بتن خودمتراکم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بتن خودتراکم (خودمتراکم)

پژوهشگران عرصه مصالح ساختمانی طی سال ها در تلاش بوده اند تا با ایجاد تغییراتی در اجزای مختلف این ماده، اصلاحاتی را مطابق با نیازهای موجود اعمال کرده و به خواص جدید یا برتری از بتن دست پیدا کنند. این تلاش ها در طی سالها منجر به پیدایش بتن های توانمند، فوق توانمند، سبک، الیافی و غیره شده است. یکی از این انواع بتن که ظهور آن به چندین دهه قبل باز می گردد، بتن خودتراکم است که با ویژگی های خاص خود، امکانات جدیدی را در اختیار مهندسین قرار داده است که با استفاده از آنها می توان بر مشکلات ناشی از عدم تراکم مناسب در سازه های بتنی، از جمله کاهش عمر مفید و دوام سازه ها فائق آمد. با اینکه در ابتدا بتن خودتراکم در زمره ی بتن های خاص و پیچیده محسوب می شد، توانایی ها و مشخصات فوق العاده، این نوع بتن را به سرعت به یکی از انواع پرکاربرد در کشورهای پیشرفته ی دنیا تبدیل کرد. با این حال، در کشورهایی مانند کشور ایران، هنوز این بتن یک فناوری جدید در عرصه ی ساخت و ساز به شمار می آید و می توان گفت استفاده از آن هنوز محدود می باشد و آشنایی و دانش کافی درباره ی آن نزد اغلب مهندسین وجود ندارد. [۱] بتن خودتراکم عبارت است از "بتنی با کارایی زیاد و عدم جداشدگی که می‌تواند پس از ریخته شدن در محل موردنظر، فضای قالب را پر کند و اطراف آرماتورها را بدون نیاز به تراکم مکانیکی فرا بگیرد". De Schutter و همکارانش (2008) نیز موارد زیر را به‌عنوان پارامترهای ضروری برای یک مخلوط خودتراکم در حالت تازه عنوان کرده اند: الف- توانایی جریان یافتن تحت وزن خود را داشته باشد. ب- توانایی پر کردن تمامی فضای خالی موجود (فضای قالب) را داشته باشد. ج- توانایی ایجاد یک مصالح متراکم و به اندازه ی کافی همگن را بدون نیاز به انجام عملیات تراکم داشته باشد. [۲] به‌طور کلی بتن خودتراکم با مصالحی مشابه بتن معمولی ساخته می شود و در برخی موارد برای ساخت آن علاوه بر مقادیر نسبتاً زیاد فوق روان کننده، از افزودنی اصلاح کننده ی لزجت نیز استفاده می شود. شناخت صحیح رفتار، مزایا، معایب و نهایتا ارایه ی طرح اختلاط مناسب برای بتن خودتراکم "هنر"ی است که با استفاده از آن می توان از مزایای این نوع بتن بیشترین بهره را جست و به موارد طرح شده در تعریف این بتن، یعنی کارایی بالا و عدم جداشدگی، دست یافت.

تعریف بتن خودتراکم[ویرایش]

طبق تعریف انجمن بتن ایالات متحده بتن خودتراکم "بتنی با کارایی زیاد و عدم جداشدگی است که می تواند در محل مورد نظر ریخته شده، فضای قالب را پر کند و اطراف آرماتورها را بدون نیاز به تراکم مکانیکی فرا بگیرد". بطور کلی بتن خودتراکم با مصالح بتن معمولی ساخته می شود و در برخی موارد برای ساخت آن علاوه بر مقادیر نسبتا زیاد فوق روان کننده، از افزودنی لزجت دهنده نیز استفاده می شود. [۳]

تاریخچه[ویرایش]

از آغاز گسترش کاربرد بتن مسلح، مشکلات اجرایی ناشی از کاربرد مخلوط های خشک موجب گرایش به مخلوط های مرطوب تر با روانی بیشتر مخصوصا در میان متولیان اجرای سازه های بتنی شده بود ولی از آنجا که افزایش روانی در گرو استفاده از آب بیشتر در مخلوط بتن بود و از طرفی تاثیر افزایش میزان آب به سیمان بر کاهش مقاومت و دوام بتن شناسایی شده بود، این سوال برای متخصصان بتن ایجاد شده بود که چگونه می توان بدون تاثیر منفی بر خواص بتن در جهت سهولت اجرای سازه های بتنی، روانی مخلوط را افزایش داد. با گذشت زمان و پیدایش روان کننده ها و فوق روان کننده ها به عنوان نوع جدیدی از افزودنی‌ها، بسیاری از مشکلات اجرایی بتن که ناشی از استفاده از بتن های با کیفیت خوب ولی کارایی کم بود از میان برداشته شد. با این حال دست¬یابی به بتن با قابلیت خودتراکمی بدون افت در مقاومت و دوام بتن و عدم ایجاد انسداد و جداشدگی، سالها به عنوان یک هدف دست نیافتنی برای دست اندرکاران صنعت بتن در کشورهای مختلف قلمداد می شده است. این مسایل باعث توجه محققین به خواص کارایی و رئولوژی بتن گردید. نهایتا در اوایل دهه هشتاد میلادی به دنبال کاهش نیروی کار ماهر در صنعت ساخت و ساز ژاپن و نیز تراکم نامناسب بتن ناشی از افزایش حجم آرماتورهای مصرفی که باعث کاهش کیفیت کارهای اجرایی انجام گرفته شده بود، این موضوع برای چندین سال مورد بحث و بررسی قرار گرفت تا اینکه نظریه¬ی بتن خودتراکم، بتنی که بتواند تحت وزن خود و بدون نیاز به لرزاندن متراکم شده و تمام زوایای قالب را پر کند، به عنوان راه حلی توسط Okamura در سال 1986 مطرح شد. لازمه ی تحقیق بر روی بتن خودتراکم مطالعه ی عمیق کارایی بتن بود که توسط Ozawa و Maekawa در دانشگاه توکیو صورت گرفت. مدل اولیه ی بتن خودتراکم در سال 1988 تکمیل شد و در همین سال این نوع بتن برای اولین بار در کارگاه ساخته شد و نتایج قابل قبولی را از نظر خواص فیزیکی و مکانیکی ارائه داد. تحقیقات در زمینه ی بتن خودتراکم در اروپا و آمریکا در مقایسه با ژاپن دیرتر آغاز گردید. لیکن امروزه بتن خودتراکم همزمان با کشور ژاپن در مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی کشورهای اروپایی، کانادا، آمریکا و نیز آسیا موضوع بحث، بررسی و اجرای سازه های بتنی است. در پی استفاده گسترده از بتن خودتراکم در ژاپن، مراکز علمی و پژوهشی در دنیا بر آن شدند تا این تجربیات را بصورت مدون و استاندارد در آورند. می توان گفت منسجم ترین تلاش در این زمینه توسط موسسه اروپایی EFNARC در سال 2002 با انتشار راهنمای بتن خودتراکم به ثمر نشست. در سال 2005 میلادی نیز این موسسه به همراه چهار موسسه ی دیگر تجربیات عملی در بتن خودتراکم را تحت عنوان "راهنمای اروپایی بتن خودتراکم، ویژگی ها، تولید و استفاده" گردآوری و منتشر نمودند. در ایران نیز آشنایی با این بتن از اوایل دهه ی 70 آغاز شد و با گذشت زمان و پس از انجام مطالعاتی در دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی کشور، این نوع بتن در چندین پروژه ی خاص بکار گرفته شد.[۴]

ویژگی‌های بتن خودتراکم[ویرایش]

شروع تست L
اتمام تست L
شروع تست U
اتمام تست U

خواص بتن تازه در بتن های خودتراکم از حساسیت بیشتری نسبت به انواع دیگر برخوردار است زیرا مزایای این بتن غالباً از خواص آن در حالت تازه ناشی می گردد و به همین دلیل نیز آزمایش های خاصی برای ارزیابی رفتار بتن خودتراکم تازه بکار گرفته می شود. بتن خودتراکم در حالت تازه عموماً با سه ویژگی زیر شناخته می¬شود: • قابلیت پرکردن • قابلیت عبور • مقاومت در برابر جداشدگی (پایداری)

باید توجه داشت که یک مخلوط بتن فقط هنگامی می‌تواند در طبقه‌بندی بتن خودتراکم قرار گیرد که الزامات مربوط به هر سه ویژگی را دارا باشد. به عبارت دیگر این سه ویژگی کارایی بتن خودتراکم را توصیف می کنند. طبق تعریف، کارایی بتن نشانگر سهولت اختلاط، جای‌دهی، تراکم و پرداخت سطح بتن تازه است. این ویژگی در بتن خودتراکم توسط آزمایش‌های ویژه ای مورد ارزیابی قرار می گیرد. قابلیت پرکردن (جریان در حالت آزاد) توانایی بتن خودتراکم برای جریان و پرکردن همه‌ی فضاهای داخل قالب، تحت وزن خود را نشان می دهد. این ویژگی هنگام انتخاب روش بتن ریزی و نیز تعیین فاصله ی مجاز بین نقاط بتن ریزی اهمیت خاصی می یابد. قابلیت عبور (جریان در حالت محبوس) به توانایی بتن برای عبور از موانع مختلف و فضاهای باریک در قالب، بدون وقوع انسداد جریان (اصطلاحاً بلوکه شدن) اشاره دارد. بلوکه شدن در نتیجه ی جداشدگی موضعی سنگدانه ها در مجاورت موانع رخ می دهد و منجر به توقف جریان در غیاب تراکم دینامیکی می گردد. بتن خودتراکم هنگامی می تواند ظرفیت پرکنندگی زیادی داشته باشد که حد مناسبی از قابلیت عبور و قابلیت پرکنندگی را به صورت همزمان داشته باشد تا بتواند یک مقطع خاص را فقط تحت نیروی ثقل پر کند. پایداری بتن تازه به توانایی آن برای حفظ توزیع همگن اجزای مختلف در حین جریان و گیرش گفته می شود. برای بتن خودتراکم دو نوع ویژگی پایداری حائز اهمیت هستند: پایداری دینامیکی و استاتیکی. پایداری دینامیکی، مقاومت بتن در برابر جداشدگی اجزا حین جای دهی در قالب می‌باشد. هنگامی که شرایط آرماتوربندی به‌گونه‌ای باشد که نیازمند عبور بتن از فضاهای کوچک باشد، بتن خودتراکم مذکور باید پایداری دینامیکی کافی داشته باشد. پایداری استاتیکی نشانگر مقاومت بتن در برابر آب انداختگی، جداشدگی و نشست سطحی بعد از بتن ریزی و در حالی که بتن هنوز در حالت خمیری است، می باشد. در اغلب موارد، افزودنی اصلاح کننده ی لزجت و یا مقدار مواد پودری زیاد برای بهبود پایداری بتن تازه استفاده می‌شود. افزودنی اصلاح کننده ی لزجت برای بهبود رئولوژی مصالح سیمانی در حالت خمیری و کاهش خطر جداشدگی مورد استفاده قرار می گیرد. برخلاف بتن معمولی، حادترین نوع جداشدگی در بتن خودتراکم هنگامی رخ می دهد که عملیات بتن ریزی انجام شده است و مخلوط بتنی در حالت سکون قرار دارد. در واقع در صورتی که مخلوط بتن از پایداری کافی برخوردار نباشد، سنگدانه های درشت تمایل به ته نشینی در ملات پیدا می کنند و حاصل کار بتن ناهمگن با خواص نامطلوب خواهد بود.

[۵] [۶] [۷]

مزایای بتن خودتراکم[ویرایش]

کاربرد صحیح بتن خودتراکم می تواند تأثیرات مثبت فراوانی بر روند ساخت سازه های بتنی داشته باشد. "افزایش بهره وری" یکی از موارد مهمی است که با استفاده از بتن خودتراکم می توان به آن دست پیدا کرد. باید توجه داشت که در کنار تلاش برای کاهش هزینه ها، افزایش بهره وری در امر بتن ریزی نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. این مسئله برای تمام رده های کاربرد، از پروژه‌های معمولی تا پیچیده ترین سازه‌ها، صادق است. مسئله‌ی بتن ریزی و تراکم در قسمت هایی از سازه که در آن‌ها بتن با مقاومت متوسط و مخصوصاً بتن پرمقاومت استفاده می شود، دارای اهمیت بیشتری است. به‌عنوان نمونه در اجزایی مانند دیوار برشی و ستون که معمولاً دارای تراکم زیاد آرماتور و ابعاد کوچک مقطع بتن ریزی می باشند، تراکم ناکافی ناشی از فاصله ی کم آرماتورها می‌تواند منجر به پیدایش نقاط ضعف در عضو بتنی شود. حذف کامل عملیات تراکم با به‌کارگیری بتن خودتراکم، باعث افزایش سرعت کار و کاهش هزینه ها می شود که نتیجه ی آن افزایش بهره وری است. افزایش سرعت بتن ریزی نه تنها از منظر کاهش هزینه ها، بلکه از بُعد کاهش کل زمان ساخت حائز اهمیت است. بر این اساس، به‌کارگیری بتن خودتراکم می تواند از طریق کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری نقش کلیدی در ارتقای جایگاه صنعت بتن در عرصه ی ساخت‌وساز داشته باشد. استفاده از بتن خودتراکم افزایش بهره وری را در حمل‌ونقل و بتن‌ریزی، علاوه بر فرایند تراکم، ممکن می‌سازد. رفتار شبه مایعِ بتن خودتراکم تازه سبب می شود بتوان روش های جدیدی را برای پمپ کردن بتن و هدایت آن به درون قالب بکار گرفت؛ مسئله‌ای که باعث پیدایش روش های نوین بتن ریزی شده است که نمونه های موفقی از به‌کارگیری آن‌ها در کشور ژاپن موجود است. با حذف نیاز به تراکم خارجی و وجود قابلیت جریان، درجه ی بالاتری از اتوماسیون و صنعتی سازی در ساخت سازه های بتنی دست یافتنی است. این مسئله منجر به تحول سامانه‌های تولید (مخصوصاً در صنعت پيش ساختگي) و در نهایت افزایش بیش از پیش بهره وری در روند ساخت‌وساز می گردد. "افزایش همگنی" یکی دیگر از مزایای مهم استفاده از بتن خودتراکم می باشد. در واقع یکی از نگرانی های اصلی که موجب پیدایش بتن خودتراکم شد، کاهش دوام بتن به دلیل ناهمگنی اعضای بتنی بود. در بسیاری از سازه ها نیاز به بهبود عملکرد سازه ای و متعاقباً افزایش حجم آرماتور مصرفی در بتن، باعث ایجاد مشکلاتی در روند عملیات بتن‌ریزی و تراکم می شود که نتیجه ی امر، تراکم ناکافی و ناهمگنی بتن خواهد بود. حتی در سازه های معمولی و در حجم کم آرماتور نیز استفاده از نیروی انسانی آموزش ندیده و عدم اعمال نظارت دقیق بر روند تراکم بتن باعث بروز این مشکلات می‌شود. بنابراین بهبود کیفیت عضو بتنی با تراکم زیاد آرماتور از طریق به‌کارگیری بتنی که خود انجام عملیات تراکم را تضمین نماید و با برخورداری از خصوصیت "پایداری" همگنی را در قسمت¬های مختلف فراهم کند، یک هدف مهم از تولید و به‌کارگیری بتن خودتراکم می¬باشد. علاوه بر موارد مطرح شده، بتن خودتراکم مزایای دیگری را نیز در اختیار سازندگان قرار می‌دهد. به‌طور خلاصه موارد زیر را می‌توان به‌عنوان مزایای اصلی استفاده از این نوع بتن ذکر نمود: 1- افزایش سرعت اجرای سازه های بتنی و تسریع پیشرفت کار 2- بهبود کیفیت ساخت - به دلیل اطمینان از تراکم کافی در مناطق با تراکم زیاد آرماتور 3- کاهش آلودگی صوتی و توجه بیشتر به مسائل ایمنی و زیست¬محیطی در محیط کار- با توجه به حجم زیاد صدا ناشی از عملیات تراکم حین بتن¬ریزی و نیز در نظر گرفتن خطر ابتلای کارگران به سندروم انگشت سفید 4- صرفه جویی اقتصادی- علی رغم هزینه ی بیشتر مواد و مصالح مورد استفاده براي ساخت بتن خودتراکم، در بسیاری موارد در نتیجه ی کاهش هزینه های تجهیزات و نیروی انسانی از قبیل عوامل تراکم، نظارت و غیره، استفاده از بتن خودتراکم سبب کاهش مجموع هزینه ها می شود 5- کمک به معماری سازه با توجه به شکل پذیری بیشتر- با توجه به روانی فوق‌العاده‌ی بتن خودتراکم انواع قالب متنوع¬تری را می¬توان برای بتن¬ریزی استفاده و اجزای معماری گسترده تری را با توجه به مسائل زیباشناختی اجرا نمود 6- بهبود دوام بتن در نتیجه ی تراکم بهتر بتن تازه 7- آزادی بیشتر در طراحی سازه- به دلیل میسر شدن اجرای سازه های بتنی ظریف و سنگین و انتخاب مقاطع کوچک با آرماتورهای انبوه 8- سطح تمام‌شده‌ی بهتر و ارتقای کیفیت محصول نهایی 9- کمک به توسعه ی صنعت پیش ساختگی قطعات بتنی 10- افزایش ایمنی در کارگاه- استفاده از بتن خودتراکم به میزان زیادی خستگی و تنش های فیزیکی کارگران را کاهش می دهد و با پایین آوردن احتمال خطرات و صدمات فیزیکی، ایمنی کارگاه را افزایش می دهد قابل ذکر است که همانند هر پدیده ی دیگر، استفاده از بتن خودتراکم نیز می‌تواند دشواری ها و معایبی داشته باشد. افزایش هزینه ی مصالح، حساسیت زیاد در برابر تغییرات ویژگی های مواد و مصالح، نیاز به کنترل دقیق بتن در حالت تازه، افزایش هزینه ی قالب بندی به دلیل فشار احتمالی بالاتر وارده و نیاز به مهارت زیاد برای تهیه و کنترل مخلوط های بتنی از مواردی هستند که باعث می گردد کاربرد بتن خودتراکم در هر پروژه ای توصیه نشود. تجزیه‌وتحلیل مسائل اجرایی و اقتصادی، درک درست شرایط خاص هر پروژه و در نهایت قضاوت مهندسی صحیح می¬تواند منجر به استفاده ی بجا از این نوع بتن و بهره مندی از مزایای آن گردد.

[۸] [۹] [۱۰] [۱۱]

طرح اختلاط[ویرایش]

در حال حاضر سه شیوه مختلف

خصوصیات بتن خودتراکم[ویرایش]

خواص بتن تازه در بتن های خودتراکم از حساسیت بیشتری نسبت به انواع دیگر برخوردار است زیرا مزایای این بتن غالباً از خواص آن در حالت تازه ناشی می گردد و به همین دلیل نیز آزمایش های خاصی برای ارزیابی رفتار بتن خودتراکم تازه بکار گرفته می شود. بتن خودتراکم در حالت تازه عموماً با سه ویژگی زیر شناخته می شود: • قابلیت پر کردن • قابلیت عبور • مقاومت در برابر جداشدگی (پایداری)[۱۲]

ویژگی های مصالح[ویرایش]

  1. سنگدانه ها:حداکثر اندازه سنگدانه های به کار رفته در این نوع بتن بستگی به کاربرد عملی آن دارد ولی عموما حداکثر اندازه آن به 20میلی متر میرسد.

سنگدانه ها به دو دسته تقسیم میشوند:

  • ماسه:تمام ماسه های متداول در تولید بتن معمولی در این صنعت نیز به کار میرود.هر دو ماسه شسته و گوشه گرد اعم از سیلیسی و یا آهکی میتواند مورد استفاده قرار بگیرد. ذرات کوچکتر از 0.125 میلیمتر که به عنوان "پودر"تلقی میشوند بر خواص روانی s.c.c بسیار موثر است و به منظور تولید بتن یکنواخت،رطوبت آن باید دقیقا کنترول شودحداقل میزان ریز دانه ها

چالش های کاربرد گسترده ی بتن خودتراکم در ایران[ویرایش]

با اینکه در ابتدا بتن خودتراکم در زمره ی بتن های خاص و پیچیده محسوب می شد، توانایی ها و مشخصات فوق العاده، این نوع بتن را به سرعت به یکی از انواع پرکاربرد در کشورهای پیشرفته ی دنیا تبدیل کرد. با این حال، در کشورهایی مانند کشور ایران، هنوز این بتن یک فناوری جدید در عرصه ی ساخت و ساز به شمار می آید و می توان گفت استفاده از آن هنوز محدود می باشد و آشنایی و دانش کافی درباره ی آن نزد اغلب مهندسین وجود ندارد. با این حال با پایان موفقیت آمیز چند پروژه ی عمرانی بزرگ همانند پروژه ی بزرگراه طبقاتی شهید صدر در تهران به نظر می رسد با آشنایی تدریجی سازندگان ایرانی با روش های اجرا و مزایا و معایب بتن خودتراکم در چنین پروژه های عظیمی، می توان در آینده شاهد اقبال مهندسین به این محصول نوین، اجتناب از بکارگیری مصالح و روش های سنتی و هزینه بر و در نهایت ارتقای کیفیت سازه های بتنی بود.

[۱۳]

خزش در بتن[ویرایش]

رابطه بین تنش و تغییر شکل نسبی بتن تابعی از زمان است که افزایش تغییر شکل نسبی به مرور زمان تحت اثر بار ثابت خزش نامیده می‌شود. از آنجا که این افزایش می‌تواند چندین برابر بزرگتر از تغییر شکل نسبی هنگام بارگذاری باشد، لذا پدیده خزش نقش نسبتاً مهمی در رفتار سازه‌ها خواهد داشت. بزرگی خزش و نرخ پیشرفت آن تحت تأثیر فاکتورهای زیادی هستند، بعضی از این فاکتورها ناشی از خواص مخلوط سیمان بوده وبرخی به شرایط بارگذاری و محیطی بستگی دارند. با توجه به اینکه خزش به میزان تنش نیز بستگی دارد، هنگامی که تنش تحمل شده کمتر از حدوداً نیمی از مقاومت فشاری بتن باشد، کرنش خزشی تقریباً متناسب با میزان تنش بوده و خزش خطی خوانده می‌شود. در سطوح بالاتر تنش، خزش با نرخ سریعتری افزایش می‌یابد و نسبت به تنش غیرخطی می‌شود. این رفتار غیرخطی خزش در سطوح بالای تنش، مرتبط با افزایش میکروترک‌ها تلقی می‌شود. تنشهای فشاری به ندرت در ساز ه‌های بتنی در بارهای سرویس از نصف مقاومت فشاری فراترمی روند و لذا اثرات خزش غیرخطی از اهمیت کمتری نسبت به خزش خطی برخوردار است.[۱۴]

بتن خود متراکم در ایران[ویرایش]

بتن خود متراکم یک عرضه پویا در زمینه ساخت و ساز در دنیاست، با توجه به این موضوع دانشکده عمران دانشگاه شهید باهنر کرمان اولین تجلی گاه ظهور بتن خود کتراکم در ایران شد که دانشجویان کارشناسی ارشد زیر نظر دکتر مقصودی عضو هیأت علمی به این مهم دست پیدا کردند.

منابع[ویرایش]

  1. علی اکبر رمضانیان پور، علی کاظمیان، "بتن خودتراکم، فناوری و کاربرد"، انتشارات دانشگاه صنعتی امیرکبیر، 1389.
  2. De Schutter, G., Bartos, P. J. M., Domone, P. L., Gibbs, J. Self-Compacting Concrete, Whittles Publishing, Dunbeath, Scotland, UK, 2008
  3. ACI 237R-07 Self-Consolidating Concrete, American Concrete Institute, 2007.
  4. ACI 237R-07 Self-Consolidating Concrete, American Concrete Institute, 2007.
  5. مهتا، ک.، مونته¬ئیرو، پ. "ریزساختار، خواص، و اجزای بتن "، ترجمه¬ی دکتر علی اکبر رمضانیان پور، دکتر پرویز قدوسی و دکتر اسماعیل گنجیان، انتشارات دانشگاه صنعتی امیرکبیر، 1388.
  6. ACI 237R-07, “Self-Consolidating Concrete”, American Concrete Institute, 2007.
  7. EFNARC, “Specification and guidelines for Self Compacting Concrete”, http://efnarc.org, 2002.
  8. فروغی اصل، ع.، فامیلی، ه. "بررسی ویژگی‌های عمومی بتن خودتراکم و دلایل گسترش آن در دنیا"، اولین کارگاه تخصصی بتن خودتراکم، دانشگاه تهران، تهران، ایران، 1385
  9. میردامادی، ع.، یادگاران، ا.، بنکدار، ا.، شکرچی¬زاده، م. "خصوصیات بتن خودتراکم مورد استفاده در پروژه توسعه حرم حضرت معصومه (س)"، اولین کارگاه تخصصی بتن خودتراکم، دانشگاه تهران، تهران، ایران، 1385.
  10. ACI 237R-07, “Self-Consolidating Concrete”, American Concrete Institute, 2007.
  11. De Schutter, G., Bartos, P. J. M., Domone, P. L., Gibbs, J. Self-Compacting Concrete, Whittles Publishing, Dunbeath, Scotland, UK, 2008.
  12. - EFNARC, “Specification and guidelines for Self Compacting Concrete”, http://efnarc.org, 2002.
  13. علی اکبر رمضانیان پور، علی کاظمیان، "بتن خودتراکم، فناوری و کاربرد"، انتشارات دانشگاه صنعتی امیرکبیر، 1389.
  14. بررسی آزمایشگاهی خزش در بتن خود ، منیره سنگی وهمکاران.