پرش به محتوا

بی‌جی‌ام-۷۱ تاو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
تاو
موشک تاو شلیک شده از جیپ ام۱۵۱
نوعموشک ضد تانک هدایت شونده
خاستگاه ایالات متحده آمریکا
تاریخچه خدمت
خدمت۱۹۷۰-تاکنون
تاریخچه تولید
طراحشرکت هواپیماسازی هیوز
تاریخ طراحی۱۹۶۳-۱۹۶۸
ویژگی‌ها
طول۱٫۱۶-۱٫۱۷ متر
قطر۰٫۱۵۲ متر
طول بال۰٫۴۶ متر

برد مؤثرتا ۳٬۷۵۰ متر
وزن سر جنگی۳٫۹ تا ۵٫۹ کیلوگرم

سامانهٔ
هدایت
ردیابی نوری، هدایت‌شونده سیمی

بی‌جی‌ام-۷۱ تاو (به انگلیسی: BGM-71 TOW) خانواده‌ای از موشک‌های هدایت‌شوندهٔ ضدتانک آمریکایی است که در دههٔ ۱۹۶۰ توسط شرکت هواپیماسازی هیوز برای نیروی زمینی ایالات متحده آمریکا توسعه یافت و از سال ۱۹۷۰ وارد خدمت شد. نام TOW در اصل سرواژهٔ عبارت Tube-launched, Optically tracked, Wire-guided به معنای «پرتاب‌شونده از لوله، ردیابی‌شوندهٔ نوری و هدایت‌شونده با سیم» بود. گونه‌های جدیدتر با پیوند فرمان فرکانس رادیویی نیز توسعه یافته‌اند، اما اصل سامانه همچنان بر هدایت نیمه‌خودکار در خط دید استوار است و برخلاف موشک‌هایی چون اف‌جی‌ام-۱۴۸ جاولین، سلاح «شلیک و فراموش کن» به‌شمار نمی‌رود.[۱][۲]

تاو از پرکاربردترین سامانه‌های ضدزره هدایت‌شوندهٔ جهان بوده و بر روی طیف بزرگی از پرتابگرهای زمینی، خودروهای زرهی و بالگردها نصب شده است. گونه‌های مختلف آن بر روی سه‌پایه، هاموی، ام۲ بردلی، خودروی ضدتانک استرایکر، ام۹۰۱ آی‌تی‌وی و خانوادهٔ بالگردهای بل ای‌اچ-۱ کبرا به کار رفته‌اند. شرکت ریتیون که پس از خرید بخش موشکی هیوز مسئول ادامهٔ تولید و توسعهٔ این خانواده شد، اکنون بخشی از آرتی‌اکس است. این شرکت اعلام کرده است که بیش از ۷۰۰ هزار واحد از سامانهٔ تاو به نیروهای آمریکایی و خارجی تحویل داده شده و این سامانه با بیش از ۱۵ هزار سکوی زمینی، خودرویی و بالگردی یکپارچه شده است.[۳] تولید آن همچنان ادامه دارد و در سال ۲۰۲۴ ارتش آمریکا قراردادهایی به ارزش مجموعاً ۶۷۶ میلیون دلار برای ادامهٔ تولید تاو به ریتیون اعطا کرد.[۴]

توسعه و طراحی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

برنامهٔ تاو از تلاش ارتش آمریکا برای جایگزینی نسل نخست موشک‌های ضدتانک هدایت‌شونده، مانند اس‌اس.۱۰، اس‌اس.۱۱ و انتک، شکل گرفت. بسیاری از این سلاح‌ها از هدایت دستی در خط دید استفاده می‌کردند و تیرانداز باید با یک دستهٔ کنترل، مسیر موشک را مستقیماً اصلاح می‌کرد؛ روشی که در فاصله‌های زیاد یا هنگام حرکت هدف و سکوی پرتاب به مهارت زیادی نیاز داشت. در طرح جدید، ارتش به سراغ سامانه‌ای رفت که در آن تیرانداز تنها نشانهٔ دید را روی هدف نگه دارد و تجهیزات الکترونیکی به‌طور خودکار اختلاف میان خط دید و موقعیت موشک را محاسبه کرده و فرمان‌های اصلاح مسیر را ارسال کنند. مدیریت برنامه در سال ۱۹۶۲ به فرماندهی موشکی ارتش سپرده شد و توسعهٔ رسمی XM65 در سال ۱۹۶۳ آغاز شد. هیوز در رقابت با طرح‌های پیشنهادی دیگر انتخاب شد و قرارداد اولیهٔ تولید در ژوئن ۱۹۶۸ به این شرکت واگذار گردید. نخستین موشک‌های تولیدی در اوت ۱۹۶۹ تحویل شدند و در سپتامبر ۱۹۷۰ نخستین یگان‌های آموزشی تاو عملیاتی شدند.[۱]

تاو از سامانهٔ هدایت نیمه‌خودکار در خط دید یا SACLOS استفاده می‌کند. پس از شلیک، تیرانداز نشانهٔ اپتیکی را روی هدف نگه می‌دارد، در حالی که دستگاه ردیاب، منبع فروسرخ نصب‌شده در انتهای موشک را دنبال می‌کند. رایانهٔ کنترل آتش اختلاف میان موقعیت موشک و خط دید هدف را محاسبه می‌کند و فرمان‌های اصلاح مسیر را به موشک می‌فرستد. در مدل‌های کلاسیک این فرمان‌ها از طریق دو رشته سیم که هنگام پرواز از پشت موشک باز می‌شوند انتقال می‌یابند؛ در برخی گونه‌های جدیدتر، پیوند رادیویی جایگزین سیم شده است. از آنجا که اپراتور باید تا لحظهٔ برخورد هدف را در میدان دید نگه دارد، تاو حتی در گونه‌های بی‌سیم نیز سلاح شلیک و فراموش کن نیست.[۲]

یک موشک بی‌جی‌ام-۷۱ تاو به نمایش درآمده در موزهٔ میدان موشکی وایت سندز

برد و مشخصات فنی خانوادهٔ تاو با توجه به گونه متفاوت است و ارقام یک مدل را نباید به تمام خانواده تعمیم داد. BGM-71A Basic TOW نخستین مدل عملیاتی بردی در حدود ۳۰۰۰ متر داشت. گونهٔ Extended Range برد را افزایش داد و بیشتر مدل‌های بعدی دارای برد حدود ۳۷۵۰ متر شدند؛ در گونهٔ TOW 2B Aero این مقدار به حدود ۴۵۰۰ متر افزایش یافت. قطر بدنهٔ اصلی بیشتر گونه‌ها ۱۵۲ میلی‌متر است و وزن موشک و سرجنگی نیز با توسعهٔ مدل‌های جدید افزایش یافته است. سامانهٔ پرتاب زمینی نیز به‌تدریج بهسازی شد و سامانه بهبودیافتهٔ اکتساب هدف یا ITAS دید اپتیکی، دوربین فروسرخ دید جلو و مسافت‌یاب لیزری را در یک مجموعهٔ کنترل آتش یکپارچه کرد و امکان استفادهٔ مؤثرتر در شب و شرایط دید محدود را فراهم ساخت.[۱][۵]

نخستین مدل عملیاتی، BGM-71A، در سال ۱۹۷۰ وارد خدمت شد. پس از آن گونهٔ بردافزوده و سپس BGM-71C Improved TOW یا ITOW توسعه یافت که با استفاده از میلهٔ فاصله‌دهنده در جلوی خرج گود، فاصلهٔ مناسب‌تری میان سرجنگی و زره در لحظهٔ انفجار ایجاد می‌کرد. BGM-71D TOW 2 دارای سرجنگی بزرگ‌تر، موتور تقویت‌شده و سامانهٔ هدایت مقاوم‌تر در برابر اقدامات متقابل الکترواپتیکی بود. این تغییرات در پاسخ به افزایش حفاظت تانک‌های اصلی میدان نبرد و نیاز به حفظ توان تاو در برابر نسل‌های جدید زره صورت گرفت.[۱]

BGM-71E TOW 2A برای مقابله با زره واکنشی انفجاری توسعه یافت و از آرایش سرجنگی پشت‌سرهم بهره می‌برد؛ خرج کوچک‌تر نخست زره واکنشی را فعال می‌کند و خرج اصلی پس از آن به زره پایه حمله می‌کند. BGM-71F TOW 2B رویکرد متفاوتی دارد و به جای برخورد مستقیم به پهلوی تانک، از بالای هدف عبور می‌کند و با حسگرهای خود موقعیت آن را تشخیص می‌دهد؛ سپس دو پرتابهٔ نفوذگر شکل‌گرفته به سوی بخش فوقانی خودرو، که معمولاً حفاظت کمتری دارد، شلیک می‌شوند. گونهٔ BGM-71H TOW Bunker Buster نیز برای حمله به ساختمان‌ها، سنگرها و استحکامات طراحی شده است. بدین ترتیب نقش تاو از یک سلاح صرفاً ضدتانک به یک سامانهٔ حملهٔ دقیق علیه مجموعه‌ای از اهداف زرهی و استحکامی گسترش یافته است.[۱][۳]

گونه‌های متأخر TOW 2A، TOW 2B و TOW 2B Aero در نسخه‌های دارای پیوند RF نیز ساخته شده‌اند که در آنها فرمان‌های هدایت به جای سیم از طریق ارتباط رادیویی یک‌طرفه منتقل می‌شود. حذف سیم محدودیت‌های ناشی از عبور آن از روی موانع، خطوط برق یا آب را کاهش می‌دهد، ولی روش اصلی هدایت را تغییر نمی‌دهد و تیرانداز همچنان باید هدف را تا پایان پرواز تعقیب کند.[۲] بنابراین توصیف کل خانوادهٔ تاو به‌عنوان «هدایت‌شونده با سیم» از نظر تاریخی درست است، اما برای همهٔ نمونه‌های امروزی دقیق نیست.

تاریخچهٔ عملیاتی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

تاو نخستین بار در جنگ ویتنام در شرایط رزمی آزمایش شد. در آوریل ۱۹۷۲ ارتش آمریکا دو بالگرد UH-1B مجهز به سامانهٔ آزمایشی XM26 و گروهی از متخصصان ارتش، بل و هیوز را به ویتنام جنوبی اعزام کرد. نخستین شلیک رزمی در ۲ مه ۱۹۷۲ انجام شد و تاوهای هواپرتاب در جریان نبردهای بعدی علیه تانک‌ها، خودروها و مواضع نیروهای ویتنام شمالی به کار رفتند. ارتش آمریکا گزارش کرده است که دو بالگرد آزمایشی از آوریل ۱۹۷۲ تا ژانویهٔ ۱۹۷۳ مجموعاً ۱۶۲ موشک را در مأموریت‌های رزمی شلیک کردند که ۱۲۴ مورد آنها به اهداف خود اصابت کردند.[۶]

شلیک موشک بی‌جی‌ام-۷۱ تاو توسط تفنگداران دریایی ایالات متحده در جریان تمرین نظامی در فورت پیکت، ویرجینیا، ۳۰ مارس ۱۹۹۸

تاو در دهه‌های بعد در درگیری‌های متعدد از جمله جنگ ایران و عراق، جنگ لبنان ۱۹۸۲، جنگ خلیج فارس، جنگ‌های افغانستان و عراق و جنگ داخلی سوریه به کار رفت. گستردگی سکوهای پرتاب یکی از عوامل ماندگاری آن بوده است؛ تاو می‌تواند از پرتابگر سه‌پایه، خودروهای سبک و زرهی و در برخی نیروها از بالگرد شلیک شود. در نیروی زمینی آمریکا، سامانه بر روی خودروهایی چون بردلی، استرایکر و هاموی باقی مانده و بهسازی‌های پیوستهٔ جستجو، کنترل آتش و مهمات باعث ادامهٔ خدمت آن شده است. ریتیون اعلام کرده است که برنامهٔ بهسازی کنونی برای حفظ این خانواده در خدمت پس از سال ۲۰۵۰ طراحی شده است.[۳]

در جنگ ایران و عراق، تاو هم از پرتابگرهای زمینی و هم از بالگردهای تهاجمی AH-1J کبرای هوانیروز ایران علیه تانک‌ها و دیگر خودروهای زرهی عراق به کار رفت. در ماه‌های نخست جنگ، مشکلات نگهداری و کمبود قطعات ناشی از آشفتگی پس از انقلاب و قطع پشتیبانی آمریکا استفاده از بخشی از تجهیزات پیشرفتهٔ ایران را محدود کرده بود، اما با سازمان‌یابی مجدد نیروهای مسلح، بالگردهای کبرا در ضدحملات سال‌های ۱۹۸۱ و ۱۹۸۲ نقش فعال‌تری یافتند. گزارش‌های معاصر از عملیات فتح‌المبین در مارس ۱۹۸۲، استفادهٔ مؤثر از کبراهای ایرانی علیه نیروهای زرهی عراق را ثبت کرده‌اند.[۷] در جریان عملیات محرم در پاییز همان سال نیز یک بازسازی تفصیلی از عملیات هوایی دو طرف، استقرار ۱۶ تا ۱۸ فروند AH-1J ایرانی را گزارش می‌کند که هشت فروند آنها قابلیت شلیک تاو داشتند و حدود ۳۰۰ موشک تاو برای عملیات به منطقه منتقل شده بود. خلبانان کبرا برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر پدافند عراق معمولاً در ارتفاع پایین و پشت عوارض زمین به هدف نزدیک می‌شدند و هنگام شلیک تاو تنها به اندازه‌ای از پوشش بیرون می‌آمدند که بتوانند تا لحظهٔ اصابت، موشک هدایت‌شونده با سیم را روی هدف نگه دارند.[۸] اهمیت تاو در سال‌های پایانی جنگ بار دیگر افزایش یافت؛ پس از ورود محموله‌های جدید در جریان ماجرای ایران-کنترا، گزارش‌های میدانی از نبردهای ژانویهٔ ۱۹۸۷ در شرق بصره از کاربرد مؤثر واحدهای ضدزره ایران و مشاهدهٔ موشک‌هایی مشابه تاو علیه تانک‌های عراقی حکایت داشت و همزمان فعالیت گسترده‌تر کبراهای ایرانی نیز گزارش شد.[۹]

ایران از نخستین مشتریان خارجی تاو بود. یک پژوهش دانشگاهی دربارهٔ تحول صنایع دفاعی ایران، آغاز واردات این موشک از آمریکا را به سال ۱۹۷۱ نسبت می‌دهد و شمار خریدها را ۴٬۷۶۰ فروند در فاصلهٔ ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۶ و ۱۹٬۰۶۴ فروند دیگر در فاصلهٔ ۱۹۷۶ تا ۱۹۷۹ گزارش می‌کند؛ در مجموع ۲۳٬۸۲۴ فروند بر پایهٔ ارقام این پژوهش. در همان دوره، کوشش‌هایی برای ایجاد توان تعمیر اولیه و کالیبراسیون این موشک‌ها در صنایع الکترونیک ایران انجام شد.[۱۰] تاو هم به صورت زمینی و هم بر روی بخشی از بالگردهای AH-1J SeaCobra نیروی زمینی ایران به کار گرفته شد و همراه با توسعهٔ نیروهای زرهی و هوانیروز، به یکی از مهم‌ترین سلاح‌های ضدتانک ایران در دههٔ ۱۹۷۰ تبدیل شد.

ایران علاوه بر خرید انبوه، برای انتقال فناوری و تولید داخلی تاو نیز مذاکره کرد. در دسامبر ۱۹۷۴ هنری کیسینجر در پیامی به شاه اعلام کرد که دولت آمریکا ترتیبات لازم برای تولید مشترک تاو را از نظر سیاسی پذیرفته و قرار است وزارت دفاع آمریکا برای رسمی‌کردن آن با مقامات ایرانی وارد مذاکره شود.[۱۱] با این حال، مذاکرات تجاری بعدی با هیوز دربارهٔ تولید تاو و ای‌جی‌ام-۶۵ ماوریک بر سر هزینه و شرایط انتقال فناوری با دشواری روبه‌رو شد؛ پژوهش غزینوری و وزیری گزارش می‌کند که در مه ۱۹۷۵ هیوز برای برنامهٔ تولید تاو حدود ۲۰ میلیون دلار هزینهٔ اولیه و حق امتیاز مطالبه می‌کرد و مذاکرات مورد نظر به نتیجهٔ کامل نرسید.[۱۰] آنچه به‌طور مستند وارد مرحلهٔ اجرایی شد، مونتاژ پرتابگرهای تاو در ایران بود. یک سند وزارت خارجهٔ آمریکا در مارس ۱۹۷۷ از قرارداد ۴۰ میلیون دلاری امضاشده در ژانویهٔ ۱۹۷۶ برای این برنامه، صدور مجوز نخستین محمولهٔ ۹ میلیون دلاری تجهیزات و وجود یک خط مونتاژ فعال در ایران خبر می‌دهد.[۱۲] بنابراین میان ایجاد امکانات تعمیر و مونتاژ پرتابگر در ایران و تولید کامل موشک تحت امتیاز باید تمایز قائل شد؛ اسناد موجود آغاز تولید کامل موشک آمریکایی در ایران پیش از انقلاب را نشان نمی‌دهند.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و توقف روابط نظامی ایران و آمریکا، موجودی بزرگ تاوِ خریداری‌شده پیش از انقلاب در اختیار ارتش جمهوری اسلامی ایران باقی ماند و در جنگ ایران و عراق علیه نیروهای زرهی عراق به کار رفت. این موشک همچنین از بالگردهای کبرا مجهز به سامانهٔ تاو استفاده می‌شد. کمبود قطعات و موشک‌های جایگزین در طول جنگ، ایران را به حفظ موجودی موجود، تهیهٔ تسلیحات از منابع خارجی و تلاش برای ایجاد نمونهٔ داخلی سوق داد. ایران بعدها خانوادهٔ موشک‌های توفان را بر پایهٔ طرح تاو توسعه داد؛ نمونه‌های مختلف توفان در سال‌های بعد به بخش مهمی از زرادخانهٔ ضدزره ایران تبدیل شدند.[۱۰]

در سال‌های ۱۹۸۵ و ۱۹۸۶، تاو همچنین یکی از مهم‌ترین اقلام تسلیحاتی در ماجرای ایران-کنترا بود. برخلاف رقم ۲٬۰۰۸ فروند که در برخی منابع ثانویه تکرار شده است، گزارش نهایی بازرس مستقل ایران-کنترا محموله‌های تحویل‌شده به ایران را با جزئیات دیگری ثبت می‌کند. در اوت و سپتامبر ۱۹۸۵، با موافقت دولت رونالد ریگان، اسرائیل ۵۰۴ فروند تاو آمریکایی از موجودی خود را به ایران فرستاد. در فوریهٔ ۱۹۸۶، پس از آنکه فروش مستقیم آمریکا از طریق سیا و شبکهٔ واسطه‌ها مجاز شد، ۱٬۰۰۰ فروند دیگر در دو محمولهٔ ۵۰۰ فروندی به ایران تحویل شد. در اکتبر همان سال نیز ۵۰۰ فروند دیگر به ایران رسید. بنابراین محموله‌های ثبت‌شدهٔ تاو به ایران در این عملیات جمعاً ۲٬۰۰۴ فروند بود.[۱۳][۱۴] رقم ۵۰۸ که در اسناد سال ۱۹۸۶ نیز دیده می‌شود، به موشک‌هایی مربوط بود که آمریکا برای جبران محمولهٔ قبلی از دست رفتهٔ اسرائیل به این کشور تحویل داد و نباید به‌عنوان ۵۰۸ موشک اضافی تحویل‌شده به ایران شمرده شود. گزارش والش همچنین نشان می‌دهد که در معاملهٔ فوریهٔ ۱۹۸۶ ایران برای هر موشک ۱۰ هزار دلار به شبکهٔ واسطه پرداخت می‌کرد، در حالی که قیمت تعیین‌شدهٔ وزارت دفاع آمریکا برای همان موشک ۳۷۰۰ دلار بود؛ اختلافی که بخشی از سود حاصل از معاملات مخفی ایران-کنترا را تشکیل داد.[۱۳]

  1. 1 2 3 4 5 "TOW Weapon System" (in English). United States Army, Redstone Arsenal. Retrieved 2026-08-11.
  2. 1 2 3 "Modernizing and equipping the force (Part 4)" (in English). United States Army. Retrieved 2026-08-11.
  3. 1 2 3 "TOW Weapon System" (in English). RTX. Retrieved 2026-08-11.
  4. ↑ "U.S. Army awards RTX's Raytheon TOW contracts for $676 million" (in English). RTX. 2024-10-23. Retrieved 2026-08-11.
  5. ↑ "TOW System Upgrade Goes To Troops In Afghanistan" (in English). United States Army. 2009-09-11. Retrieved 2026-08-11.
  6. ↑ "U.S. Army Air-to-Ground (ATG) Missiles in Vietnam" (in English). United States Army. 2017. Retrieved 2026-08-11.
  7. ↑ Jenkins, Loren (1982-04-01). "Iranians Press Drive to Oust Iraqis". The Washington Post (in English).
  8. ↑ Cooper, Tom; Bishop, Farzad (2003-09-09). "Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982". Air Combat Information Group (in English).
  9. ↑ Jenkins, Loren (1987-01-26). "U.S. Arms Cited in Iran; Major Role Seen in Basra Offensive". The Washington Post (in English).
  10. 1 2 3 Ghazinoory, Sepehr; Vaziri, Javad (2020). "Sociotechnical Transitions in Developing World: Explaining the Pathway of Iran's Defence Industry". Defence & Strategy (in English). 20 (2): 83–104. doi:10.3849/1802-7199.20.2020.02.083-104.
  11. ↑ "Telegram From the Department of State to the Embassy in Iran". Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume XXVII (in English). Office of the Historian, U.S. Department of State. 1974-12-28. Retrieved 2026-08-11.
  12. ↑ "Memorandum From Secretary of State Vance to President Carter". Foreign Relations of the United States, 1977–1980, Volume XXVI (in English). Office of the Historian, U.S. Department of State. 1977-03-06. Retrieved 2026-08-11.
  13. 1 2 Lawrence E. Walsh (1993). "The Enterprise and Its Finances". Final Report of the Independent Counsel for Iran/Contra Matters (in English). Retrieved 2026-08-11.
  14. ↑ Lawrence E. Walsh (1993). "President Reagan". Final Report of the Independent Counsel for Iran/Contra Matters (in English). Retrieved 2026-08-11.
  15. ↑ http://www.forecastinternational.com/samples/656_2005.pdf
  16. ↑ www.mil.fi بایگانی‌شده در ۱۵ مه ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine The Finnish Defence Forces: Presentation of equipment. Retrieved on 3 August 2009.
  17. ↑ «Military army ground forces equipment Morocco Army Moroccan Equipements militaires armée forces terrestres Maroc marocaine». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اكتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۱۲. {{cite web}}: تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  18. ↑ Foreign Military Sale: Pakistan - TOW-2A Anti-Armor Guided Missiles