اورنگ‌زیب

اُورنگ‌زیب محی‌الدین محمد
امپراتور اُورنگ‌زیب همراه با شاهزاده اعظم شاه
ششمین پادشاه امپراتوری گورکانی
سلطنت	۳۱ ژوئیه ۱۶۵۸ – ۳ مارس ۱۷۰۷
تاج‌گذاری	۱۳ ژوئیه ۱۶۵۹ شیملار باغ دهلی
پیشین	شاه جهان
جانشین	اعظم شاه
زاده	محی‌الدین محمد ۳ نوامبر ۱۶۱۸ (در) داهود، امپراتوری گورکانی
درگذشته	۳ مارس ۱۷۰۷ (۸۸ سال) احمدنگر، امپراتوری گورکانی
آرامگاه	آرامگاه اورنگ‌زیب، خلدآباد
همسر	دلرس بانو بیگم
همسران	نواب بای اورنگ‌آبادی محل
فرزند(ان)	زیب‌النسا بیگم سلطان محمد زینت‌النساء بیگم بهادرشاه یکم بدرالنسا بیگم زبده‌النسا بیگم محمد اعظم شاه سلطان محمد اکبر مهرالنسا بیگم محمد کامبخش
نام کامل محی‌الدین محمد
خاندان	گورکانیان
پدر	شاه جهان
مادر	ممتاز محل

اُوْرَنگ‌زیب عالَمگیر یا عالمگیرِ اعظم (زادهٔ ۳ نوامبر ۱۶۱۸ – درگذشتهٔ ۳ مارس ۱۷۰۷) عنوان و لقب محی‌الدین محمد، ششمین امپراتور گورکانی هند بود که بین سال‌های ۱۰۶۷ تا ۱۱۱۸ ه‍.ق/۱۶۵۸ تا ۱۷۰۷م حکومت کرد. اورنگ‌زیب به معنای زیبندهٔ اورنگ (برازندهٔ تختِ پادشاهی) است. در دورهٔ حکومت اورنگزیب دولتی بسیار وسیع جلوه‌گر شد و مرز های امپراتوری مغول در زمان او تقریبا سراسر شبه قاره هند را دربر میگرفت، همچنین در دورهٔ وی امپراتوری گورکانی آخرین امپراتوری عصر طلایی اسلام در جهان بود. او سومین پسر شاه‌جهان و همسر اش ارجمندبانو ملقب به ممتاز محل بود که بنای زیبای تاج‌محل به یاد او ساخته شد.

دوران شاهزاده گی

اورنگ زیب در ۳ نوامبر ۱۶۱۸ در داهود متولد شد.[13][14] اورنگ زیب به عنوان یک شاهزاده مغول، تحصیلاتی شامل موضوعاتی مانند جنگ، استراتژی نظامی و مدیریت دریافت کرد. برنامه درسی او همچنین شامل حوزه‌هایی مانند مطالعات اسلامی، ادبیات ترکی و فارسی بود. اورنگ زیب در حالی بزرگ شد که به زبان هندوستانی مسلط بود. او همچنین به زبان اجدادی خود مسلط بود، اما مانند اسلاف خود ترجیح می‌داد از فارسی استفاده کند.[22][23] او بر قرآن و حدیث تسلط داشت.[24]

در 28 مه 1633، یک فیل جنگی به اردوگاه امپراتوری مغول حمله کرد. اورنگ زیب سوار بر فیل شد و نیزه خود را به سمت سر آن پرتاب کرد. او از اسب افتاد اما از مرگ گریخت. به خاطر شجاعتش، پدر اورنگ زیب به او لقب بهادر (شجاع) را اعطا کرد و هدایایی به او داد. وقتی اورنگ زیب به خاطر بی‌باکی‌اش سرزنش شد، پاسخ داد:

(اگر جنگ برای من به مرگ ختم می‌شد، مایه شرمساری نبود, مرگ حتی برای امپراتوران نیز پرده را فرو می‌افکند شرمساری در کاری بود که برادرانم در حق من انجام دادند), که کنایه از کمک نکردن برادرانش در هنگام وقوع حادثه بود.

ارتش مغول تحت فرماندهی اورنگ زیب، اورچا را در اکتبر ۱۶۳۵ بازپس گرفت، در دسامبر ۱۶۳۴، او به اولین پست خود با رتبه ده هزار سوار و چهار هزار سرباز منصوب شد و همچنین اجازه استفاده از امتیاز سلطنتی چادر قرمز را داشت.[38] اورنگ زیب رسماً مسئول نیرویی بود که به بوندلخند فرستاده شده بود تا حاکم شورشی اورچا، جوجار سینگ، را که برخلاف سیاست شاه جهان به سرزمین دیگری حمله کرده بود و از توبه برای اعمال خود امتناع ورزیده بود، سرکوب کند. طبق توافق، اورنگ زیب در عقب، دور از جنگ، ماند و از ژنرال‌های خود در حالی که ارتش مغول گرد هم می‌آمدند و محاصره اورچا را در سال ۱۶۳۵ آغاز می‌کردند، مشاوره گرفت. این لشکرکشی موفقیت‌آمیز بود و سینگ از قدرت برکنار شد.[39]

اولین فرمانداری دکن

اورنگ زیب در سال 1636 به عنوان نایب السلطنه دکن منصوب شد.[40] پس از آنکه دست نشاندگان شاه جهان در اثر گسترش نگران کننده احمدنگر در دوران سلطنت پسر نظام شاهی، مرتضی شاه سوم، ویران شدند، امپراتور اورنگ زیب را فرستاد که در سال 1636 به سلسله نظام شاهی پایان داد.[41] استان‌های مغولی دکن در آن زمان خاندش، برار، تلنگانا و دولت آباد بودند. کل منطقه با 64 قلعه، تحت کنترل اورنگ زیب بود، در حالی که ده قلعه دیگر هنوز توسط مغول‌ها فتح نشده بود.[42] در سال 1637، اورنگ زیب با شاهزاده خانم صفوی دلراس بانو، که پس از مرگش با نام ربیعه دورانی شناخته می‌شد، ازدواج کرد.[17][43] او همسر اول و همسر اصلی و همچنین مورد علاقه‌اش بود. شاه‌جهان در رمضان ۱۰۶۸ ه‍.ق (۱۶۵۸م) بیمار شد و میان فرزندانش رقابتی خونین برای تصاحب تاج و تخت درگرفت. داراشُکوه پسر بزرگتر به‌طور طبیعی جانشین او شناخته می‌شد. اما برادر دوم شاه شجاع در بنگال اعلام جانشینی پدر کرد. سپاهیان شاه‌جهان و دارا شکوه به نبرد با شاه‌شجاع پرداختند و او ناگزیر به عقب‌نشینی شد.

بلافاصله جوانترین پسر مراد بخش با قول پنهانی حمایت از اورنگ‌زیب که پسر سوم بود در گجرات اعلام پادشاهی کرد. اورنگ‌زیب به ظاهر در حمایت از مرادبخش از اورنگ‌آباد به سمت شمال تاخت. شاه‌جهان رسماً اعلام کرد که داراشکوه جانشین او است و تاج‌وتخت را به او سپرده‌است. اما اورنگ‌زیب اعلام کرد که داراشکوه حکومت را غصب کرده‌است و به‌سوی پایتخت تاخت. حاکم راجپوت برای جلوگیری از پیشروی اورنگ‌زیب و مرادبخش به نبرد با آنان پرداخت. اورنگ‌زیب او را شکست داده و تمرکز خود را بر سپاه داراشکوه افزایش داد. پس از آن با مجموعه‌ای از جنگ‌های خونین، سپاه دارا شکوه را درهم کوبید. او از ترس جان به دهلی گریخت و شاه‌جهان را در آگره پشت سر گذاشت. شاه جهان پدر قلعهٔ آگره بود که نیروهای پسرش اورنگ‌زیب قلعه آگره به تصرف درآمد. اورنگ‌زیب شاه جهان را در قلعه زندانی کرد و اعلام کرد که برادرش داراشکوه از دین خارج شده‌است.دارشکوه به جرم قتل و مرتد شدن به اعدام محکوم شد. و مراد هم راهی زندان شد و سرانجام مراد پس از سه‌سال زندان توسط گروهی در بند کشته شد. اورنگزیب نبردهای سنگینی با داراشکوه کرد که عاقبت توانست او را اسیر کند و پس از چند سال زندان از آنجایی که او اعلام شد که مرتد است،عده‌ای از متعصبین شبانه او را کشتند. اورنگ‌زیب به شاه‌شجاع در ابتدا فرمانروایی بنگال را پیشنهاد کرد، اما او قبول نکرد و به نبرد با او ادامه داد اما شکست خورد و به برمه گریخت تا از آنجا به مکه و سپس به ایران برود. اما به دست فرمانروای برمه کشته شد و بدین ترتیب اورنگزیب تنها کاندید بالقوه تاج و تخت امپراتوری شد.

روش حکومت‌داری

اورنگ‌زیب در توسعهٔ قلمرو خویش کوشید. او سنت تساهل‌وتسامح که اکبر شاه برقرار کرده بود را زیر پاگذاشت و در برپایی قوانین شریعت اصرار به‌خرج داد. در مذهب سنت بسیار تعصب داشت و دوباره دستور داد از هندوها جزیه گرفته شود.

د از او دومین پسرش محمد معظم با لقب شاه عالم بهادرشاه به‌سلطنت نشست. در واقع با اورنگ‌زیب دوران پرشکوه امپراتوری گورکانی که آخرین امپراتوری عصر طلایی اسلامی در جهان بود به پایان رسید و از او به‌عنوان آخرین پادشاه بزرگ سلسله گورکانیان امپراتوری مغول کبیر هند یاد می‌شود.

جستارهای وابسته

• یاقوت اورنگ‌زیب
• فهرست پادشاهان گورکانی هند
• جویای کشمیری

منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Aurangzeb». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۲۲.

• لاهوری، عبدالحمید. پادشاهنامه.