۱۱-۹.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ ۱۴٫۳ ۱۴٫۴ ۱۴٫۵ ۱۴٫۶ ۱۴٫۷ ۱۴٫۸ ۱۴٫۹ کریمی، مهدی؛ بایمتاف، لقمان. «تاجیکستان». [[دانشنامه جهان اسلام]]. ۶. تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی. تداخل پیوند خارجی و ویکی‌پیوند (کمک)
  15. فرای، ریچارد نلسون (۱۳۸۵). میراث باستانی ایران. ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. صص. ۱۶۹. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۴۵-۱۱۱-۹.
  16. افشار سیستانی، ایرج (۱۳۷۳). «مقدمه‌ای بر شناخت قوم تاجیک». در شکورزاده، میرزا. تاجیکان در مسیر تاریخ. تهران. صص. ۸۵.
  17. غفوروف، باباجان (۱۳۷۷). تاجیکان، تاریخ قدیم، قرون وسطی و دورهٔ نوین، جلد اول و دوم. دوشنبه: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ص. ۴۹۴–۵۰۰. بیش از یک پارامتر |کتاب= و |عنوان= داده‌شده است (کمک)
  18. فرای، ریچارد نلسون (۱۳۸۵). میراث باستانی ایران. ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. صص. ۲۳۵–۲۳۸. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۴۵-۱۱۱-۹.
  19. غفوروف، باباجان (۱۳۷۷). تاجیکان، تاریخ قدیم، قرون وسطی و دورهٔ نوین، جلد اول و دوم. دوشنبه: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ص. ۷۰۴. بیش از یک پارامتر |کتاب= و |عنوان= داده‌شده است (کمک)
  20. برجیان، حبیب (۱۳۷۷). «آثار معماری تاجیکستان». ایران‌شناخت (۹): ۱۵۳–۱۶۳.
  21. برجیان، حبیب (۱۳۷۷). «آثار معماری تاجیکستان». ایران‌شناخت (۹): ۱۴۰–۱۵۳.
  22. غفوروف، باباجان (۱۳۷۷). تاجیکان، تاریخ قدیم، قرون وسطی و دورهٔ نوین، جلد اول و دوم. دوشنبه: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ص. ۲۱۵–۲۱۷. بیش از یک پارامتر |کتاب= و |عنوان= داده‌شده است (کمک)
  23. غفوروف، باباجان (۱۳۷۷). تاجیکان، تاریخ قدیم، قرون وسطی و دورهٔ نوین، جلد اول و دوم. دوشنبه: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ص. ۱۵۰–۱۵۵. بیش از یک پارامتر |کتاب= و |عنوان= داده‌شده است (کمک)
  24. برجیان، حبیب (۱۳۷۷). «آثار معماری تاجیکستان». ایران‌شناخت (۹): ۱۶۳–۱۷۳.
  25. نیکولایوا، لاریسا (۱۳۸۰). تاجیکستان: تحولات سیاسی ـ اجتماعی در یکصد سال اخیر. وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات. صص. ۱۸–۲۳.
  26. نیکولایوا، لاریسا (۱۳۸۰). تاجیکستان: تحولات سیاسی ـ اجتماعی در یکصد سال اخیر. وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات. صص. ۲۹.
  27. ابوالحسن شیرازی، حبیب‌اللّه (۱۳۷۰). ملیت‌های آسیای میانه. وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی. صص. ۸۵.
  28. نیکولایوا، لاریسا (۱۳۸۰). تاجیکستان: تحولات سیاسی ـ اجتماعی در یکصد سال اخیر. وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات. صص. ۹۲–۹۳.
  29. نیکولایوا، لاریسا (۱۳۸۰). تاجیکستان: تحولات سیاسی ـ اجتماعی در یکصد سال اخیر. وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات. صص. ۱۸۰.
  30. Pipes, Richard (1955). "Muslims of Soviet Central Asia: Trends and Prospects (Part I)". Middle East Journal. 9 (2): 149–150. JSTOR 4322692.
  31. نیکولایوا، لاریسا (۱۳۸۰). تاجیکستان: تحولات سیاسی ـ اجتماعی در یکصد سال اخیر. وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات. صص. ۲۲۷–۲۳۱.
  32. "Tajikistan – The Purges". countrystudies.us.
  33. "Tajikistan: rising from the ashes of civil war". United Nations. Retrieved 10 August 2014.
  34. "Telling the truth for more than 30 years – Tajikistan After the Elections: Post-Soviet Dictatorship". Washington Report on Middle East Affairs. June 1995. Retrieved 13 September 2013.
  35. Jim Nichol. "Central Asia's Security: Issues and Implications for U.S. Interests" (PDF). Federation of American Scientists. p. 8. Retrieved 10 August 2014.
  36. کشور تاجیکستان - بی‌بی‌سی فارسی
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ ۳۷٫۲ ۳۷٫۳ منبع تاجیکی: Ҷумҳурии Тоҷикистон: Маълумоти Умумӣ. بازدید: سپتامبر ۲۰۱۳.
  38. [۱]
  39. Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2008, State Statistical Committee, Dushanbe, 2008 (روسی)
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ CIA - The World Factbook -- Tajikistan
  41. توافقنامه توسعه ذخایر نفت و گاز تاجیکستان نهایی شد
  42. CNPC, Partners Sign Tajikistan Oil and Gas Deal
  43. مشارکت چین در اکتشاف و استخراج نفت و گاز تاجیکستان
  44. Country Comparison :: Crude oil - proved reserves
  45. Country Country Comparison :: Natural gas - proved reserves
  46. «World Population Prospects 2017». دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۷.
  47. تاجیکستان در یک نگاه، سیدمحمد رکنی، بوشهر: شروع (۱۳۸۸)، صص ۱۸، ۳۶ و۳۷.
  48. غفوروف، تاجیکان، ۷۰۴ و ۷۰۵.
  49. ТАЪРИХИ КИТОБХОНАИ МИЛЛӢ
  50. ИШТИРОКИ Э. РАҲМОН ДАР МАРОСИМИ ИФТИТОҲИ ОСОРХОНАИ МИЛЛӢ ВА МУЛОҚОТ БО ЗИЁИЁНИ КИШВАР

پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد تاجیکستان اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikibooks در میان کتاب‌ها از ویکی‌کتاب
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Wikisource در میان متون از ویکی‌نبشته
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikinews در میان خبرها از ویکی‌خبر

Coordinates: 39°N 71°E / 39°N 71°E / 39; 71

Republic of Tajikistan

  • Ҷумҳурии Тоҷикистон (Tajik)
    Jumhurii Tojikiston
Anthem: Суруди Миллӣ
(English: "National Anthem")
Location of Tajikistan (green)
Location of Tajikistan (green)
Capital
and largest city
Dushanbe
38°33′N 68°48′E / 38.550°N 68.800°E / 38.550; 68.800
Official languagesTajik
Inter-ethnic
language
Russian
Ethnic groups
(2010[1])
Demonym(s)Tajik or Tajikistani[2]
GovernmentUnitary dominant-party presidential constitutional republic
• President
Emomali Rahmon
Kokhir Rasulzoda
• Chairman of the Majlisi Milli
Mahmadsaid Ubaydulloyev
LegislatureSupreme Assembly
National Assembly
Assembly of Representatives
Formation
27 October 1924
• Tajik SSR
5 December 1929
• Independence from the Soviet Union
9 September 1991
21 December 1991
• Recognized
26 December 1991
2 March 1992
6 November 1994
Area
• Total
143,100 km2 (55,300 sq mi) (94th)
• Water (%)
1.8
Population
• 2019 estimate
9,275,827 [3] ((96th) [4])
• Density
48.6/km2 (125.9/sq mi) (155th)
GDP (PPP)2018 estimate
• Total
$30.547 billion[5] (132nd)
• Per capita
$3,354[5] (155th)
GDP (nominal)2018 estimate
• Total
$7.350 billion[5] (147th)
• Per capita
$807[5] (164th)
Gini (2015)34[6]
medium
HDI (2018)Increase 0.650[7]
medium · 127th
CurrencySomoni (TJS)
Time zoneUTC+5 (TJT)
Driving sideright
Calling code+992
ISO 3166 codeTJ
Internet TLD.tj

Tajikistan (/tɑːˈkɪstɑːn/ (About this soundlisten), /tə-, tæ-/; Tajik: Тоҷикистон [tɔdʒikisˈtɔn]), officially the Republic of Tajikistan (Tajik: Ҷумҳурии Тоҷикистон, Jumhurii Tojikiston), is a mountainous, landlocked country in Central Asia with an area of 143,100 km2 (55,300 sq mi) and an estimated population of 9,275,828 people.[3] It is bordered by Afghanistan to the south, Uzbekistan to the west, Kyrgyzstan to the north, and China to the east. The traditional homelands of the Tajik people include present-day Tajikistan as well as parts of Afghanistan and Uzbekistan.

The territory that now constitutes Tajikistan was previously home to several ancient cultures, including the city of Sarazm[8] of the Neolithic and the Bronze Age, and was later home to kingdoms ruled by people of different faiths and cultures, including the Oxus civilisation, Andronovo culture, Buddhism, Nestorian Christianity, Zoroastrianism, Manichaeism and Islam. The area has been ruled by numerous empires and dynasties, including the Achaemenid Empire, Sasanian Empire, Hephthalite Empire, Samanid Empire, Mongol Empire, Timurid dynasty, the Khanate of Bukhara, the Russian Empire, and subsequently the Soviet Union. Within the Soviet Union, the country's modern borders were drawn when it was part of Uzbekistan as an autonomous republic before becoming a full-fledged Soviet republic in 1929.[9]

On 9 September 1991, Tajikistan became an independent sovereign nation when the Soviet Union disintegrated. A civil war was fought almost immediately after independence, lasting from 1992 to 1997. Since the end of the war, newly established political stability and foreign aid have allowed the country's economy to grow. Like all other Central Asian neighbouring states, the country, led by President Emomali Rahmon since 1994, has been criticised by a number of non-governmental organizations for authoritarian leadership, lack of religious freedom, corruption and widespread violations of human rights.

Tajikistan is a presidential republic consisting of four provinces. Most of Tajikistan's population belongs to the Tajik ethnic group,[10] who speak Tajik (a dialect of Persian). Russian is used as the inter-ethnic language. While the state is constitutionally secular, Islam is practiced by 98% of the population. In the Gorno-Badakhshan Oblast of Tajikistan, despite its sparse population, there is large linguistic diversity where Rushani, Shughni, Ishkashimi, Wakhi and Tajik are some of the languages spoken. Mountains cover more than 90% of the country. It has a transition economy that is highly dependent on remittances, aluminium and cotton production. Tajikistan is a member of the United Nations, CIS, OSCE, OIC, ECO, SCO and CSTO as well as an NATO PfP partner.

Etymology

Tajikistan means the "Land of the Tajiks". The suffix "-stan" is Persian for "place of"[11] or "country"[12] and Tajik is, most likely, the name of a pre-Islamic (before the seventh century A.D.) tribe.[13] According to the Library of Congress's 1997 Country Study of Tajikistan, it is difficult to definitively state the origins of the word "Tajik" because the term is "embroiled in twentieth-century political disputes about whether Turkic or Iranian peoples were the original inhabitants of Central Asia."[13]

Tajikistan appeared as Tadjikistan or Tadzhikistan in English prior to 1991. This is due to a transliteration from the Russian: "Таджикистан". In Russian, there is no single letter j to represent the phoneme /ʤ/, and therefore дж, or dzh, is used. Tadzhikistan is the most common alternate spelling and is widely used in English literature derived from Russian sources.[14] "Tadjikistan" is the spelling in French and can occasionally be found in English language texts. The way of writing Tajikistan in the Perso-Arabic script is: تاجیکستان.

History

Early history

Cultures in the region have been dated back to at least the 4th millennium BCE, including the Bronze Age Bactria–Margiana Archaeological Complex, the Andronovo cultures and the pro-urban site of Sarazm, a UNESCO World Heritage site.[15]

The earliest recorded history of the region dates back to about 500 BCE when much, if not all, of modern Tajikistan was part of the Achaemenid Empire.[13] Some authors have also suggested that in the 7th and 6th century BCE parts of modern Tajikistan, including territories in the Zeravshan valley, formed part of Kambojas before it became part of the Achaemenid Empire.[16] After the region's conquest by Alexander the Great it became part of the Greco-Bactrian Kingdom, a successor state of Alexander's empire. Northern Tajikistan (the cities of Khujand and Panjakent) was part of Sogdia, a collection of city-states which was overrun by Scythians and Yuezhi nomadic tribes around 150 BCE. The Silk Road passed through the region and following the expedition of Chinese explorer Zhang Qian during the reign of Wudi (141–87 BCE) commercial relations between Han China and Sogdiana flourished.[17][18] Sogdians played a major role in facilitating trade and also worked in other capacities, as farmers, carpetweavers, glassmakers, and woodcarvers.[19]

The Kushan Empire, a collection of Yuezhi tribes, took control of the region in the first century CE and ruled until the 4th century CE during which time Buddhism, Nestorian Christianity, Zoroastrianism, and Manichaeism were all practised in the region.[20] Later the Hephthalite Empire, a collection of nomadic tribes, moved into the region and Arabs brought Islam in the early eighth century.[20] Central Asia continued in its role as a commercial crossroads, linking China, the steppes to the north, and the Islamic heartland.

The Samanid ruler Mansur I (961–976)
19th-century painting of lake Zorkul and a local Tajik inhabitant

It was temporarily under the control of the Tibetan empire and Chinese from 650–680 and then under the control of the Umayyads in 710. The Samanid Empire, 819 to 999, restored Persian control of the region and enlarged the cities of Samarkand and Bukhara (both cities are today part of Uzbekistan) which became the cultural centres of Iran and the region was known as Khorasan. The Kara-Khanid Khanate conquered Transoxania (which corresponds approximately with modern-day Uzbekistan, Tajikistan, southern Kyrgyzstan and southwest Kazakhstan) and ruled between 999–1211.[21][22] Their arrival in Transoxania signalled a definitive shift from Iranian to Turkic predominance in Central Asia,[23] but gradually the Kara-khanids became assimilated into the Perso-Arab Muslim culture of the region.[24]

During Genghis Khan's invasion of Khwarezmia in the early 13th century the Mongol Empire took control over nearly all of Central Asia. In less than a century the Mongol Empire broke up and modern Tajikistan came under the rule of the Chagatai Khanate. Tamerlane created the Timurid dynasty and took control of the region in the 14th century.

Modern Tajikistan fell under the rule of the Khanate of Bukhara during the 16th century and with the empire's collapse in the 18th century it came under the rule of both the Emirate of Bukhara and Khanate of Kokand. The Emirate of Bukhara remained intact until the 20th century but during the 19th century, for the second time in world history, a European power (the Russian Empire) began to conquer parts of the region.

Russian Tajikistan

Russian Imperialism led to the Russian Empire's conquest of Central Asia during the late 19th century's Imperial Era. Between 1864 and 1885, Russia gradually took control of the entire territory of Russian Turkestan, the Tajikistan portion of which had been controlled by the Emirate of Bukhara and Khanate of Kokand. Russia was interested in gaining access to a supply of cotton and in the 1870s attempted to switch cultivation in the region from grain to cotton (a strategy later copied and expanded by the Soviets).[citation needed] By 1885 Tajikistan's territory was either ruled by the Russian Empire or its vassal state, the Emirate of Bukhara, nevertheless Tajiks felt little Russian influence.[citation needed]

During the late 19th century the Jadidists established themselves as an Islamic social movement throughout the region. Although the Jadidists were pro-modernization and not necessarily anti-Russian, the Russians viewed the movement as a threat.[citation needed] Russian troops were required to restore order during uprisings against the Khanate of Kokand between 1910 and 1913. Further violence occurred in July 1916 when demonstrators attacked Russian soldiers in Khujand over the threat of forced conscription during World War I. Despite Russian troops quickly bringing Khujand back under control, clashes continued throughout the year in various locations in Tajikistan.[citation needed]

Soviet Tajikistan

Soviet negotiations with basmachi, 1921

After the Russian Revolution of 1917 guerrillas throughout Central Asia, known as basmachi, waged a war against Bolshevik armies in a futile attempt to maintain independence. The Bolsheviks prevailed after a four-year war, in which mosques and villages were burned down and the population heavily suppressed. Soviet authorities started a campaign of secularisation. Practising Islam, Judaism, and Christianity was discouraged and repressed, and many mosques, churches, and synagogues were closed.[25] As a consequence of the conflict and Soviet agriculture policies, Central Asia, Tajikistan included, suffered a famine that claimed many lives.[26]

In 1924, the Tajik Autonomous Soviet Socialist Republic was created as a part of Uzbekistan, but in 1929 the Tajik Soviet Socialist Republic (Tajik SSR) was made a separate constituent republic; however, the predominantly ethnic Tajik cities of Samarkand and Bukhara remained in the Uzbek SSR. Between 1927 and 1934, collectivisation of agriculture and a rapid expansion of cotton production took place, especially in the southern region.[27] Soviet collectivisation policy brought violence against peasants and forced resettlement occurred throughout Tajikistan. Consequently, some peasants fought collectivisation and revived the Basmachi movement. Some small scale industrial development also occurred during this time along with the expansion of irrigation infrastructure.[27]

Soviet Tajikistan in 1964

Two rounds of Stalin's purges (1927–1934 and 1937–1938) resulted in the expulsion of nearly 10,000 people, from all levels of the Communist Party of Tajikistan.[28] Ethnic Russians were sent in to replace those expelled and subsequently Russians dominated party positions at all levels, including the top position of first secretary.[28] Between 1926 and 1959 the proportion of Russians among Tajikistan's population grew from less than 1% to 13%.[29] Bobojon Ghafurov, Tajikistan's First Secretary of the Communist Party of Tajikistan from 1946–1956 was the only Tajikistani politician of significance outside of the country during the Soviet Era.[30] He was followed in office by Tursun Uljabayev (1956–61), Jabbor Rasulov (1961–1982), and Rahmon Nabiyev (1982–1985, 1991–1992).

Tajiks began to be conscripted into the Soviet Army in 1939 and during World War II around 260,000 Tajik citizens fought against Germany, Finland and Japan. Between 60,000 (4%)[31] and 120,000 (8%)[32] of Tajikistan's 1,530,000 citizens were killed during World War II.[33] Following the war and Stalin's reign attempts were made to further expand the agriculture and industry of Tajikistan.[30] During 1957–58 Nikita Khrushchev's Virgin Lands Campaign focused attention on Tajikistan, where living conditions, education and industry lagged behind the other Soviet Republics.[30] In the 1980s, Tajikistan had the lowest household saving rate in the USSR,[34] the lowest percentage of households in the two top per capita income groups,[35] and the lowest rate of university graduates per 1000 people.[36] By the late 1980s Tajik nationalists were calling for increased rights. Real disturbances did not occur within the republic until 1990. The following year, the Soviet Union collapsed, and Tajikistan declared its independence on 9 September 1991, a day which is now celebrated as the country's Independence Day.[37]

Tajik men and women rally on Ozodi square in Dushanbe shortly after independence, 1992.

Independence

Spetsnaz soldiers during the civil war, 1992

The nation almost immediately fell into civil war that involved various factions fighting one another; these factions were often distinguished by clan loyalties.[38] More than 500,000 residents fled during this time because of persecution, increased poverty and better economic opportunities in the West or in other former Soviet republics.[39] Emomali Rahmon came to power in 1992, defeating former prime minister Abdumalik Abdullajanov in a November presidential election with 58% of the vote.[40] The elections took place shortly after the end of the war, and Tajikistan was in a state of complete devastation. The estimated dead numbered over 100,000. Around 1.2 million people were refugees inside and outside of the country.[38] In 1997, a ceasefire was reached between Rahmon and opposition parties under the guidance of Gerd D. Merrem, Special Representative to the Secretary General, a result widely praised as a successful United Nations peacekeeping initiative. The ceasefire guaranteed 30% of ministerial positions would go to the opposition.[41] Elections were held in 1999, though they were criticised by opposition parties and foreign observers as unfair and Rahmon was re-elected with 98% of the vote. Elections in 2006 were again won by Rahmon (with 79% of the vote) and he began his third term in office. Several opposition parties boycotted the 2006 election and the Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) criticised it, although observers from the Commonwealth of Independent States claimed the elections were legal and transparent.[42][43] Rahmon's administration came under further criticism from the OSCE in October 2010 for its censorship and repression of the media. The OSCE claimed that the Tajik Government censored Tajik and foreign websites and instituted tax inspections on independent printing houses that led to the cessation of printing activities for a number of independent newspapers.[44]

Russian border troops were stationed along the Tajik–Afghan border until summer 2005. Since the September 11, 2001 attacks, French troops have been stationed at the Dushanbe Airport in support of air operations of NATO's International Security Assistance Force in Afghanistan. United States Army and Marine Corps personnel periodically visit Tajikistan to conduct joint training missions of up to several weeks duration. The Government of India rebuilt the Ayni Air Base, a military airport located 15 km southwest of Dushanbe, at a cost of $70 million, completing the repairs in September 2010.[45] It is now the main base of the Tajikistan air force. There have been talks with Russia concerning use of the Ayni facility,[46] and Russia continues to maintain a large base on the outskirts of Dushanbe.[47]

Tajiks in traditional dress in 2017

In 2010, there were concerns among Tajik officials that Islamic militarism in the east of the country was on the rise following the escape of 25 militants from a Tajik prison in August, an ambush that killed 28 Tajik soldiers in the Rasht Valley in September,[48] and another ambush in the valley in October that killed 30 soldiers,[49] followed by fighting outside Gharm that left 3 militants dead. To date the country's Interior Ministry asserts that the central government maintains full control over the country's east, and the military operation in the Rasht Valley was concluded in November 2010.[50] However, fighting erupted again in July 2012.[51] In 2015, Russia sent more troops to Tajikistan.[52]

In May 2015, Tajikistan's national security suffered a serious setback when Colonel Gulmurod Khalimov, commander of the special-purpose police unit (OMON) of the Interior Ministry, defected to the Islamic State.[53]

Politics

The Palace of Nations in Dushanbe

Almost immediately after independence, Tajikistan was plunged into a civil war that saw various factions fighting one another. These factions were supported by foreign countries including Afghanistan, Iran, Pakistan, Uzbekistan and Russia. Russia and Iran focused on keeping peace in the warring nation to decrease the chance of U.S. and Turkey involvement. Most notably, Russia backed the pro-government faction and deployed troops from the Commonwealth of Independent States to guard the Tajikistan-Afghan border.[54] All but 25,000 of the more than 400,000 ethnic Russians, who were mostly employed in industry, fled to Russia. By 1997, the war had cooled down, and a central government began to take form, with peaceful elections in 1999.

President of Tajikistan Emomali Rahmon has ruled the country since 1994.

"Longtime observers of Tajikistan often characterize the country as profoundly averse to risk and skeptical of promises of reform, a political passivity they trace to the country’s ruinous civil war," Ilan Greenberg wrote in a news article in The New York Times just before the country's November 2006 presidential election.[55]

Tajikistan is officially a republic, and holds elections for the presidency and parliament, operating under a presidential system. It is, however, a dominant-party system, where the People's Democratic Party of Tajikistan routinely has a vast majority in Parliament. Emomali Rahmon has held the office of President of Tajikistan continuously since November 1994. The Prime Minister is Kokhir Rasulzoda, the First Deputy Prime Minister is Matlubkhon Davlatov and the two Deputy Prime Ministers are Murodali Alimardon and Ruqiya Qurbanova.

President of Tajikistan Emomali Rahmon with Russian president Vladimir Putin.

The parliamentary elections of 2005 aroused many accusations from opposition parties and international observers that President Emomali Rahmon corruptly manipulates the election process and unemployment. The most recent elections, in February 2010, saw the ruling PDPT lose four seats in Parliament, yet still maintain a comfortable majority. The Organization for Security and Co-operation in Europe election observers said the 2010 polling "failed to meet many key OSCE commitments" and that "these elections failed on many basic democratic standards."[56][57] The government insisted that only minor violations had occurred, which would not affect the will of the Tajik people.[56][57]

The presidential election held on 6 November 2006 was boycotted by "mainline" opposition parties, including the 23,000-member Islamic Renaissance Party. Four remaining opponents "all but endorsed the incumbent", Rahmon.[55] Tajikistan gave Iran its support in Iran's membership bid to join the Shanghai Cooperation Organisation, after a meeting between the Tajik President and the Iranian foreign minister.[58]

Freedom of the press is ostensibly officially guaranteed by the government, but independent press outlets remain restricted, as does a substantial amount of web content. According to the Institute for War & Peace Reporting, access is blocked to local and foreign websites including avesta.tj, Tjknews.com, ferghana.ru, centrasia.org and journalists are often obstructed from reporting on controversial events. In practice, no public criticism of the regime is tolerated and all direct protest is severely suppressed and does not receive coverage in the local media.[59]

In July 2019, UN ambassadors of 37 countries, including Tajikistan, have signed a joint letter to the UNHRC defending China's treatment of Uyghurs in the Xinjiang region.[60]

Geography

Satellite photograph of Tajikistan
Tajikistan map of Köppen climate classification

Tajikistan is landlocked, and is the smallest nation in Central Asia by area. It lies mostly between latitudes 36° and 41° N, and longitudes 67° and 75° E. It is covered by mountains of the Pamir range, and more than fifty percent of the country is over 3,000 metres (9,800 ft) above sea level. The only major areas of lower land are in the north (part of the Fergana Valley), and in the southern Kofarnihon and Vakhsh river valleys, which form the Amu Darya. Dushanbe is located on the southern slopes above the Kofarnihon valley.

Mountain Height Location
Ismoil Somoni Peak (highest) 7,495 m 24,590 ft     North-western edge of Gorno-Badakhshan (GBAO), south of the Kyrgyz border
Ibn Sina Peak (Lenin Peak) 7,134 m 23,537 ft     Northern border in the Trans-Alay Range, north-east of Ismoil Somoni Peak
Peak Korzhenevskaya 7,105 m 23,310 ft     North of Ismoil Somoni Peak, on the south bank of Muksu River
Independence Peak (Revolution Peak) 6,974 m 22,881 ft     Central Gorno-Badakhshan, south-east of Ismoil Somoni Peak
Academy of Sciences Range 6,785 m 22,260 ft     North-western Gorno-Badakhshan, stretches in the north-south direction
Karl Marx Peak 6,726 m 22,067 ft     GBAO, near the border to Afghanistan in the northern ridge of the Karakoram Range
Garmo Peak 6,595 m 21,637 ft     Northwestern Gorno-Badakhshan.
Mayakovskiy Peak 6,096 m 20,000 ft     Extreme south-west of GBAO, near the border to Afghanistan.
Concord Peak 5,469 m 17,943 ft     Southern border in the northern ridge of the Karakoram Range
Kyzylart Pass 4,280 m 14,042 ft     Northern border in the Trans-Alay Range

The Amu Darya and Panj rivers mark the border with Afghanistan, and the glaciers in Tajikistan's mountains are the major source of runoff for the Aral Sea. There are over 900 rivers in Tajikistan longer than 10 kilometres.

Administrative divisions

Sughd ProvinceDistricts of Republican SubordinationKhatlon ProvinceGorno-Badakhshan Autonomous ProvinceA clickable map of Tajikistan exhibiting its four provinces.
About this image
Mountains of Tajikistan

Tajikistan consists of 4 administrative divisions. These are the provinces (viloyat) of Sughd and Khatlon, the autonomous province of Gorno-Badakhshan (abbreviated as GBAO), and the Region of Republican Subordination (RRP – Raiony Respublikanskogo Podchineniya in transliteration from Russian or NTJ – Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ in Tajik; formerly known as Karotegin Province). Each region is divided into several districts, (Tajik: Ноҳия, nohiya or raion), which in turn are subdivided into jamoats (village-level self-governing units) and then villages (qyshloqs). As of 2006, there were 58 districts and 367 jamoats in Tajikistan.[61]

Division ISO 3166-2 Map No Capital Area (km²)[61] Pop (2010) Census
Sughd TJ-SU 1 Khujand 25,400 2,233,500
Region of Republican Subordination TJ-RR 2 Dushanbe 28,600 1,722,900
Khatlon TJ-KT 3 Qurghonteppa  24,800 2,677,300
Gorno-Badakhshan TJ-BG 4 Khorugh 64,200 206,000
Dushanbe Dushanbe 124.6 778,500

Lakes

About 2% of the country's area is covered by lakes, the best known of which are the following:

Economy

A Tajik dry fruit seller

Nearly 47% of Tajikistan's GDP comes from immigrant remittances (mostly from Tajiks working in Russia).[62][63] The current economic situation remains fragile, largely owing to corruption, uneven economic reforms, and economic mismanagement. With foreign revenue precariously dependent upon remittances from migrant workers overseas and exports of aluminium and cotton, the economy is highly vulnerable to external shocks. In FY 2000, international assistance remained an essential source of support for rehabilitation programs that reintegrated former civil war combatants into the civilian economy, which helped keep the peace. International assistance also was necessary to address the second year of severe drought that resulted in a continued shortfall of food production. On 21 August 2001, the Red Cross announced that a famine was striking Tajikistan, and called for international aid for Tajikistan and Uzbekistan; however, access to food remains a problem today. In January 2012, 680,152 of the people living in Tajikistan were living with food insecurity. Out of those, 676,852 were at risk of Phase 3 (Acute Food and Livelihoods Crisis) food insecurity and 3,300 were at risk of Phase 4 (Humanitarian Emergency). Those with the highest risk of food insecurity were living in the remote Murghob District of GBAO.[64]

The TadAZ aluminium smelting plant, in Tursunzoda, is the largest aluminium manufacturing plant in Central Asia, and Tajikistan's chief industrial asset.

Tajikistan's economy grew substantially after the war. The GDP of Tajikistan expanded at an average rate of 9.6% over the period of 2000–2007 according to the World Bank data. This improved Tajikistan's position among other Central Asian countries (namely Turkmenia and Uzbekistan), which seem to have degraded economically ever since.[65] The primary sources of income in Tajikistan are aluminium production, cotton growing and remittances from migrant workers.[66] Cotton accounts for 60% of agricultural output, supporting 75% of the rural population, and using 45% of irrigated arable land.[67] The aluminium industry is represented by the state-owned Tajik Aluminum Company – the biggest aluminium plant in Central Asia and one of the biggest in the world.[68]

Tajikistan's rivers, such as the Vakhsh and the Panj, have great hydropower potential, and the government has focused on attracting investment for projects for internal use and electricity exports. Tajikistan is home to the Nurek Dam, the second highest dam in the world.[69] Lately, Russia's RAO UES energy giant has been working on the Sangtuda-1 hydroelectric power station (670 MW capacity) commenced operations on 18 January 2008.[70][71] Other projects at the development stage include Sangtuda-2 by Iran, Zerafshan by the Chinese company SinoHydro, and the Rogun power plant that, at a projected height of 335 metres (1,099 ft), would supersede the Nurek Dam as highest in the world if it is brought to completion.[72][73] A planned project, CASA-1000, will transmit 1000 MW of surplus electricity from Tajikistan to Pakistan with power transit through Afghanistan. The total length of transmission line is 750 km while the project is planned to be on Public-Private Partnership basis with the support of WB, IFC, ADB and IDB. The project cost is estimated to be around US$865 million.[74] Other energy resources include sizeable coal deposits and smaller reserves of natural gas and petroleum.

Graphical depiction of Tajikistan's product exports in 28 colour-coded categories

In 2014 Tajikistan was the world's most remittance-dependent economy with remittances accounting for 49% of GDP and expected to fall by 40% in 2015 due to the economic crisis in the Russian Federation.[75] Tajik migrant workers abroad, mainly in the Russian Federation, have become by far the main source of income for millions of Tajikistan's people[76] and with the 2014–2015 downturn in the Russian economy the World Bank has predicted large numbers of young Tajik men will return home and face few economic prospects.[75]

According to some estimates about 20% of the population lives on less than US$1.25 per day.[77] Migration from Tajikistan and the consequent remittances have been unprecedented in their magnitude and economic impact. In 2010, remittances from Tajik labour migrants totalled an estimated $2.1 billion US dollars, an increase from 2009. Tajikistan has achieved transition from a planned to a market economy without substantial and protracted recourse to aid (of which it by now receives only negligible amounts), and by purely market-based means, simply by exporting its main commodity of comparative advantage — cheap labour.[78] The World Bank Tajikistan Policy Note 2006 concludes that remittances have played an important role as one of the drivers of Tajikistan's economic growth during the past several years, have increased incomes, and as a result helped significantly reduce poverty.[79]

Drug trafficking is the major illegal source of income in Tajikistan[80] as it is an important transit country for Afghan narcotics bound for Russian and, to a lesser extent, Western European markets; some opium poppy is also raised locally for the domestic market.[81] However, with the increasing assistance from international organisations, such as UNODC, and co-operation with the US, Russian, EU and Afghan authorities a level of progress on the fight against illegal drug-trafficking is being achieved.[82] Tajikistan holds third place in the world for heroin and raw opium confiscations (1216.3 kg of heroin and 267.8 kg of raw opium in the first half of 2006).[83][84] Drug money corrupts the country's government; according to some experts the well-known personalities that fought on both sides of the civil war and have held the positions in the government after the armistice was signed are now involved in the drug trade.[81] UNODC is working with Tajikistan to strengthen border crossings, provide training, and set up joint interdiction teams. It also helped to establish Tajikistani Drug Control Agency.[85] Tajikistan is also an active member of the Economic Cooperation Organization (ECO).

Besides Russia, China is one of the major economic and trade partners of Dushanbe. Tajikistan belongs to the group of countries with a high debt trap risk associated with Chinese investment within the Belt and Road Initiative (BRI) meaning that excessive reliance on Chinese loans may weaken country's ability to manage its external debt in a sustainable way.[86]

Transportation

Dushanbe railway station

In 2013 Tajikistan, like many of the other Central Asian countries, was experiencing major development in its transportation sector.

As a landlocked country Tajikistan has no ports and the majority of transportation is via roads, air, and rail. In recent years Tajikistan has pursued agreements with Iran and Pakistan to gain port access in those countries via Afghanistan. In 2009, an agreement was made between Tajikistan, Pakistan, and Afghanistan to improve and build a 1,300 km (810 mi) highway and rail system connecting the three countries to Pakistan's ports. The proposed route would go through the Gorno-Badakhshan Autonomous Province in the eastern part of the country.[87] And in 2012, the presidents of Tajikistan, Afghanistan, and Iran signed an agreement to construct roads and railways as well as oil, gas, and water pipelines to connect the three countries.[88]

Rail

The railroad system totals only 680 kilometres (420 mi) of track,[83] all of it 1,520 mm (4 ft 11 2732 in) broad gauge. The principal segments are in the southern region and connect the capital with the industrial areas of the Hisor and Vakhsh valleys and with Uzbekistan, Turkmenistan, Kazakhstan and Russia.[89] Most international freight traffic is carried by train.[90] The recently constructed QurghonteppaKulob railway connected the Kulob District with the central area of the country.[90]

Air

The old terminal building at Dushanbe International Airport

In 2009 Tajikistan had 26 airports, 18 of which had paved runways, of which two had runways longer than 3,000 meters.[83] The country's main airport is Dushanbe International Airport which as of April 2015, had regularly scheduled flights to major cities in Russia, Central Asia, as well as Delhi, Dubai, Frankfurt, Istanbul, Kabul, Tehran, and Ürümqi amongst others. There are also international flights, mainly to Russia, from Khujand Airport in the northern part of the country as well as limited international services from Kulob Airport, and Qurghonteppa International Airport. Khorog Airport is a domestic airport and also the only airport in the sparsely populated eastern half of the country.

Tajikistan has one major airline (Somon Air) and is also serviced by over a dozen foreign airlines.

Roads

The total length of roads in the country is 27,800 kilometres. Automobiles account for more than 90% of the total volume of passenger transportation and more than 80% of domestic freight transportation.[90]

In 2004 the Tajik–Afghan Friendship Bridge between Afghanistan and Tajikistan was built, improving the country's access to South Asia. The bridge was built by the United States.[91]

As of 2014 many highway and tunnel construction projects are underway or have recently been completed. Major projects include rehabilitation of the Dushanbe – Chanak (Uzbek border), Dushanbe – Kulma (Chinese border), and Kurgan-Tube – Nizhny Pyanj (Afghan border) highways, and construction of tunnels under the mountain passes of Anzob, Shakhristan, Shar-Shar[92] and Chormazak.[93] These were supported by international donor countries.[90][94]

Demographics

Tajikistan: trends in its Human Development Index indicator 1970–2010
Population in Tajikistan[95]
Year Million
1950 1.5
2000 6.2
2016 8.7
Group of Tajik women

Tajikistan has a population of 9,275,832 people,[3] of which 70% are under the age of 30 and 35% are between the ages of 14 and 30.[63] Tajiks who speak Tajik (a dialect of Persian) are the main ethnic group, although there are sizeable minorities of Uzbeks and Russians, whose numbers are declining due to emigration.[96] The Pamiris of Badakhshan, a small population of Yaghnobi people, and a sizeable minority of Ismailis are all considered to belong to the larger group of Tajiks. All citizens of Tajikistan are called Tajikistanis.[83]

In 1989, ethnic Russians in Tajikistan made up 7.6% of the population, but they are now less than 0.5%, after the civil war spurred Russian emigration.[97] The ethnic German population of Tajikistan has also declined due to emigration: having topped at 38,853 in 1979, it has almost vanished since the collapse of the Soviet Union.[98]

Languages

The official and vernacular language of Tajikistan is Tajik, a variety of Persian, although Russian is routinely used in business and communication. The Constitution mentions Russian as the "language for inter-ethnic communication." An amendment passed in 2009 was thought to remove all official roles for Russian,[99] although the status was later re-instated, leaving Russian as permissible for law-making but still urging that official communications take place in Tajik.[100][101] Russian is regularly used between different ethnic groups in the country and thereby fulfilling its stated constitutional role.

Employment

In 2009 nearly one million Tajiks worked abroad (mainly in Russia).[102] More than 70% of the female population lives in traditional villages.[103]


Culture

The Tajik language is the mother tongue of around 80% of the citizens of Tajikistan. The main urban centres in today's Tajikistan include Dushanbe (the capital), Khujand, Kulob, Panjakent, Qurghonteppa, Khorugh and Istaravshan. There are also Uzbek, Kyrgyz and Russian minorities.

The Pamiri people of Gorno-Badakhshan Autonomous Province in the southeast, bordering Afghanistan and China, though considered part of the Tajik ethnicity, nevertheless are distinct linguistically and culturally from most Tajiks. In contrast to the mostly Sunni Muslim residents of the rest of Tajikistan, the Pamiris overwhelmingly follow the Ismaili branch of Shia Islam, and speak a number of Eastern Iranian languages, including Shughni, Rushani, Khufi and Wakhi. Isolated in the highest parts of the Pamir Mountains, they have preserved many ancient cultural traditions and folk arts that have been largely lost elsewhere in the country.

The Yaghnobi people live in mountainous areas of northern Tajikistan. The estimated number of Yaghnobis is now about 25,000. Forced migrations in the 20th century decimated their numbers. They speak the Yaghnobi language, which is the only direct modern descendant of the ancient Sogdian language.

Tajikistan artisans created the Dushanbe Tea House, which was presented in 1988 as a gift to the sister city of Boulder, Colorado.[104]

Religion

Religion in Tajikistan, 2010[105][106]
Religion Percent
Islam
96.7%
Christianity
1.6%
Unaffiliated
1.5%
Other religions
0.2%
A mosque in Isfara, Tajikistan

Sunni Islam of the Hanafi school has been officially recognised by the government since 2009.[107] Tajikistan considers itself a secular state with a Constitution providing for freedom of religion. The Government has declared two Islamic holidays, Eid ul-Fitr and Eid al-Adha, as state holidays. According to a US State Department release and Pew research group, the population of Tajikistan is 98% Muslim. Approximately 87%–95% of them are Sunni and roughly 3% are Shia and roughly 7% are non-denominational Muslims.[108][109] The remaining 2% of the population are followers of Russian Orthodoxy, Protestantism, Zoroastrianism and Buddhism. A great majority of Muslims fast during Ramadan, although only about one third in the countryside and 10% in the cities observe daily prayer and dietary restrictions.

Bukharan Jews had lived in Tajikistan since the 2nd century BCE, but today almost none are left. In the 1940s, the Jewish community of Tajikistan numbered nearly 30,000 people. Most were Persian-speaking Bukharan Jews who had lived in the region for millennia along with Ashkenazi Jews from Eastern Europe who resettled there in the Soviet era. The Jewish population is now estimated at less than 500, about half of whom live in Dushanbe.[110]

Relationships between religious groups are generally amicable, although there is some concern among mainstream Muslim leaders[who?] that minority religious groups undermine national unity. There is a concern for religious institutions becoming active in the political sphere. The Islamic Renaissance Party (IRP), a major combatant in the 1992–1997 Civil War and then-proponent of the creation of an Islamic state in Tajikistan, constitutes no more than 30% of the government by statute. Membership in Hizb ut-Tahrir, a militant Islamic party which today aims for an overthrow of secular governments and the unification of Tajiks under one Islamic state, is illegal and members are subject to arrest and imprisonment.[111] Numbers of large mosques appropriate for Friday prayers are limited and some[who?] feel this is discriminatory.

By law, religious communities must register by the State Committee on Religious Affairs (SCRA) and with local authorities. Registration with the SCRA requires a charter, a list of 10 or more members, and evidence of local government approval prayer site location. Religious groups who do not have a physical structure are not allowed to gather publicly for prayer. Failure to register can result in large fines and closure of place of worship. There are reports that registration on the local level is sometimes difficult to obtain.[112] People under the age of 18 are also barred from public religious practice.[113]

As of January 2016, as part of an "anti-radicalisation campaign", police in the Khatlon region reportedly shaved the beards of 13,000 men and shut down 160 shops selling the hijab. Shaving beards and discouraging women from wearing hijab is part of a government campaign targeting trends that are deemed "alien and inconsistent with Tajik culture", and "to preserve secular traditions".[114]

Health

A hospital in Dushanbe

Despite repeated efforts by the Tajik government to improve and expand health care, the system remains among the most underdeveloped and poor, with severe shortages of medical supplies. The state's Ministry of Labor and Social Welfare reported that 104,272 disabled people are registered in Tajikistan (2000). This group of people suffers most from poverty in Tajikistan. The government of Tajikistan and the World Bank considered activities to support this part of the population described in the World Bank's Poverty Reduction Strategy Paper.[115] Public expenditure on health was at 1% of the GDP in 2004.[116]

Life expectancy at birth was estimated to be 66.38 years in 2012.[117] The infant mortality rate was approximately 37 deaths per 1,000 children in 2012.[118] In 2011, there were 170 physicians per 100,000 people.[119]

In 2010 the country experienced an outbreak of polio that caused more than 457 cases of polio in both children and adults, and resulted in 29 deaths before being brought under control.[120]

Education

Despite its poverty, Tajikistan has a high rate of literacy due to the old Soviet system of free education, with an estimated 99.8% of the population having the ability to read and write.[83]

Public education in Tajikistan consists of 11 years of primary and secondary education but the government has plans to implement a 12-year system in 2016.[121] There is a relatively large number of tertiary education institutions including Khujand State University which has 76 departments in 15 faculties,[121] Tajikistan State University of Law, Business, & Politics, Khorugh State University, Agricultural University of Tajikistan, Tajik National University, and several other institutions. Most, but not all, universities were established during the Soviet Era. As of 2008 tertiary education enrollment was 17%, significantly below the sub-regional average of 37%.[122] Many Tajiks left the education system due to low demand in the labour market for people with extensive educational training or professional skills.[122]

Public spending on education was relatively constant between 2005–2012 and fluctuated from 3.5% to 4.1% of GDP[123] significantly below the OECD average of 6%.[122] The United Nations reported that the level of spending was "severely inadequate to meet the requirements of the country’s high-needs education system."[122]

According to a UNICEF-supported survey, about 25 percent of girls in Tajikistan fail to complete compulsory primary education because of poverty and gender bias,[124] although literacy is generally high in Tajikistan.[116] Estimates of out of school children range from 4.6% to 19.4% with the vast majority being girls.[122]

In September 2017, the University of Central Asia will launch its second campus in Khorog, Tajikistan, offering majors in Earth & Environmental Sciences and Economics.[125]

Sport

The national sport of Tajikistan is gushtigiri, a form of traditional wrestling.[126]

Another popular sport is buzkashi, a game played on horseback, like polo. One plays it on one's own and in teams. The aim of the game is to grab a 50 kg dead goat, ride clear of the other players, get back to the starting point and drop it in a designated circle. It is also practised in Afghanistan, Kyrgyzstan, Kazakhstan, Uzbekistan and Turkmenistan. It is often played at Nowruz celebrations.[127]

Tajikistan is a popular destination amongst mountaineers. 1982 expedition to Tartu Ülikool 350.

Tajikistan's mountains provide many opportunities for outdoor sports, such as hill climbing, mountain biking, rock climbing, skiing, snowboarding, hiking, and mountain climbing. The facilities are limited, however. Mountain climbing and hiking tours to the Fann and Pamir Mountains, including the 7,000 m peaks in the region, are seasonally organised by local and international alpine agencies.

Football is a popular sport in Tajikistan. The Tajikistan national football team competes in FIFA and AFC competitions. The top clubs in Tajikistan compete in the Tajik League.

The Tajikistan Cricket Federation was formed in 2012 as the governing body for the sport of cricket in Tajikistan. It was granted affiliate membership of the Asian Cricket Council in the same year.

Rugby union in Tajikistan is a minor but growing sport.

Four Tajikistani athletes have won Olympic medals for their country since independence. They are: wrestler Yusup Abdusalomov (silver in Beijing 2008), judoka Rasul Boqiev (bronze in Beijing 2008), boxer Mavzuna Chorieva (bronze in London 2012) and hammer thrower Dilshod Nazarov (gold in Rio de Janeiro 2016).

Khorugh, capital of Gorno-Badakhshan Autonomous Region, is the location of highest altitude where bandy has been played.[128]

Tajikistan has also one ski resort, called Safed Dara (formerly Takob), near the town of Varzob.[129]

See also

References

 This article incorporates public domain material from the CIA World Factbook website https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html.
 This article incorporates public domain material from the Library of Congress Country Studies website http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/.

  1. ^ Национальный состав, владение языками и гражданство населения Республики Таджикистан Том III. stat.tj
  2. ^ The Names of Nationalities
  3. ^ a b c [1]
  4. ^ [2]
  5. ^ a b c d "World Economic Outlook Database, October 2018". IMF.org. International Monetary Fund. Retrieved 3 February 2019.
  6. ^ "GINI index (World Bank estimate)". databank.worldbank.org. World Bank. Retrieved 3 February 2019.
  7. ^ "2018 Human Development Report". United Nations Development Programme. 2018. Retrieved 14 September 2018.
  8. ^ "Proto-urban Site of Sarazm". UNESCO.org. UNESCO. Archived from the original on 4 August 2014. Retrieved 9 August 2014.
  9. ^ Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 39-40
  10. ^ [3]
  11. ^ "What's the Story Behind All the 'Stans?". About.com. Archived from the original on 29 March 2013. Retrieved 10 August 2014.
  12. ^ "-Stan". Online Etymology Dictionary. Archived from the original on 1 January 2014. Retrieved 10 August 2014.
  13. ^ a b c A Country Study: Tajikistan, Ethnic Background. Library of Congress Call Number DK851. K34 (1997)
  14. ^ Anti-Armenian Riots Erupt in Soviet Republic of Tadzhikistan Archived 30 November 2016 at the Wayback Machine. Articles.latimes.com (2 November 1989). Retrieved on 20 January 2017.
  15. ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Proto-urban Site of Sarazm – UNESCO World Heritage Centre". unesco.org. Archived from the original on 4 March 2016.
  16. ^ See: The Deeds of Harsha: Being a Cultural Study of Bāṇa's Harshacharita, 1969, p 199, Dr Vasudeva Sharana Agrawala; Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference, 1930, p 118, Dr J. C. Vidyalankara; Prācīna Kamboja, jana aura janapada =: Ancient Kamboja, people and country, 1981, Dr Jiyālāla Kāmboja, Dr Satyavrat Śāstrī – Kamboja (Pakistan).
  17. ^ C. Michael Hogan, ''Silk Road, North China'', The Megalithic Portal, ed. Andy Burnham Archived 2 October 2013 at the Wayback Machine. Megalithic.co.uk. Retrieved on 20 January 2017.
  18. ^ Shiji, trans. Burton Watson
  19. ^ Frances Wood (2002) The Silk Road: Two Thousand Years in the Heart of Asia. University of California Press. p. 66. ISBN 978-0-520-23786-5.
  20. ^ a b Tajikistan Archived 21 December 2016 at the Wayback Machine. loc.gov.
  21. ^ "Encyclopedia – Britannica Online Encyclopedia". eb.com.
  22. ^ Grousset, Rene (2004). The Empire of the Steppes. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-1304-1.
  23. ^ Svatopluk Soucek (2000). "Chapter 5 – The Qarakhanids". A history of Inner Asia. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65704-4.
  24. ^ ilak-khanids Archived 9 September 2015 at the Wayback Machine: Iranica. accessed May 2014.
  25. ^ Pipes, Richard (1955). "Muslims of Soviet Central Asia: Trends and Prospects (Part I)". Middle East Journal. 9 (2): 149–150. JSTOR 4322692.
  26. ^ "A Country Study: Tajikistan, Impact of the Civil War". U.S. Library of Congress. Archived from the original on 4 March 2016.
  27. ^ a b "Tajikistan – Collectivization". countrystudies.us. Archived from the original on 14 October 2012.
  28. ^ a b "Tajikistan – The Purges". countrystudies.us. Archived from the original on 14 October 2012.
  29. ^ Tajikistan – Ethnic Groups Archived 7 December 2010 at the Wayback Machine, U.S. Library of Congress
  30. ^ a b c "Tajikistan – The Postwar Period". countrystudies.us. Archived from the original on 14 October 2012.
  31. ^ Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzaheh (2010) Historical Dictionary of Tajikistan, 2nd ed. p. 383. ISBN 0810860619.
  32. ^ Vadim Erlikman (2004). Poteri narodonaseleniia v XX veke. Moscow. pp. 23–35. ISBN 5-93165-107-1
  33. ^ C. Peter Chen. "Tajikistan in World War II". WW2DB. Archived from the original on 26 July 2014. Retrieved 15 June 2014.
  34. ^ Boris Rumer (1989) Soviet Central Asia: A Tragic Experiment, Unwin Hyman, London. p. 126. ISBN 0044451466.
  35. ^ Statistical Yearbook of the USSR 1990, Goskomstat, Moscow, 1991, p. 115 (in Russian).
  36. ^ Statistical Yearbook of the USSR 1990, Goskomstat, Moscow, 1991, p. 210 (in Russian).
  37. ^ "Tajikistan celebrates Independence Day". Front News International. 9 September 2017. Archived from the original on 7 September 2018. Retrieved 7 September 2018.
  38. ^ a b "Tajikistan: rising from the ashes of civil war". United Nations. Archived from the original on 12 August 2014. Retrieved 10 August 2014.
  39. ^ "Human Rights Watch World Report 1994: Tajikistan". Human Rights Watch. Archived from the original on 24 September 2015. Retrieved 10 August 2014.
  40. ^ "Telling the truth for more than 30 years – Tajikistan After the Elections: Post-Soviet Dictatorship". Washington Report on Middle East Affairs. June 1995. Retrieved 13 September 2013.
  41. ^ Jim Nichol. "Central Asia's Security: Issues and Implications for U.S. Interests" (PDF). Federation of American Scientists. p. 8. Archived (PDF) from the original on 20 May 2012. Retrieved 10 August 2014.
  42. ^ "REPUBLIC OF TAJIKISTAN PRESIDENTIAL ELECTION". Organization for Security and Cooperation in Europe. Archived from the original on 10 August 2014. Retrieved 10 August 2014.
  43. ^ "OSCE and CIS Observers Disagree on Presidential Election in Tajikistan". New Eurasia. Archived from the original on 22 July 2015. Retrieved 10 August 2014.
  44. ^ "OSCE urges Tajikistan to stop attacks on free media". Reuters. 18 October 2010. Archived from the original on 28 June 2017.
  45. ^ Kucera, Joshua (7 September 2010). "Tajikistan's Ayni airbase opens – but who is using it?". The Bug Pit – The military and security in Eurasia. The Open Society Institute. Archived from the original on 5 September 2013. Retrieved 12 September 2013.
  46. ^ "Tajikistan: Dushanbe Dangling Ayni Air Base Before Russia". EurasiaNet.org. 19 October 2010. Archived from the original on 5 September 2013. Retrieved 13 September 2013.
  47. ^ "Ratification of Russian military base deal provides Tajikistan with important security guarantees". Jane's. Archived from the original on 3 August 2014. Retrieved 10 August 2014.
  48. ^ "Tajikistan says restive east is under control". BBC News. 18 October 2010. Archived from the original on 15 November 2013.
  49. ^ "Tajikistan Says Kills Three Suspected Islamist Militants". Radio Free Europe Radio Liberty. 18 October 2010. Archived from the original on 6 November 2013. Retrieved 12 September 2013.
  50. ^ "Tajikistan: The government withdraws troops from the Rasht valley". Ferghana Information agency, Moscow. 3 November 2010. Archived from the original on 15 April 2012. Retrieved 13 September 2013.
  51. ^ Khayrullo Fayz (24 July 2012). "Tajikistan clashes: 'Many dead' in Gorno-Badakhshan". BBC Uzbek. Archived from the original on 18 December 2012. Retrieved 13 September 2013.
  52. ^ "Why Russia Will Send More Troops to Central Asia". Stratfor. Archived from the original on 27 September 2015.
  53. ^ "Commander of elite Tajik police force defects to Islamic State". Reuters. 28 May 2015. Archived from the original on 16 October 2015.
  54. ^ "The Tajik civil war: Causes and dynamics". Conciliation Resources. 30 December 2011. Retrieved 10 March 2019.
  55. ^ a b Greenberg, Ilan, "Media Muzzled and Opponents Jailed, Tajikistan Readies for Vote", The New York Times, 4 November 2006 (article dateline 3 November 2006), page A7, New York edition
  56. ^ a b "Change you can't believe in". The Economist. 4 March 2010. Archived from the original on 30 December 2016. Retrieved 5 March 2010.
  57. ^ a b "Tajikistan elections criticised by poll watchdog". BBC. 1 March 2010. Archived from the original on 4 March 2010. Retrieved 5 March 2010.
  58. ^ "Press TV – Iran makes move to join SCO". Presstv.ir. 24 March 2008. Archived from the original on 15 June 2008. Retrieved 2 October 2009.
  59. ^ "Tajik Government's Fury Over Conflict Reporting". Iwpr.net. 22 October 2010. Archived from the original on 26 September 2014. Retrieved 14 January 2011.
  60. ^ "Which Countries Are For or Against China's Xinjiang Policies?". The Diplomat. 15 July 2019.
  61. ^ a b Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2008, State Statistical Committee, Dushanbe, 2008 (in Russian)
  62. ^ "Remittance man Archived 18 November 2017 at the Wayback Machine". The Economist. 7 September 2013.
  63. ^ a b Tajikistan: Building a Democracy (video) Archived 11 April 2016 at the Wayback Machine, United Nations, March 2014
  64. ^ "Integrated Food Security Phase Classification" (PDF). usaid.gov. USAID. Archived (PDF) from the original on 10 August 2014. Retrieved 9 August 2014.
  65. ^ "BBC's Guide to Central Asia". BBC News. 20 June 2005. Archived from the original on 1 December 2006. Retrieved 1 November 2006.
  66. ^ "Background Note: Tajikistan". US Department of State, Bureau of South and Central Asian Affairs. December 2007. Retrieved 8 March 2008.
  67. ^ "Tajikistan: Over 392.5 thousand tons of cotton picked in Tajikistan". BS-AGRO. 12 December 2013. Archived from the original on 20 December 2013.
  68. ^ Алюминий по-таджикски [Aluminium in Tajiki]. Expert Kazakhstan (in Russian). 23 (25). 6 December 2004. Archived from the original on 10 November 2011. Retrieved 8 March 2008.
  69. ^ "Highest Dams (World and U.S.)". ICOLD World Register of Dams. 1998. Archived from the original on 5 April 2008. Retrieved 8 March 2008.
  70. ^ Первая очередь Сангтудинской ГЭС в Таджикистане будет запущена 18 января [First stage of the Sangtuda HPS launched on 18 January] (in Russian). Vesti. 25 December 2007. Archived from the original on 3 March 2016. Retrieved 28 February 2016.
  71. ^ "Sangtuda-1 HPS launched on January 18, 2008". Today Energy. 5 January 2008. Archived from the original on 16 January 2009. Retrieved 8 March 2008.
  72. ^ "Iran participates in power plant project in Tajikistan". IRNA. 24 April 2007. Archived from the original on 28 April 2013. Retrieved 8 March 2008.
  73. ^ "Chinese To Build Tajik Hydroelectric Plant". Radio Free Europe / Radio Liberty. 18 January 2007. Archived from the original on 15 March 2008. Retrieved 8 March 2008.
  74. ^ "Pakistan can end power crisis thru CASA-1000". The Gazette of Central Asia. Satrapia. 13 August 2011. Archived from the original on 10 August 2014. Retrieved 8 June 2012.
  75. ^ a b "Tajikistan: Remittances to Plunge 40% – World Bank". EurasiaNet.org. Archived from the original on 29 May 2015.
  76. ^ Dilip Ratha; Sanket Mohapatra; K. M. Vijayalakshmi; Zhimei Xu (29 November 2007). "Remittance Trends 2007. Migration and Development Brief 3" (PDF). World Bank. Archived (PDF) from the original on 26 February 2008. Retrieved 8 March 2008.
  77. ^ "UNDP: Human development indices – Table 3: Human and income poverty (Population living below national poverty line (2000–2007))" (PDF). Archived (PDF) from the original on 19 December 2008. Retrieved 2 October 2009.
  78. ^ Alexei Kireyev (January 2006). "The Macroeconomics of Remittances: The Case of Tajikistan. IMF Working Paper WP/06/2" (PDF). IMF. Archived (PDF) from the original on 26 February 2008. Retrieved 8 March 2008.
  79. ^ "Tajikistan Policy Note. Poverty Reduction and Enhancing the Development Impact of Remittances. Report No. 35771-TJ" (PDF). World Bank. June 2006. Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 8 March 2008.
  80. ^ MEET THE STANS – episodes 3&4: Uzbekistan and Tajikistan Archived 3 April 2015 at the Wayback Machine, BBC, 2011
  81. ^ a b Silk Road Studies, Country Factsheets, Eurasian Narcotics: Tajikistan 2004
  82. ^ Roger McDermott (10 January 2006). "Dushanbe looks towards Afghanistan to combat drug trafficking". Eurasia Daily Monitor. Archived from the original on 2 June 2008. Retrieved 8 March 2008.
  83. ^ a b c d e CIA World Factbook. Tajikistan Archived 31 March 2001 at the Wayback Machine
  84. ^ Overview of the drug and crime situation in Central Asia. Factsand Figures, Coordination and Analysis Unit of the UNODC Regional Office for Central Asia
  85. ^ Fighting Drugs, Crime and Terrorism in the CIS Dushanbe, 4 October 2007[dead link]
  86. ^ Vakulchuk, Roman and Indra Overland (2019) “China’s Belt and Road Initiative through the Lens of Central Asia”, in Fanny M. Cheung and Ying-yi Hong (eds) Regional Connection under the Belt and Road Initiative. The Prospects for Economic and Financial Cooperation. London: Routledge, pp. 115–133.
  87. ^ "President Zardari chairs PPP consultative meeting". Associated Press of Pakistan. 10 August 2009. Archived from the original on 2 January 2014. Retrieved 11 August 2009.
  88. ^ "Iran, Afghanistan, Tajikistan sign agreement on road, railway construction". Tehran Times. Archived from the original on 6 April 2015. Retrieved 9 August 2014.
  89. ^ Migrant Express Part 1: Good-bye Dushanbe. YouTube. 1 September 2009. Archived from the original on 16 October 2015.
  90. ^ a b c d Administrator. "Tajikistan Mission – Infrastructure". tajikistanmission.ch. Archived from the original on 31 May 2014.
  91. ^ "US Army Corps of Engineer, Afghanistan-Tajikistan Bridge". US Army Corps of Engineer. Archived from the original on 3 April 2015. Retrieved 8 March 2008.
  92. ^ Shar-Shar auto tunnel links Tajikistan to China Archived 31 May 2014 at the Wayback Machine, The 2.3 km (1 mi) Shar-Shar car tunnel linking Tajikistan and China opened to traffic on 30 Aug.., Siyavush Mekhtan, 3 September 2009
  93. ^ Payrav Chorshanbiyev (12 February 2014) Chormaghzak Tunnel renamed Khatlon Tunnel and Shar-Shar Tunnel renamed Ozodi Tunnel Archived 31 May 2014 at the Wayback Machine. news.tj
  94. ^ Trade, tunnels, transit and training in mountainous Tajikistan Archived 19 August 2013 at the Wayback Machine. fco.gov.uk (7 May 2013)
  95. ^ "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 10 September 2017.
  96. ^ Russians left behind in Central Asia Archived 11 September 2013 at the Wayback Machine, Robert Greenall, BBC News, 23 November 2005.
  97. ^ Tajikistan – Ethnic Groups Archived 7 December 2010 at the Wayback Machine. Source: U.S. Library of Congress.
  98. ^ Russian-Germans in Tajikistan Archived 20 August 2009 at the Wayback Machine. Pohl, J. Otto. "Russian-Germans in Tajikistan", Neweurasia, 29 March 2007.
  99. ^ "Tajikistan Drops Russian As Official Language". RFE/RL – Rferl.org. 7 October 2009. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 13 September 2013.
  100. ^ "The status of the Russian language in Tajikistan remains unchanged – Rahmon". RIA – RIA.ru. 22 October 2009. Archived from the original on 2 October 2016. Retrieved 30 September 2016.
  101. ^ "В Таджикистане русскому языку вернули прежний статус". Lenta.ru. Archived from the original on 5 September 2013. Retrieved 13 September 2013.
  102. ^ Deployment of Tajik workers gets green light Archived 10 June 2009 at the Wayback Machine. Arab News. 21 May 2007.
  103. ^ Azimova, Aigul; Abazbekova, Nazgul (27 July 2011). "Millennium Development Goals: Saving women's Lives". D+C. D+C. p. 289. Archived from the original on 17 February 2014. Retrieved 12 September 2013.
  104. ^ The Dushanbe-Boulder tea house. boulder-dushanbe.org
  105. ^ Religious Composition by Country, 2010–2050 | Pew Research Center Archived 2 August 2017 at the Wayback Machine. Pewforum.org (2 April 2015). Retrieved on 20 January 2017.
  106. ^ Tajikistan – Pew-Templeton Global Religious Futures Project Archived 9 February 2017 at the Wayback Machine. Globalreligiousfutures.org. Retrieved on 20 January 2017.
  107. ^ Avaz Yuldashev (5 March 2009). «Ханафия» объявлена официальным религиозным течением Таджикистана ["Hanafi" declared the official religious movement in Tajikistan] (in Russian). Archived from the original on 25 August 2010.
  108. ^ Pew Forum on Religious & Public life, Chapter 1: Religious Affiliation Archived 26 December 2016 at the Wayback Machine retrieved 29 October 2013.
  109. ^ "Background Note: Tajikistan". State.gov. Retrieved 2 October 2009.
  110. ^ "Home Stand". Tablet Magazine. 4 January 2011. Archived from the original on 11 December 2015.
  111. ^ "Hizb ut Tahrir". BBC News. BBC. 27 August 2003. Archived from the original on 13 September 2013. Retrieved 12 September 2013.
  112. ^ TAJIKISTAN: Religious freedom survey, November 2003 Archived 13 June 2010 at the Wayback Machine -Forum 18 News Service, 20 November 2003
  113. ^ U. S. Department of State International Religious Freedom Report for 2013, Executive Summary retrieved 2 August 2014.
  114. ^ Sarkorova, Anora (21 January 2016). "Tajikistan's battle against beards". BBC News. Archived from the original on 24 January 2016. Retrieved 27 January 2016.
  115. ^ "Tajikistan – Poverty Reduction Strategy Paper (PRSP) and joint assessment". World Bank. 31 October 2002. pp. 1–0. Archived from the original on 26 May 2009. Retrieved 1 November 2006.
  116. ^ a b "Human Development Report 2009 – Tajikistan". Hdrstats.undp.org. Archived from the original on 23 March 2010. Retrieved 20 June 2010.
  117. ^ "Country Comparison: Life Expectancy at Birth". The World Factbook. CIA. Archived from the original on 5 November 2013. Retrieved 12 September 2013.
  118. ^ "Country Comparison: Infant Mortality Rate". The World Factbook. CIA. Archived from the original on 12 October 2013. Retrieved 12 September 2013.
  119. ^ "WHO/Europe – Data and statistics". who.int. January 2019. Archived from the original on 25 September 2014.
  120. ^ "2010 polio outbreak in Tajikistan: A reminder of the continued need for vigilance as the Region marks 10 years of polio-free status". World Health Organization. 10 July 2012. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 28 February 2016.
  121. ^ a b "Tajikistan Education System". classbase.com. Archived from the original on 2 April 2014.
  122. ^ a b c d e Education in Tajikistan Archived 6 November 2013 at the Wayback Machine. unicef.org
  123. ^ Tajikistan, Public spending on education, total (% of GDP) Archived 14 July 2014 at the Wayback Machine World Bank
  124. ^ "Tajikistan hosts education forum". News note. UNICEF. 9 June 2005. Archived from the original on 4 November 2013. Retrieved 12 September 2013.
  125. ^ http://www.ucentralasia.org Archived 29 November 2016 at the Wayback Machine
  126. ^ Ibbotson, Sophie; Lovell-Hoare, Max (2013). Tajikistan. Bradt Travel Guides. p. 22. ISBN 978-1-84162-455-6.
  127. ^ Abdullaev, Kamoludin; Akbarzaheh, Shahram (27 April 2010). Historical Dictionary of Tajikistan. Scarecrow Press. p. 85. ISBN 978-0-8108-7379-7.
  128. ^ "Google Translate". google.co.uk.
  129. ^ "Safed Dara". Trip Advisor. Archived from the original on 11 August 2017.

Further reading

  • Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzadeh, Historical Dictionary of Tajikistan, 3rd. ed., Rowman & Littlefield, 2018.
  • Shirin Akiner, Mohammad-Reza Djalili and Frederic Grare, eds., Tajikistan: The Trials of Independence, Routledge, 1998.
  • Richard Foltz, A History of the Tajiks: Iranians of the East, London: Bloomsbury Publishing, 2019.
  • Robert Middleton, Huw Thomas and Markus Hauser, Tajikistan and the High Pamirs, Hong Kong: Odyssey Books, 2008 (ISBN 978-9-622177-73-4).
  • Nahaylo, Bohdan and Victor Swoboda. Soviet Disunion: A History of the Nationalities problem in the USSR (1990) excerpt
  • Kirill Nourdhzanov and Christian Blauer, Tajikistan: A Political and Social History, Canberra: ANU E-Press, 2013.
  • Rashid, Ahmed. The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism? (2017)
  • Smith, Graham, ed. The Nationalities Question in the Soviet Union (2nd ed. 1995)
  • Monica Whitlock, Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia, New York: St. Martin's Press, 2003.

External links