اینترانت ملی

یک کافی‌نت در شهرستان شویانگ چین

اینترانت (به انگلیسی: National intranet) یک شبکه کامپیوتری اینترانت بسته براساس پروتکل اینترنت است که توسط یک دولت ملی ساخته و نگهداری می‌شود یا توسط بخش خصوصی ایجاد شده است و در ابعاد ملی پایگاه‌های داده را به یکدیگر متصل می‌کند. هدف اصلی اینترانت نظارت بر ارتباطات درون یک کشور، قطع دسترسی به رسانه‌های بیرونی، کاهش هزینه‌ها، کاهش حمله‌های اینترنتی یا استقلال شبکه‌ای است. چنین شبکه‌هایی معمولاً با رسانه‌های تحت اختیار دولت و جایگزین‌هایی برای سرویس‌های خارجی همراه است؛ از جمله جایگزین برای موتور جستجوی وب، ایمیل و سایر خدمات.

نحوه کار

اینترانت با تفکیک مسیر، DNS داخلی، دیتاسنترهای بومی و کنترل دروازهٔ خارجی کار می‌کند؛ طوری که حتی بدون اینترنت جهانی، شبکهٔ داخلی فعال بماند.

اینترانت یا شبکه ملی اطلاعات بر اساس ایدهٔ ایجاد یک بستر ارتباطی مستقل در داخل کشور شکل گرفته است که بتواند بدون وابستگی کامل به اینترنت جهانی خدمات پایه را در اختیار کاربران قرار دهد. در این ساختار، هدف اصلی این است که ارتباطات داخلی حتی در صورت اختلال یا قطع ارتباط خارجی همچنان فعال بمانند.

در این شبکه، ترافیک کاربران به دو دستهٔ داخلی و خارجی تفکیک می‌شود. تجهیزات مسیریابی شبکه تشخیص می‌دهند که مقصد هر درخواست در داخل کشور قرار دارد یا خارج از آن و بر همین اساس، مسیر مناسب برای عبور بسته‌های داده انتخاب می‌شود.

برای سرویس‌های داخلی، وب‌سایت‌ها و سامانه‌ها روی سرورهایی که در دیتاسنترهای داخل کشور قرار دارند میزبانی می‌شوند. این سرورها دارای آدرس‌های IP داخلی یا ثبت‌شده در ایران هستند و در نتیجه، ارتباط کاربر با آن‌ها بدون خروج از مرزهای کشور انجام می‌شود که باعث افزایش سرعت و پایداری ارتباط می‌گردد.

سامانه‌های نام دامنه یا DNS داخلی نقش مهمی در این ساختار دارند. این DNSها نام دامنه‌های داخلی را به آدرس IP متناظر ترجمه می‌کنند و حتی در شرایطی که دسترسی به DNSهای خارجی وجود نداشته باشد، همچنان قادرند سرویس‌های داخلی را قابل دسترس نگه دارند.

در داخل کشور، مراکز تبادل ترافیک (IXP) ایجاد شده‌اند تا اپراتورها، ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت و دیتاسنترها بتوانند ترافیک خود را مستقیماً با یکدیگر تبادل کنند. این کار باعث می‌شود بخش بزرگی از ترافیک داخلی بدون نیاز به عبور از شبکه‌های بین‌المللی منتقل شود.

ارتباط با اینترنت جهانی تنها از طریق چند دروازه‌ی مشخص بین‌المللی انجام می‌شود. این نقاط محل اعمال سیاست‌های مدیریتی و کنترلی هستند و امکان محدودسازی، فیلترینگ یا قطع کامل دسترسی به سرویس‌های خارجی از همین مسیرها فراهم می‌شود، در حالی که شبکهٔ داخلی همچنان فعال باقی می‌ماند.

در زمان قطع یا محدود شدن اینترنت جهانی، معمولاً مسیرهای خارجی در سیستم‌های مسیریابی شبکه حذف یا غیرفعال می‌شوند. در این حالت، حتی اگر سامانهٔ DNS آدرس یک وب‌سایت خارجی را به‌درستی برگرداند، بسته‌های داده مسیری برای رسیدن به آن مقصد نخواهند داشت.

به همین دلیل، عامل اصلی بالا نیامدن وب‌سایت‌های خارجی معمولاً خود DNS نیست، بلکه نبود مسیر ارتباطی به خارج از کشور یا مسدودسازی ترافیک در دروازه‌های بین‌المللی است. DNS تنها وظیفهٔ تبدیل نام دامنه به آدرس IP را دارد و ایجاد مسیر ارتباطی بر عهدهٔ آن نیست.

در برخی سناریوها، به‌عنوان عامل مکمل، ممکن است محدودسازی یا دستکاری DNS نیز انجام شود تا پاسخ‌دهی به دامنه‌های خارجی متوقف شود، اما این روش معمولاً در کنار محدودیت‌های مسیریابی به کار می‌رود و به‌تنهایی عامل اصلی قطع دسترسی نیست.

در نهایت، این معماری باعث می‌شود که در شرایط خاص، کاربران همچنان بتوانند به خدمات حیاتی داخلی مانند بانک‌ها، سامانه‌های دولتی و برخی سرویس‌های بومی دسترسی داشته باشند، در حالی که ارتباط با وب‌سایت‌ها و سرویس‌های خارجی به‌طور کامل یا جزئی از دسترس خارج می‌شود.

کشورها

یک اتاق کامپیوتر در خانه مطالعاتی بزرگ مردم در پیونگ یانگ، کره شمالی. کامپیوترها به اینترانت کره شمالی دسترسی دارند نه اینترنت. از مارس ۲۰۱۴، رایانه‌ها با ویندوز XP و اینترنت اکسپلورر ۶٫۰ راه اندازی شدند.

از جمله اینترانت‌ها می‌توان به گلو در اسکاتلند، کوآنگ‌میونگ در کره شمالی، شبکه ملی اطلاعات در ایران و رونت در روسیه اشاره کرد. همچنین کوبا، میانمار و چین دارای اینترانت‌های منحصر به خود هستند. کشور سوئد نیز شبکه اینترانت داخلی خود را برای ارتباط ایمن بین دستگاه‌های دولتی استفاده می‌کند.

نحوه قطع دسترسی به اینترنت جهانی و تشکیل اینترانت در جزئیات متفاوت است. برای مثال چین دیوار آتش بزرگ را طراحی کرده است، اما وبگاه‌های چینی از خارج این کشور قابل دسترسی هستند. اینترانت کره شمالی به شکلی است که اکثریت وبگاه‌های این کشور از بیرون قابل دسترسی نیستند و تنها تعداد محدودی از آن‌ها قابل مشاهده است.

دلایل ایجاد

شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین در سال ۲۰۱۳ گفته است «نیروهای چین‌ستیزِ غربی همواره بیهوده کوشیده‌اند تا از اینترنت برای سرنگون کردن چین سوءاستفاده کنند… توانایی ما در ایستادن سر موضع خود و پیروزی در نبرد بر سر اینترنت، رابطهٔ مستقیمی با امنیت سیاسی و ایدئولوژیک کشورمان دارد.» همچنین ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در سال ۲۰۱۴ گفت که «اینترنت را سازمان سیا اختراع کرده و بنابراین جزئی از توطئهٔ ضد روسیه است»

از جمله دلایل ایجاد اینترانت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نظارت گسترده
• قطع دسترسی به رسانه‌های بیرونی
• کاهش هزینه‌ها
• کاهش حمله‌های اینترنتی از بیرون
• استقلال شبکه‌ای
• کنترل بیشتر بر ارتباطات درون‌کشوری

اینترانت در ایران

مقاله‌های اصلی: شبکه ملی اطلاعات و سانسور اینترنت در ایران

شبکهٔ ملی اطلاعات (معروف به اینترانت ایران) پروژه‌ای ملی برای ایجاد زیرساخت اطلاعاتی امن و مستقل است. مطابق تعریف مصوب شورای عالی فضای مجازی، این شبکه زیرساختی مبتنی بر پروتکل اینترنت (IP) است که شامل سوییچ‌ها، مسیریاب‌ها و مراکز داده داخلی می‌شود به‌گونه‌ای که هیچ درخواست دسترسی داخلی از مسیر خارج کشور عبور نمی‌کند. ایدهٔ اولیهٔ «اینترانت» در اواخر سال ۱۳۸۴ مطرح شد و در اسفند همان سال دولت تصویب کرد تا شبکه طی سه سال طراحی و اجرایی شود. در سال ۱۳۸۹، موضوع با نام «شبکه ملی اطلاعات» در برنامهٔ پنجم توسعه گنجانده شد و بر اساس قانون برنامه، مقرر شد تا پایان دورهٔ پنجم (سال ۱۳۹۵) این شبکه به دست‌کم ۶۰ درصد خانوارها و تمامی بخش‌های اجرایی کشور امکان دسترسی فراهم آورد. این اقدامات در دولت‌های نهم و دهم پیگیری شد و در سال ۱۳۹۲ نیز شورای عالی فضای مجازی تعاریف و الزامات این شبکه را تصویب و وزارت ارتباطات را به‌عنوان مجری آن منصوب کرد.

از منظر حاکمیت، اهداف اصلی شبکه ملی اطلاعات، تضمین پایداری و امنیت فضای مجازی کشور و تسهیل ارائه خدمات الکترونیکی است. مطابق اسناد رسمی، این شبکه باید خدمات زیرساختی پیشرفته ارائه کند، مزایای اقتصادی فناوری ارتباطات را بگسترد و فرهنگ اسلامی–ایرانی را در فضای مجازی صیانت نماید. همچنین از وظایف آن ایجاد بستر امن برای توسعه فناوری اطلاعات، ارائه خدمات بهینه الکترونیکی به مردم، نگهداری داده‌های ملی در داخل کشور و کاهش هزینه‌های اتصال به اینترنت جهانی است. سند برنامه پنجم توسعه اهدافی نظیر تسریع در راه‌اندازی دولت الکترونیک و افزایش بهره‌وری، بالابردن سواد دیجیتال مردم و مدیریت قوی بر دسترسی اینترنت را نیز پیش‌بینی کرده بود. به بیان دیگر، حکومت این شبکه را ابزاری برای حفظ حاکمیت سایبری و کنترل فضای اطلاعات کشور قلمداد می‌کند.

از نظر ساختاری، شبکه ملی اطلاعات دارای زیرساخت‌های ارتباطی گسترده‌ای از جمله شبکه‌های فیبر نوری در سراسر کشور و مراکز داده داخلی است که امکان دسترسی پهن‌باند پرسرعت را به عموم مردم، کسب‌وکارها و دستگاه‌های دولتی فراهم می‌کند. این شبکه در واقع مجموعه‌ای تجمیع‌شده از شبکه‌های اختصاصی و عمومی است که در دو بخش مجزا سازمان‌دهی شده: بخش اختصاصی ویژه دستگاه‌های اجرایی و بخش عمومی برای ارائه خدمات به شهروندان. از ویژگی‌های کلیدی شبکهٔ ملی اطلاعات می‌توان به دسترسی عمومی آسان، تضمین کیفیت خدمات (SLA)، امنیت بالا و مقیاس‌پذیری قابل‌توجه اشاره کرد. به عبارت دیگر، این شبکه به‌صورت توزیع‌شده، امن و مستقل از مسیر اینترنت جهانی طراحی شده تا ضمن ارائه خدمات متنوع، امکان نظارت و مدیریت یکپارچه بر آن فراهم باشد.

با وجود جنبه‌های مثبت فنی و امنیتی، شبکه ملی اطلاعات از نظر سیاسی و اجتماعی دچار جنجال شده است. منتقدان داخلی و ناظران بین‌المللی هشدار می‌دهند که این شبکه می‌تواند منجر به جدایی فضای مجازی ایران از اینترنت جهانی و محدودیت آزادی اطلاعات شود. گزارش سال ۲۰۲۴ مؤسسهٔ «خانه آزادی» تصریح می‌کند گسترش «اینترنت داخلی» در ایران به حکومت این امکان را داده است که عمداً دسترسی مردم به اینترنت جهانی را سخت‌تر و خدمات داخلی را به‌عنوان جایگزین ترویج کند. تحلیلگران سیاسی نیز بر این نکته تأکید دارند که تکمیل شبکه ملی عملاً فضای مجازی کشور را به دو حوزهٔ جداگانه تقسیم می‌کند و کنترل بسیار شدیدی بر محتوای داخلی اعمال می‌شود؛ به طوری که کاربران ویژه، از طریق سیم‌کارت‌های مخصوص (مانند سیم‌کارت سفید)، همچنان به اینترنت آزاد دسترسی داشته باشند و سایرین صرفاً به خدمات فیلترشده داخلی محدود شوند. در عمل، در خلال قطعی اینترنت‌های اخیر، دولت با راه‌اندازی و نگه‌داشتن شبکه داخلی سعی کرد خدمات روزمره را تأمین کند و مردم را به استفاده از سامانه‌های ملی ترغیب کند؛ به نحوی که حتی در زمان خاموشی‌های گسترده برخی خدمات داخلی برقرار بمانند. این رفتار حکومتی، همراه با افزایش فشار بر فعالان سایبری و برخورد با ابزارهای عبور از فیلترینگ، نشان‌دهنده نگرانی بخش‌هایی از مردم نسبت به ابزاری شدن شبکه ملی در کنترل اجتماعی است.

در حال حاضر اجرای شبکه ملی اطلاعات به پیشرفت‌های چشمگیری دست یافته اما کامل نشده است. دبیر شورای عالی فضای مجازی در اواخر اسفند ۱۴۰۲ از تحقق بیش از ۵۹ درصد اهداف این شبکه خبر داد. بنا بر اعلام مسئولان، اگر شبکه به‌طور کامل پیاده‌سازی شود زیرساختی امن و سریع در اختیار مردم خواهد گذاشت و دغدغه‌های مربوط به کندی اینترنت تا حدود زیادی برطرف می‌شود. اهداف آتی نیز در سند برنامه هفتم توسعه مشخص شده است؛ بر این اساس تا پایان سال ۱۴۰۴ دست‌کم ۹۹ درصد شبکه ملی باید راه‌اندازی شده و حدود ۲۰ میلیون خانوار از طریق فیبر نوری تحت پوشش این شبکه قرار گیرند. چشم‌انداز آینده شبکه ملی اطلاعات در ایران، تقویت خدمات دیجیتال داخلی و کاهش وابستگی به اینترنت بین‌الملل، همراه با توسعه فناوری‌های نوینی مانند اینترنت اشیاء و خدمات ابری، توصیف شده است، هر چند سوالات جدی دربارهٔ حفظ آزادی اطلاعات و رقابت‌پذیری در این ساختار جدید همچنان مطرح است.

ردیف	تاریخ آغاز	تاریخ پایان	مدت زمان	توضیح
۱	آبان ۱۳۹۸	آبان ۱۳۹۸	حدود ۷ روز	قطع تقریباً کامل اینترنت بین‌الملل در پی اعتراضات سراسری؛ دسترسی کاربران عمدتاً به شبکهٔ ملی اطلاعات محدود شد.
۲	بهمن ۱۳۹۹	بهمن ۱۳۹۹	چند ساعت تا ۱ روز	محدودیت گسترده و مقطعی اینترنت بین‌الملل در برخی نقاط کشور هم‌زمان با ناآرامی‌های محلی.
۳	تیر ۱۴۰۰	تیر ۱۴۰۰	چند ساعت	اختلال و کاهش شدید دسترسی به اینترنت بین‌الملل در برخی استان‌ها.
۴	شهریور ۱۴۰۱	مهر ۱۴۰۱	حدود ۱۰ تا ۱۴ روز	محدودسازی شدید اینترنت بین‌الملل در سطح ملی در پی اعتراضات سراسری؛ وابستگی گسترده به اینترانت.
۵	مهر ۱۴۰۱	آبان ۱۴۰۱	چند هفته (متغیر)	تداوم محدودیت‌ها به‌صورت منطقه‌ای و مقطعی؛ کاهش محسوس پهنای باند بین‌الملل.
۶	۱۴۰۲	—	—	در این سال قطع سراسری اینترنت بین‌الملل گزارش نشد؛ محدودیت‌ها عمدتاً به‌صورت فیلترینگ و کاهش سرعت اعمال شد.
۷	۱۴۰۳	—	—	گزارشی از ملی‌شدن کامل اینترنت در سطح کشور منتشر نشد؛ اختلال‌ها بیشتر مقطعی و منطقه‌ای بودند.
۸	۱۸ دی ۱۴۰۴	رفع تقریبی محدودیت پس از ۱۵ روز	بیش از ۱۵ روز	به علت فراخوان شاهزاده رضا پهلوی و ورود به مرحله جدیدی از اعتراضات دی ماه از انتقاد از اوضاع اقتصادی تا دیگر موضوعات.
۹	۹ اسفند ۱۴۰۴	خرداد ۱۴۰۵	بیش از ۸۸ روز	قطع تقریباً کامل اینترنت بین‌الملل در پی حملات هوایی آمریکا و اسرائیل؛ دسترسی کاربران عمدتاً به شبکهٔ ملی اطلاعات محدود شد.

جستارهای وابسته

• سانسور و نظارت اینترنتی بر پایه کشور

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «National intranet». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۶ دسامبر ۲۰۱۹.