صفحه نیمه‌حفاظت‌شده

حجت بن الحسن

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از امام مهدی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

محمد بن حسن
Mahdi.svg
نقشامام دوازدهم شیعه
ناممحمد بن حسن
کنیهابوالقاسم، احمد و …[۱]
لقب(ها)حُجَّت، مَهْدی، قائِم، بَقیَّةُالله، حُجَّةُالله، صاحِب‌ُالزَّمان، اَلْمُنتَظَر، غائِب، صاحِب‌ُالْاَمر، وَلیِّ عَصر، مَنصور، مُنتَقِم و …[۲]
زادروز(۱۱۵۰ سال)نیمهٔ شعبان سال ۲۵۵ یا ۲۵۶ هجری قمری برابر با ۸۶۹ میلادی[۳][۴] و برابر با دوشنبه، ۸ مرداد ۲۴۸ شمسی (سال کبیسه)
زادگاهسامرا[۵]
پدرحسن عسکری
مادرنرجس خاتون یا صقیل
طول عمر

پیش از امامت: ۲۵۵ یا ۲۵۶(قمری) –۲۶۰ ه‍.ق (به اعتقاد شیعهٔ دوازده امامی)
[۶]
دوران امامت:
غیبت صغری، ۶۹ سال: ۲۶۰۳۲۹ ه‍.ق (به اعتقاد شیعهٔ دوازده امامی)[۷]
غیبت کبری، از سال ۳۲۹ ه‍.ق تاکنون (به اعتقاد شیعهٔ دوازده امامی)[۸]

محمّد بن حسن عسکری معروف به حُجَّتِ بنِ الْحَسَن (به عربی: محمّد بنِ الْحسنِ الْعَسکَری؛ زادهٔ ۱۵ شعبان ۲۵۵ یا ۲۵۶ هجری قمری در سامَرّا)، بنابر اعتقادِ شیعیان دوازده‌امامی، دوازدهمین و آخرین امام و همان مهدی موعود است. او فرزند حسن بن علی عسکری، امام یازدهم شیعیان، و همچون پیامبر اسلام نامش محمد و کنیه‌اش ابوالقاسم است. «امام زمان»، «صاحبُ الزَّمان»، «ولیِّ عصر»، «قائم آل محمد» و «مَهدی موعود» از القاب مشهور اوست. در باور کنونیِ شیعهٔ دوازده امامی، حجّت بن حسن در نیمهٔ شعبان سال ۲۵۵ یا ۲۵۶ ه‍.ق در سامرّا به دنیا آمد؛[۹][۱۰][۱۱] او در پنج سالگی و پس از وفات پدرش به امامت رسید. پس از وفات حسن عسکری، مهدی تنها از طریقِ چهار سفیر یا نایب با شیعیان تماس می‌گرفت. البته بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که از آغاز، تعداد وکلا محدود به چهار تن نبوده و اصطلاح نیابتِ خاص در قرن‌های چهارم و پنجم هجری توسط علمای شیعه مانند شیخ طوسی و برای تبیینِ غیبت صغری ایجاد شده‌است.[۱۲][۱۳][۱۴] پس از یک دورهٔ هفتاد ساله — موسوم به غیبت صغری — و با مرگ علی بن محمد سَمَری، چهارمین نایب امام دوازدهم شیعه، بار دیگر حیرت شیعیان را فراگرفت. آن‌ها در نهایت در سدهٔ پنجم به تبیینی عقلی در کلامِ شیعه از غیبتِ امام دست یافتند.[۱۵] به‌باور شیعیان، پس از دوران سفرا، شیعیان با مهدی به‌طور مستقیم در ارتباط نیستند و این دوران را اصطلاحاً غیبت کبری می‌نامند. پس از پایان دورهٔ غیبت، وی با عنوان مهدی قیام خواهد کرد و او کسی خواهد بود که توسط وی حق و عدالت بار دیگر به پیروزی خواهد رسید.[۱۶]

پس از مرگ حسن عسکری، امام یازدهم شیعیان، در سال ۲۶۰ ه‍.ق و سن ۲۸ سالگی،[۱۷] از آنجا که حسن عسکری برخلاف سایر امامان شیعه — که در زمان حیات‌شان جانشین بعدی را تعیین کرده بودند — به‌طور علنی جانشینی برای خود برجای نگذاشته بود، بحرانِ فکری و اعتقادیِ بزرگی در میان پیروانِ امام شیعه به‌وجود آمد.[۱۸] در این دوران که به «سال‌های حیرت» موسوم است، شیعیان به فرقه‌های متعددی منشعب شدند. عده‌ای از شیعیان اعتقاد داشتند که از حسن عسکری فرزندی باقی نمانده‌است[۱۹] یا این فرزند در گذشته‌است؛[۲۰] بسیاری از شیعیان امامت جعفر برادر حسن عسکری را پذیرفتند و گروه‌هایی نیز متوجه فرزندان و نوادگان امامانِ نهم و دهم شیعه شدند. اما اصحابی از حسن عسکری چنین گفتند که «وی پسری داشته که جانشینی مشروع برای امامت است». طبق گفتهٔ این اصحاب مانند عثمان بن سعید، نایب و وصی حسن عسکری، این پسر مخفی نگاه داشته شده بود، چرا که ترس آن می‌رفت که توسط دولت دستگیر شود و به قتل برسد.[۲۱] دیدگاه این گروه که در ابتدا دیدگاهِ اقلیتِ شیعه بود، به‌مرور به دیدگاه تمامیِ شیعیانِ امامی تبدیل شد که شیعیانِ دوازده امامیِ فعلی هستند.[۲۲]

از دیدگاه رایج تاریخی، باور به دوازده امام و اینکه امام دوازدهم همان مهدی موعود است به‌طور تدریجی در میان شیعیان تکامل یافت.[۲۳][۲۴][۲۵] در مقابل جاسم حسین می‌گوید طبق شواهد احادیثی مبنی بر آنکه امام دوازدهم همان قائم موعود خواهد بود پیش از وفاتِ حسن عسکری در سال ۲۶۰ ه‍.ق مطرح بوده‌است.[۲۶] به‌نظر می‌رسد مدتی طول کشید تا این نظریه به صورت‌بندیِ نهاییِ خود برسد و پس از آن هم توجیه‌ها و تبیین‌های دینی گسترده‌ای در موردش ارائه شد.[۲۷] شیعیان با دو رویکردِ حدیثی و کلامی به تبیین نظریهٔ غیبت برخاستند.[۲۸] کلینی (و. ۳۲۹ ه‍.ق/۹۴۱ م). در احادیثِ بابِ غیبتِ کتاب اصول کافی — که در خلال دورهٔ سفرا (موسوم به غیبت صغری) گرد آورد — به موضوع غیبت و علت آن پرداخت.[۲۹] به‌خصوص نعمانی در کتاب الغیبة به تبیین نظریهٔ غیبت از طریق احادیث پرداخت و او برای نخستین بار اصطلاحاتِ «غیبت صغری» و «غیبت کبری» را به کار برد.[۳۰] پس از وی ابن بابویه (و. ۹۹۱–۹۹۲) در کتاب کمال الدّین در خصوص گردآوریِ احادیثِ مربوط به امام دوازدهم و غیبت وی کوشید.[۳۱] از دیگر سو، متخصصانِ علم کلام از جمله شیخ مفید (و. ۴۱۳ ه‍.ق/۱۰۲۳ م). و شاگردانش بخصوص سید مرتضی (۱۰۴۴–۱۰۴۵) به تدوین نظریاتِ کلامیِ امامت، جهتِ تبیینِ ضرورتِ وجودِ امامِ زنده در شرایط غیبت پرداختند.[۳۲]

اعتقاد به امام غایب، برکات متعددی برای شیعیانِ تحت آزار و ستم داشت. از آنجا که امام غایب پتانسیلِ تهدیدِ کمتری نسبت به یک امام حاضر داشت تنش‌ها با حاکمان سنی‌مذهب کاهش یافت. اعتقاد به ظهورِ امام غایب باعث شد که انتظار بتواند جایگزینِ چالشِ مستمرِ نظام سیاسیِ حاکم شود. امام غایب عامل وحدتِ شیعیانی شد که پیش از آن، هر گروه‌شان، دور یکی از امامانِ حاضر گرد می‌آمدند و دچار انشقاق شده بودند.[۳۳] به‌علاوه اعتقاد به ظهورِ امام غایب — به‌عنوان مهدی — شیعیان را در تحملِ شرایطِ دشوار یاری نموده و به آن‌ها امیدِ آینده‌ای سرشار از دادگری داده‌است.[۳۴]

منبع‌شناسی

نسخهٔ خطی از کتاب کمال الدّین و تمام النّعمة اثر ابن بابویه در مورد امام زمانِ شیعیان و غیبت

به‌نوشتهٔ جاسم حسین احادیثِ مربوط به غیبتِ مهدیِ قائم را بسیاری از گروه‌های شیعه گردآوری کرده‌اند و پیش از سال ۲۶۰ ه‍.ق/۸۷۴ م در آثارِ سه مذهبِ واقِفیه، زیدیه جارودیه و امامیه موجود است. از واقفیه، اَنْماطی ابراهیم بن صالح کوفی از اصحابِ امام محمد باقر کتابی به نام اَلْغَیْبَة نوشت. علی بن حسین طائی طاطاری و حسن بن محمد بن سَماعه هر یک کتابی به نام «کتابُ الْغَیبَة» نوشتند و امام موسی کاظم را به‌عنوان امامِ غایب معرفی کردند. از زیدیه، ابوسعید عَبّاد بن یعقوب رَواجِنی عُصْفُری (و. ۲۵۰ ه‍.ق/۸۶۴ م) در کتابی به نام ابوسعید عُصفُری احادیثی در خصوص غیبت، ائمهٔ دوازده‌گانه و ختمِ ائمه به دوازده می‌آورَد بی‌آنکه نام آن‌ها را برشمرَد. از امامیه علی بن مَهْزیارِ اهوازی — وکیل امام نهم و دهم — (و. حدود ۲۵۰ تا ۲۶۰ ه‍.ق)، دو کتاب به نام‌های کتابُ الْمَلاحِم و کتابُ الْقائِم نوشت که هر دو دربارهٔ غیبتِ امام و قیامِ او با شمشیر مطالبی دارد. حسن بن محبوب سَرّاد (و. ۲۲۴ ه‍.ق/۸۳۸ م) کتاب اَلْمَشْیَخَة را در موضوعِ غیبت می‌نویسد. فَضل بن شاذان نیشابوری (و. ۲۶۰ ه‍.ق/۸۷۳ م) کتاب الغیبة را نوشت که ظاهراً مطالب آن از کتابِ المشیخه نقل شده‌است. وی که دو ماه پیش از امام یازدهم می‌میرد، امام دوازدهم را قائم می‌داند.[۳۵] به‌نوشتهٔ پوناوالا منابعِ پیش از دورانِ موسومِ به غیبتِ کبری بسیار پراکنده و ناکافی‌اند و مشکلی که پژوهشگران در هنگامِ بررسیِ این منابع با آن مواجه می‌شوند، میزانِ تاریخی بودنِ این منابع است.[۳۶]

در خلالِ دورهٔ سفارت موسوم به غیبت صُغریٰ (۲۶۰–۳۲۹ ه‍.ق/۸۷۴–۹۴۱ م) فُقَها و مُبلّغان، آثاری بر اساسِ اطلاعات کتبِ پیشین و فعالیت‌های سازمان وکالت نوشته‌اند که اطلاعات‌شان در کُتُبِ تاریخیِ این دوره یافت نمی‌شود. ابراهیم بن اسحاق نَهاوندی (و. ۲۸۶ ه‍.ق/۸۹۹ م) که مدّعیِ نیابتِ امام دوازدهم بود کتابی در موضوع غیبت نوشت. عبدالله بن جعفر حِمْیَری (و. بعد از ۲۹۳ ه‍.ق/۹۰۵ م) که خود کارگزارِ امامان دهم و یازدهم و نُوّابِ اول و دوم بود کتاب اَلغیبةُ و الْحَیْرَة را نوشت. ابن بابِوَیْه — پدر شیخ صَدوق — (و. ۳۲۹ ه‍.ق/۹۴۰ م) کتاب اَلْاِمامَةُ و التَّبصِرَةُ مِنُ الْحَیرَة و کُلِیْنی (و. ۳۲۹ ه‍.ق/۹۴۰ م) بخش عمده‌ای از کتاب حُجَّتِ اصول کافی را به غیبت اختصاص داد.[۳۷]

از سال ۳۲۹ ه‍.ق/۹۴۱ م با پایانِ سفارت و آغاز دورهٔ موسوم به غیبت کُبریٰ چندین اثر برای تبیینِ غیبت و علتِ طولانی شدنِ آن نگاشته شد. به‌گفتهٔ جاسم حسین پنج اثر در این زمان نگاشته شد که اساسِ عقایدِ بعدیِ امامیه دربارهٔ غیبت را تشکیل می‌دهد. نخستین کتاب، الغیبة نُعمانی توسط ابوعبدالله محمد بن جعفر نعمانی (و. ۳۶۰ ه‍.ق) با استفاده از آثارِ یادشده بدون توجه به اعتقاداتِ نویسندگانِ آن آثار تدوین شده‌است. دومین اثر، کمال‌ُالدّین و تَمام‌ُالنِّعمَة است که توسط شیخ صدوق (۳۰۶ تا ۳۸۱ ه‍.ق/۹۲۳ تا ۹۹۱ م) بر اساسِ اصول اَرْبَعُمِائَه گردآوری شده‌است و با توجه به جایگاه پدرش، علی بن بابویه، اطلاعات معتبری از دورانِ وکلا و ارتباط مخفیِ آن‌ها با امام غایب از طریقِ چهار سفیر ارائه می‌دهد. سومین مورد، اَلْفُصولُ الْعَشَرَةُ فِی الْغَیْبَة توسط شیخ مفید (و. ۴۱۳ ه‍.ق/۱۰۲۲ م) نوشته شد و اطلاعات تاریخی در مورد دورانِ غیبت و پانزده دیدگاهِ پدیدارشده در میان امامیه در دوران غیبت و از میان رفتن همهٔ آن‌ها جز اَثْنیٰ‌عَشَریه بیان می‌کند. همچنین در کتابُ الْاِرشاد به‌سبکِ کلینی و نعمانی به نقلِ احادیث و توجیهِ طولانی شدن عمر امام غایب می‌پردازد و بر همین اساس است که شیعیان عملا معتقد به نامیرایی زیستی حجت بن الحسن هستند. چهارمین اثر را سید مرتضی (۳۵۵–۴۳۶ ه‍.ق/۱۰۴۴–۱۰۴۵ م)، شاگردِ شیخ مفید، با عنوان مَسئلَةٌ وَجیزَةٌ فِی الْغَیْبَة نوشت. این اثر و کتاب دیگری با نام اَلْبُرْهانُ عَلیٰ صِحَّةِ طولِ عُمرِ الْاِمامِ الزَّمان تألیفِ محمد بن علی کَراجُکی (و. ۴۴۹ ه‍.ق/۱۰۵۷ م) فاقدِ اطلاعات تاریخی هستند. پنجمین اثر، الغیبة نوشتهٔ شیخ توسی (۳۸۵–۴۶۰ ه‍.ق/۱۰۶۷ م) بر مبنای کتابی به نام اَلْاَخبارُ الْوَکالَةُ الْاَربَعَة نوشتهٔ احمد بن نوح بَصْری اطلاعات تاریخیِ معتبری از فعالیت‌های مخفیِ سُفَرا ارائه می‌دهد و نیز به شیوهٔ حدیثی و عقلی اثبات می‌کند امام دوازدهم همان مهدیِ قائم است که باید در غیبت به سر بَرَد و سایر ادعاها در خصوص غیبتِ دیگر افراد نظیر علی بن ابی‌طالب، محمد حَنَفیّه و موسی کاظم مردود است. این کتاب مأخذِ اصلیِ نویسندگانِ بعدیِ شیعهٔ امامی و بخصوص بِحارُ الْاَنوارِ محمدباقر مجلسی (۱۰۳۷–۱۱۱۰ ه‍.ق) بوده‌است.[۳۸]

به‌نوشتهٔ جاسم حسین منابع غیرشیعه بر کتاب اَلْمُسْتَرْشَد اثر ابوالقاسم بلخی معتزلی (و. حدود ۳۰۱ ه‍.ق/۹۱۳ م) اتکا دارد که معتقد است حسن عسکری بی وارث از دنیا رفت و ظاهراً اطلاعات خود در خصوص دسته‌بندیِ شیعه پس از سال ۲۶۰ ه‍.ق را از حسن بن موسی نوبَختی (و. حدود ۳۰۰ ه‍.ق) گرفته‌است. این کتاب مبنای اطلاعاتِ اَلْمُغْنی عبدُالْجَبّار مُعْتَزِلی (و. ۴۱۵ ه‍.ق/۱۰۲۴ م) و ابوالحسن اشعری (و. ۳۲۴ ه‍.ق/۹۳۵ م) قرار گرفت و کتاب اشعری مرجعِ سایر کتاب‌های اهل سنت نظیر ابن حَزْم (و. ۴۵۶ ه‍.ق/۱۰۳۷ م) و شهرستانی (و. ۵۴۸ ه‍.ق/۱۱۵۳ م) دربارهٔ دسته‌بندی‌های شیعه بوده‌است.[۳۹]

بیان موضوع در منابعِ تاریخِ عمومیِ مسلمانان متفاوت است. محمد بن جریر طبری (و. ۳۱۰ ه‍.ق/۹۲۲ م) — که معاصرِ دوران غیبت بود — در تاریخ طبری اشاره‌ای به موضوعِ امام دوازدهم و فعالیت‌های شیعیان امامی نمی‌کند در حالی که به فعالیت‌های سایر گروه‌های شیعه نظیر اسماعیلیه می‌پردازد و حتی کاربرد حدیثِ مهدیِ قائم توسط این گروه‌ها در کسبِ قدرت را پی می‌گیرد. جاسم حسین علتِ ذکر نشدنِ فعالیت‌های امامیه در این کتاب را مخفیانه بودنِ آن می‌داند. مسعودی (حدود ۲۸۳–۳۴۶ ه‍.ق/۸۹۶–۹۵۷ م) در مُروج‌ُالذَّهَب، اَلتَّنبیهُ و الْاِشراف و نیز اِثباتُ الْوَصیَّة — که به وی منسوب است — به فشارها و سخت‌گیری‌های عباسیان علیهِ امامان شیعه که منجر به وقوع غیبت شد می‌پردازد. ابن اَثیر (و. ۶۳۰ ه‍.ق/۱۲۳۲ م) در اَلْکامِلُ فِی التّاریخ به اختلافات میان وکلای امام در دوران غیبت و تأثیر غُلُوّ در بروز آن می‌پردازد. به‌عقیدهٔ جاسم حسین ممکن است وی اطلاعات خود را از کتاب تاریخُ الْاِمامیّه اثر یحیی بن اَبی‌طَیْ (و. ۶۳۰ ه‍.ق/۱۲۳۲م) گرفته باشد.[۴۰]

به‌نوشتهٔ ساشادینا بسیار مشکل است که مرزی میان مطالبِ تاریخی از یک طرف با تذکره‌نویسی و مطالبِ اعتقادیِ شیعه از طرف دیگر در کتاب‌های نویسندگان شیعه تعیین کرد. زیرا زندگی‌نامهٔ امامان در کتاب‌های نویسندگان شیعه، آکنده از داستان‌هایی به‌سبکِ تذکره‌هایی است که عارفان برای مُرشِدان و قِدّیسانِ خود می‌نویسند. برای مطالعه دربارهٔ امام دوازدهمِ شیعیان باید به منابعی اتکا کرد که نه می‌توان آن‌ها را کاملاً تاریخی و نه می‌توان کاملاً زندگی‌نامه‌های مذهبی و تذکره‌ای دانست. به هر حال این منابع بیشترین کمک را به پژوهشگران در راه درکِ دوره‌ای می‌کند که ایدهٔ مُنجیِ آخِرُالزّمان را به عقیدهٔ غالب در مذهب شیعه تبدیل کرده‌است.[۴۱]

پیشینه اعتقاد شیعه به مهدی و قائم

چنان‌که جاسم حسین توضیح می‌دهد مفهوم «مهدی» به‌عنوانِ شخصِ هدایت‌شده از زمان پیامبر استعمال می‌شد. هم اهل سنت آن را برای خلفای راشدین به‌کار بردند و هم شیعه آن را برای امامان استفاده کرد. برای مثال در قیام حسین بن علی شیعیانِ کوفه از وی به‌عنوان مهدی دعوت کردند و هم سلیمان بن صُرَد پس از کشته شدنش با این عنوان از او تجلیل کرد. اما کاربرد آن در مفهومِ منجی از زمانِ قیام مختار و توسط مختار ثَقَفی برای محمد حنفیه پدیدار شد.[۴۲]

به‌گفتهٔ سعید امیرارجمند و ویلفرد مادلونگ،[یادداشت ۱] اولین اشارات به وجود «باور به مهدی»، غیبت و منجی در نزد مسلمانان به زمان فرقهٔ شیعهٔ کِیْسانیّه بازمی‌گردد؛ فرقه‌ای که پس از سرکوب قیام مختار شکل گرفت.[۴۳][۴۴] آنان محمد حنفیه، فرزندِ علی و امام اول شیعیان را مهدی می‌دانستند و پس از فوتِ او چنین اعلام کردند که او نمرده‌است و در کوه رَضْوا در مدینه در غیبت به‌سر می‌بَرد و روزی به‌عنوان مهدی و قائم بازخواهد گشت.[۴۵] به‌نوشتهٔ مادلونگ، شیعیان بارها به افرادِ متعددی از خاندانِ پیامبر اسلام به‌عنوان مهدی روی آوردند. اما این افراد نتوانستند انتظاراتِ شیعیان را برآورده سازند. افرادی مانند محمد حنفیه، ابوهاشم فرزند محمد حنفیه، محمد بن معاویه از خاندان جعفر ابوطالب، محمد بن عبدالله نفس زکیه، جعفر صادق و موسی کاظم هر کدام در برهه‌ای، مهدی موعود شیعیان شناخته می‌شدند.[۴۶] علاوه بر کیسانیه، زیدیه از عنوانِ مهدی با مفهومِ منجیِ انتهای تاریخ برای رهبران‌شان که قیام مسلحانه کردند، مکرراً استفاده نمودند. همچنین گروه‌های منشعب از امامیه نظیر ناووسیه و واقفیه این لقب را با همین مفهوم برای امامان ششم و هفتم پس از درگذشت‌شان به‌کار بردند.[۴۷]

هم محمد باقر و هم جعفر صادق در موارد مختلف توسطِ پیروان‌شان مورد اطمینان قرار گرفتند که اگر در مقابلِ حکومت وقت قیام کنند از آن‌ها پشتیبانی خواهند نمود؛ ولی این امامان در پاسخ، شیعیان‌شان را به آرامش فرامی‌خوانند و می‌گفتند گرچه همهٔ امامان قائم هستند و قابلیتِ سرنگون کردن حکومت‌های جور را دارند، ولی قائمِ موعود پس از غیبت به‌فرمان خدا ظهور خواهد کرد تا بی‌عدالتی را از میان ببرَد.[۴۸] در خصوص کاربرد مهدی به‌عنوان منجیْ توسط امامیه اختلاف نظر وجود دارد. به‌نوشتهٔ مُدرّسی امامیه از زمان علی و کیسانیه با ایدهٔ قائم آشنا بودند. تا زمان دوران موسوم به غیبت صغری، مفهوم مهدی یک ایده متعلق به غیر امامیه بود. شیعیان در دوران غیبت به‌تدریج ایدهٔ مهدی متعلق به غیر امامیه و قائم متعلق به امامیه را در هم ادغام کردند. هرچند در کتاب‌های برجامانده تا دهه‌های آخر قرن سوم هجری/نهم میلادی، امام دوازدهمِ شیعه همان قائم دانسته می‌شد. اما از شروع قرن بعدی، کتاب‌های شیعه، امام دوازدهمِ شیعه را مهدی می‌نامیدند.[۴۹] ساشادینا نیز می‌گوید مهدویتِ امام دوازدهم بسطِ نظریهٔ امامتِ امام غایب بود که آن را با عقیدهٔ ظهور مهدی و ایجاد عدالت ترکیب نمود در حالی که پیش از آن، امام دوازدهمْ مهدی موعود تلقی نمی‌شد. در مقابل جاسم حسین می‌نویسد نه تنها مهدی به‌معنای منجی نزد امامیه از زمان ائمه به‌کار می‌رفته، بلکه امامان پیشین معتقد بودند هر یک از آنان اگر شرایط ایجاب کند می‌تواند مهدیِ قائم باشد.[۵۰] وی می‌گوید از نخستین سال‌ها مسلمانان باور داشتند که پیامبر نویدِ آمدنِ مردی از نسل حسین بن علی را داده که در آینده با شمشیر قیام می‌کند تا بدعتها را از اسلام بزداید. اما رقابتِ سیاسی میان مسلمانان سبب شد برخی گروه‌ها اقدام به بهره‌برداری و تحریفِ احادیث نبوی نمایند تا از آن‌ها در نبرد سیاسی استفاده بَرند.[۵۱]

به‌گفتهٔ ارجمند بیشترِ این کیسانی‌ها، ایرانیان نومسلمان بودند و احتمالاً این ایرانیان با باورهای زردشتی در مورد منجی آشنا بودند؛ با قهرمانانی مانند گَرشاسْب که پس از بیداری از یک خواب طولانی، اهریمنان را از زمین برمی‌چینند.[۵۲] به‌نوشتهٔ محمدعلی امیرمعزی و تیموتی فرنیش،[یادداشت ۲] بسیاری از اعتقادات مسلمانان در مورد منجی، ظهور منجی، غیبت و مؤلفه‌های آن، مدیونِ ادیان پیشین مانند مانویت، دین زردشت، یهودیت و مسیحیت است.[۵۳][۵۴]

اما به‌نوشتهٔ جاسم حسین منشأِ دیدگاهِ مهدی به‌عنوان منجی در احادیث پیامبر بوده‌است که توسط بیست و شش نفر از صحابه و در کتاب‌های حدیثِ اهل سنت، زیدیه و امامیه نقل شده‌است. وی ضعیف بودن احادیث را رد می‌کند و می‌گوید این احادیث در زمان امویان نیز رواج داشته و در کتاب سلیم بن قیس منسوب به سُلَیْم بن قِیْسِ هلالی (و. حدود ۸۰–۹۰ ه‍.ق/۶۹۹–۷۰۸ م) هم آورده شده‌است.[۵۵] از سوی دیگر، مورخان و مُتِکَلِّمان شیعه نظیر سید مرتضی عسکری و محمدحسین طباطبایی با تأکید بر اشتراکِ ادیان مختلف در خصوص کلیتِ موضوعِ نوید به آمدن مهدی و برپایی دین و برقراری عدل در زمین، این موضوع را از مشترکاتِ ادیان الهی و ناشی از منشأ فطریِ ادیان می‌دانند.[۵۶] این گروه نخستین اشاره به مهدی را در احادیث پیامبر اسلام که از طرقِ شیعه و سنی روایت شده ذکر می‌کنند برمی‌شمارند و وجود وی را از ضروریاتِ تحققِ وعده‌های اسلام و قرآن در برپاییِ عدل و قِسط در زمین می‌دانند.[۵۷][۵۸]

شرایط سیاسی و اعتقادی سده‌های سوم و چهارم

از زمان حکومتِ مُتِوَکّلِ عباسی (۲۳۲–۲۴۷ ه‍.ق/۸۴۷–۸۶۱ م) سیاستِ مُدارای مأمون (۱۹۸–۲۱۸ ه‍.ق/۸۱۳–۸۳۳ م) و خلفای پس از وی با شیعیان یک‌باره به کنار گذشته شد. در دوران متوکّل و به‌دستور او، حرم حسین بن علی تخریب شد و امام دهم شیعه، هادی، به‌همراه فرزندش حسن عسکری از مدینه به سامرّا فراخوانده شد تا تحت نظارتِ خلیفه باشد. متوکّل از هیچ وسیلهٔ ممکن در آزار رساندن و بی‌احترامی به وی دریغ نمی‌کرد. گزارش‌ها حاکی از آن است که فشارِ شدیدی بر امامان در سامرّا می‌آمد و شیعیان در عراق و حجاز در شرایطِ اسف‌باری زندگی می‌کردند. مُنتَصِر، پسر و جانشین متوکل این سیاست‌ها را برداشت و در نتیجه، امام هادی آزادی بیشتری پیدا کرد. سیاست‌های متوکل در زمان مُستَعین (۸۶۲–۸۶۶ م) هم ادامه یافت. احتمالاً در این زمان بود که امام دهم شیعه عثمان بن سعید را به نمایندگی خود در عراق برگزید که البته این نمایندگی در زمان امام یازدهم حسن عسکری نیز تأیید شد.[۵۹][۶۰] در دوران آخرین امامان شیعه، شبکه‌ای از وُکَلا شکل گرفته بود؛ البته این شبکه بیشتر از آنکه به‌مانند سایر شبکه‌های عَلَویِ آن زمان (اسماعیلیه، زیدیه، نوادگان حسن بن علی) به‌قصدِ برپاییِ قیام تشکیل شده باشد، کارِ گردآوریِ وجوهاتِ دینی مانند خُمس و زَکات را انجام می‌داد.[۶۱]

به‌واسطهٔ سیاست‌های اداری، مالی و نظامی متوکل از جمله ولخرجی فراوان، عدم ثبات مقاماتِ اداری و تغییر مکانِ پایتخت به سامرّا و نیز چرخش مذهبیِ وی به سمت حَنابِله، خلافت تضعیف شد و با قتل وی در ۲۴۷ ه‍.ق/۸۶۱ م توسط غلامانِ تُرک، زمینهٔ زوالِ قدرت عباسیان فراهم شد.[۶۲] با وقوع جنگ داخلی در بغداد و سامرّا طی یک دهه پس از مرگ متوکل که به کشته شدنِ چهار خلیفه انجامید، امپراتوری عباسی عملاً تکه‌تکه شد و سلسله‌های نسبتاً مستقلی توسط قدرت‌های نظامیِ محلی تحت عنوان «امیر» در جای‌جای سرزمین‌های اسلامی ظهور کردند. این سلسله‌های جدید مانند صفاریان، برخلاف امرای قبلی نظیر طاهریان در پیِ خودمختاری و مرکزگریزی بودند.[۶۳] شرایط سیاسی و مذهبیِ سال‌های آخرِ امامتِ حسن عسکری و نخستین دهه‌های پس از مرگ او — همزمان با خلافت مُعتَمِد عباسی (۲۵۶–۲۷۹ ه‍.ق/۸۷۶–۸۹۲ م) — بسیار پُرچالش بود. این دوران به جهت سیاسی، مصادف بود با عصر ضعف خلافتِ عباسیان؛ بدین صورت آنان از اِعمالِ مؤثرِ حاکمیت خود جز در بخش محدودی از سرزمین عراق ناتوان بودند. در این دوره، افراد مختلف در جای‌جای قلمرو عباسیان قیام کرده‌بودند و سرزمین مسلمانان دچار تجزیهٔ سیاسی شده‌بود. معتمد عباسی، حسن عسکری را — که رقیبی بِالْقوّه برای خلافت به‌شمار می‌رفت — در سامرا تحت نظارت و مراقبت قرار داده و او را حتی از ملاقات با پیروانش نیز بازداشته بود.[۶۴][۶۵] از سوی دیگر، معتمد عباسی، خود، تحت سلطهٔ برادرش مُوَفَّق بالله بود که فرماندهی سپاه را در اختیار، و دیوان را تحت تسلط داشت، به‌طوری‌که از ۸۸۲ عملاً خلیفه تحت اسارتِ خانگی قرار داشت و قدرتی نداشت.[۶۶] موفق و پسرش مُعتَضِد (خلافت از ۸۹۲ تا ۹۰۲ م)، و فرزندان وی مُکتَفی (از ۹۰۲ تا ۹۰۸ میلادی) و مُقتَدِر (از ۹۰۸ تا ۹۳۲ میلادی) موفق شدند با به‌کارگیری دستگاه دیوانی و قدرت نظامی، نهادِ خلافت را احیا کنند. هرچند که سرزمین‌های تحتِ حکمرانیِ مستقیمِ آن محدود به عراق شده بود، آن‌ها توانستند با به‌کارگیری نیروی نظامی و دیپلماسی، به‌تدریج سلطهٔ خود را بر مصر و غرب و مرکز ایران گسترش دهند. از دورهٔ معتضد تا چند دهه بعد، دیوان عباسی تحت ادارهٔ خاندان شیعی آل فرات و خاندان تازه‌مسلمانِ آل جراح بود. رقابت این دو خاندان سبب شد دیوانسالاریِ عباسیان دچار فرقه‌گرایی شود.[۶۷]

طی دهه‌های پایانی سدهٔ سوم هجری که شیعیان عراق در بحرانِ امامت به‌سر می‌بردند، جنبش‌های شیعی، بخصوص اسماعیلیه، در مناطق مختلف از جمله شمال آفریقا و شمال سوریه سر برآوردند. در این زمان دعوتِ اسماعیلیان فزونی گرفت و نهایتاً ابوعبدالله شیعی موفق شد در مغرب عربی پیروانی را جمع کند. در این زمان شخصی به نام سعید بن حسین، موسوم به عبیدالله مهدی ادعای امامت کرد و ابوعبدالله شیعی به وی گروید. ابوعبدالله شیعی موفق شد در ۲۹۷ ه‍.ق/۹۰۹ م افریقیه را تصرف کند. سپس، در همان سال عبیدالله مهدی، منصبِ خلافت را برعهده گرفت و دولت فاطمیان را تأسیس نمود. اسماعیلیانی که خلافت فاطمیان را نپذیرفتند، جنبش قَرمَطیان را ایجاد کردند. از سوی دیگر، شیعیانِ زیدی در سال ۲۵۰ ه‍.ق/۸۶۴ م دولتی را در طبرستان و در سال ۲۸۴ ه‍.ق/۸۹۷ م دولتی را در یمن تأسیس کردند.[۶۸] در این دوره مکتبِ کلامیِ استدلالیِ ابوسهل نوبختی (۲۳۷–۳۱۱ ه‍.ق) در میان شیعهٔ امامیه محوریت یافت و به تعالیمِ مذهب شیعه انسجام بخشید، که در سدهٔ بعد به مکتبِ کلامیِ شیخ مفید انجامید.[۶۹]

سال‌های آغازینِ موسوم به غیبت کبری، هم‌زمان با دورانی بود که به «قرن شیعه» معروف است. در دهه‌های ابتدایی سدهٔ چهارم هجری/دهم میلادی خاندان زیدی‌مذهبِ آل‌بویه بر مناطق مهم ایران شامل فارس، ری و اصفهان دست یافتند.[۷۰] در سال ۳۳۴ ه‍.ق/۹۴۵ م بنی‌عباس تحت سلطهٔ حکومت شیعهٔ آل‌بویه درآمد؛ آل‌بویه با اینکه احتمالاً در آغاز زیدی بودند، هنگامی که به حکومت رسیدند به شیعهٔ دوازده امامی گرایش یافتند؛ آل‌بویه چون از نسلِ پیامبرِ مسلمانان نبودند باید امامی زیدی از نسل پیامبر را برای اطاعتِ کامل از او به امامت می‌رساندند؛ بنابراین احتمالاً به همین دلیل بود آنان پس از رسیدن به حکومت، به شیعهٔ دوازده امامی متمایل شدند و ایدهٔ یک امامِ غایب از نظر سیاسی برای بوییان مطلوب‌تر بود.[۷۱][۷۲] هم‌زمان با آل‌بویه، حکمرانانِ شیعهٔ دیگر، شامل فاطمیان در مصر و شمال آفریقا، خاندان بنی حَمْدان در شمال عراق و سوریه و اِدریسیان بر بخش‌هایی از شمال آفریقا حکمرانی می‌کردند.[۷۳] شیعه در این زمان به دلیل نفوذِ سلسله‌های فاطمیان و آل‌بویه در قلبِ سرزمین‌های اسلامی، مستحکم‌ترین بنیادهای دینی و فکری خود را بنیان نهاد. در این دوره بود که آثارِ بنیادینِ اعتقادی شیعه برای نسل‌های بعدی فراهم شد. آل‌بویه علوم شیعی را ترویج نمودند و علمای دینی را از مکاتب گوناگون حمایت کردند و زمینهٔ ورود علوم کلامیِ معتزلی به شیعه را فراهم ساختند.[۷۴]

رویکرد تاریخی: از دوران حیرت تا تبیین نهایی اعتقادات تشیع دوازده امامی

مسجد عسکری در سامرا، محل دفن حسن عسکری، امام یازدهم شیعه و پدر حجت بن الحسن

در این بخش در خصوص دیدگاه‌های مختلف دربارهٔ سیر تاریخی اعتقاد به حجت بن حسن به عنوان امام دوازدهم، مهدی و غیبت وی در جامعه شیعه توضیح داده می‌شود.

اختلافات شیعیان در مورد وجود فرزند حسن عسکری

ولادت حجت بن الحسن

به‌نوشتهٔ احمد پاکتچی حسن عسکری هرگز همسری اختیار نکرد و نسل وی از طریقِ کنیزی ادامه یافت که در منابع با نام‌های متعدد از وی یاد شده‌است. مشهورترین نام در منابع صیقل است؛ هرچند نرجس در طی سده‌های پسین رواج یافته‌است. همچنین اسامیِ سوسن، ریحانه و مردم نیز آمده‌است. بر اساس غالبِ منابعِ شیعه و سنی نظیر ابوالْمَعالی (و. پس از ۴۸۵ ه‍.ق)، ابن اثیر (و. ۵۵۵ ه‍.ق) و ابن شهرآشوب (و. ۵۸۸ ه‍.ق) و ابن طلحه (و. ۶۲۵ ه‍.ق) تنها فرزند وی محمد نام دارد که بنا بر روایتِ مشهور نزد شیعه در نیمهٔ شعبان ۲۵۵ ه‍.ق متولد شد و البته سال‌های ۲۵۴ و ۲۵۶ ه‍.ق هم در منابع ذکر شده‌است. در برخی منابع شیعه و سنی نظیر محمد زرندی (و. ۷۵۰ ه‍.ق) و حسین خصیبی (و. ۳۴۶ ه‍.ق) فرزندان دیگری تا ۳ پسر و ۳ دختر را برشمرده‌اند. برخی از مورخانِ اهل سنت نظیر طبری (و. ۳۱۰ ه‍.ق) و ابن حزم (و. ۴۵۶ ه‍.ق) بر این نظرند که وی اصلاً فرزندی نداشته‌است.[۷۵]

سال‌های امامت حسن عسکری

حسن عسکری طی سال‌های امامتِ خود در سامرا تحت محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی خلیفهٔ عباسی می‌زیست. وی زیر نظر جاسوسانِ معتمد عباسی بود و لذا نمی‌توانست با شیعیان ارتباطِ آزادانه داشته باشد و تنها خَواصِّ اصحابش با وی شخصاً ارتباط داشتند. وی در سال ۲۶۰ ه‍.ق بیمار شد. معتمد چند نفر مراقبْ به‌همراه پزشک و قاضی‌الْقُضات را بر بالین وی فرستاد. نهایتاً وی در اثر این بیماری در ۸ رَبیع‌ُالْاوَّلِ آن سال مقارن با اول ژانویهٔ ۸۷۴ م درگذشت. معتمد، ابوعیسی فرزند متوکل را فرستاد تا بر وی نماز گزارَد. او پس از انجامِ مراسم در منزلش دفن شد.[۷۶] بنا بر روایتِ شیخ طوسی، عثمان بن سعید در طول بیماریِ حسن عسکری بر بالین وی بود و مراسم غسل و خاک‌سپاری را وی به‌جا آورد.[۷۷] بدین ترتیب طبق مأخذِ قدیمِ امامیه، حسن عسکری آشکارا پسرش را معرفی ننمود و جانشینی را به‌طور علنی معرفی نکرد. بدین ترتیب امامیه که معتقد بودند زمین نمی‌تواند از حجّتِ خدا خالی باشد و امام بعدی با وصایتْ توسط امام قبلی معرفی می‌شود، دچارِ حیرت شدند و به فرقه‌های متعدد منشعب گشتند.[۷۸]

از سوی دیگر به‌نوشتهٔ مدرّسی در زمان امامتِ حسن عسکری بر شیعیان، امامت وی توسط برادرش جعفر به‌چالش کشیده شد و منجر به اوج‌گیری اختلاف، دشمنی، نفرت و خصومت بین دو برادر و یاران آن‌ها گردید. دشمنی‌هایی که حتی به خشونت کشیده شد و شدیدترین تبلیغاتِ منفیِ دو طرف علیه همدیگر را به‌دنبال داشت. فوت حسن عسکری بدون فرزند و بدونِ برادرِ دیگری جز جعفر، امامیه را دچار بزرگ‌ترین مشکلِ عقیدتی نمود که تا به حال تجربه کرده‌بود. واضح بود که یارانِ نزدیکِ حسن عسکری تمایلی به برگشت به‌سوی جعفر پس از تمامِ ماجراها و دشمنی‌های زمانِ حسن عسکری نداشتند.[۷۹] به‌نوشتهٔ جاسم حسین عده‌ای از شیعیان با تفاسیرِ متعدد به امامت جعفر گرویدند. گروهی با رویکرد و اَدِلّه‌ای مشابهِ اَفطَحیّه معتقد بودند امامت از حسن عسکری به برادرش جعفر رسیده‌است. این گروه بیشتر در میان متکلّمانْ بخصوص در کوفه رواج داشت. رهبرِ آنان علی بن الطَّلح یا الطَّلحی خَزّاز از متکلمانِ مشهورِ افطحیه بود. همچنین ممکن است خانوادهٔ علمیِ افطحی‌مذهب بنی‌فَضّال به‌ویژه احمد بن حسن (و. ۲۶۰ ه‍.ق) و برادرش علی بن حسن (و. ۲۷۰ ه‍.ق) به این آیین گرویده باشند. گروه دیگر از اساسْ منکرِ امامت حسن عسکری بودند و پیش از مرگ وی هم معتقد بودند علیِ هادی، جعفر را به امامت برگزیده است و علی بن محمد بن بَشّار از رهبران آن بود و موفق شد برخی از معتقدان به امامتِ حسن عسکری را نیز پس از مرگِ وی جذب کند. اما جعفر خودْ مدعی بود که امامت از جانب برادرِ دیگرش محمد بن علی هادی به وی رسیده‌است.[۸۰]

اختلاف بین جعفر و مادر حسن عسکری

جعفر (و. ۲۷۱ ه‍.ق)، تنها برادر زندهٔ حسن عسکری، پس از مرگ وی، مدعی شد حسن عسکری فرزندی نداشته‌است و میراث وی را تصاحب کرد.[۸۱] بین جعفر و مادر حسن عسکری بر میراث وی اختلافی بروز کرد که توسط مدرّسی و جاسم حسین به دو شکلِ متفاوت تبیین شده‌است. مدرّسی می‌گوید مادر حسن عسکری، حُدَیث، در نقطهٔ مقابل ادعا کرد که فرزند حسن عسکری هنوز به‌دنیا نیامده اما کنیزی به‌نام صقیل از حسن باردار است. این ادعا صرفاً برای آن بود که دست جعفر، برادر حسن عسکری از ارث کوتاه شود؛ زیرا در صورت فرزنددار بودنِ حسن، برطبق فقهِ اهل سنت، میراث حسن عسکری تنها به مادر او تعلق می‌گرفت. این ادعا به جایی نرسید و کنیز تا چندین سال تحت نظر بود و فرزندی به‌دنیا نیاورد. بزرگان شیعه و یاران نزدیکِ حسن عسکری نیز بعضی جانب جعفر را گرفتند و عده‌ای جانب مادرِ حسن عسکری را.[۸۲] اما جاسم حسین می‌گوید طبق روایتِ شیخ مفید، حسن عسکری وصیت‌نامه‌ای تنظیم کرد و تمام دارایی خود را به مادرش بخشید. حُدَیث پس از دریافتِ خبر مرگ وی از مدینه به سامرّا آمد، اما تمامِ اموال تحتِ سیطرهٔ عباسیان درآمده بود و جعفر نیز بر حقِّ خود از ارث اصرار داشت. حدیث با استناد به فقه امامیه گفت حسن عسکری وی را وارث خود قرار داده و جعفر حقّی در آن ندارد. پس از آنکه محقق شد صقیل آبستن نبوده قاضی به‌نفع حدیث رأی داد اما میراث بر خلافِ فقهِ امامیه نصف شد.[۸۳]

فرزند غایب

به‌نوشتهٔ جاسم حسین، ابوسهل نوبختی (و. ۳۱۱ ه‍.ق) روایت می‌کند اصحابِ سِرِّ حسن عسکری که احادیث وی را روایت می‌کردند و نایبانِ او بودند پس از مرگ وی متّفق‌الْقول بودند او از خود پسری برجا گذاشته که امام است. آنان شیعیان را از پرسیدنِ نامِ او و افشای وجودش برای دشمنان منع می‌کردند.[۸۴] همچنین طبق گزارش‌های شیخ صدوق، شیخ طوسی و رِجالِ نَجاشی، حسن عسکری پیش از فوتْ پسر خود را به‌عنوان جانشین به چهل تن از اصحابِ نزدیکش معرفی کرده و به آن‌ها دستور داده در طول غیبتِ وی از عثمان بن سعید و پسرش محمد بن عثمان اطاعت کنند.[۸۵] بخش بزرگ‌تری از شیعیان این نظر را پذیرفتند هر چند در بدوِ امر در خصوص زمان تولد، نام وی و اینکه آیا وی مهدیِ قائم است یا خیر اختلاف داشتند.[۸۶] اما به‌نوشتهٔ مدرّسی تا زمان مرگ حسن عسکری صحبتی از فرزندِ وی به‌میان نبود و حسن عسکری نیز در وصیتش تنها از مادرش نام برده بود. پس از مرگ او، اصحاب نزدیکش به‌رهبری عثمان بن سعید عَمْری، این مسئله را اعلام کردند که حسن عسکری پسری می‌داشته که جانشینِ مشروعِ امامت است. طبق گفتهٔ عمری، این پسر مخفی نگاه داشته شده بود چون بیم آن می‌رفت که توسط دولت دستگیر شود و به‌قتل برسد. در مقابل، فاطمه (خواهر حسن عسکری) و جعفر (برادر حسن عسکری) اعلام کردند که فرزندی از امامِ شیعه به‌دنیا نیامده‌است. حکیمه، عمهٔ حسن عسکری، نیز به‌وجود فرزندی از حسن عسکری معتقد بود (در روایتی خود شاهد به‌دنیا آمدن بوده‌است؛ اما در روایتی دیگر از او نقل شده که خود، تولد فرزند حسن را ندیده، بلکه از نامه‌ای که حسن به مادرش نوشته بود از تولدِ این فرزند آگاه شده‌است).[۸۷]

به‌نوشتهٔ مدرّسی در این زمان، نایبان امامِ درگذشته (امام یازدهم)، اصرار در نگاه داشتنِ این اعتقاد داشتند که فرزندی از عسکری در غیبت هست که به‌فرمان خدا قیام خواهد نمود. معتقدانِ این دیدگاه آماجِ حمله همهٔ جناح‌ها بودند و موردِ مخالفتِ شدید قرار می‌گرفتند. عباسیان به‌ویژه نگرانِ جانشینِ موعودِ عسکریِ در غیبت بودند. معتمد به این دلیل دستور داد خانهٔ امام را بگردند (همهٔ اتاق‌ها را پس از جستجو قفل می‌کردند). تلاش‌هایی صورت گرفت تا معلوم شود آیا امام از خود فرزندی به‌جا گذاشته‌است یا خیر و ماماهایی در حرم امام گماشته شدند تا هر گونه بارداری را تشخیص دهند. یکی از کنیزان که مشکوک به بارداری بود، در قرنطینه‌ای در یک خانهٔ مخصوص تحتِ مراقبت قرار گرفت. در موردی دیگر، همسر عسکری به‌نام صیقل زندانی شد که چرا محلِ اختفای پسرش را نمی‌گوید. این شرایط، تا زمانی که خلیفه درگیرِ ناآرامی‌های سیاسی شد که توسط صاحبُ الزَّنْج و حاکمان استان‌های ایران، مصر و سوریه ایجاد شده بودند، ادامه یافت. عباسیان همچنین جعفر، برادر عسکری و مدعیِ جایگاهِ امامت را مورد حمایت قرار دادند تا در خانوادهٔ امام نزاعی برقرار کند. منابع شیعه جعفر را شخصی دنیادوست و لذت‌جو معرفی می‌کنند که برای امام شدن از اهرم‌های فشارِ مختلفی (در هنگام خلافت معتمد) استفاده نمود و بیشتر از یک بار سعی در بدنامیِ کسانی نمود که اعتقاد به امامتِ فرزندِ غایبِ عسکری داشتند.[۸۸]

بیشترِ وکلای محلی که تا پیش از فوتِ امام شیعه، مسئولیت برقراری ارتباط بین شیعیان و امامان و جمع‌آوری خمس و وجوهات شرعی برای شیعیان را برعهده داشتند، گفتهٔ عثمان بن سعید را تأیید کردند. اما بعضی شکِّ خود را در مورد وجود چنین فرزندی ابراز نمودند. در این میان عثمان بن سعید از سامرّا به بغداد مهاجرت کرد. عثمان آن دسته از وکلا که به او وفادار بودند را در سِمَت خود نگه داشت و آنان به‌نیابت امام و نیز جمع‌آوریِ وجوهات شرعی برای امامی که تولدش را وعده داده بودند، ادامه دادند.[۸۹] به‌گفتهٔ حسین مدرسی، اکثریت شیعیان در شهرهای متفاوتی از ایران، به‌خصوص قم وضع موجود را پذیرفتند و به پرداخت وجوهات به نایبان ادامه‌دادند. اما عراق و کوفه وضع متفاوتی داشت. بسیاری یا شاید حتی اکثریت شیعیان، امامت جعفر را پذیرفتند. بزرگان و متکلمانی از شیعه مانند علی بن حسن بن فَضّال، برجسته‌ترین روحانیِ شیعه در کوفه، از این جمله بودند. اما جعفر نیز مدت زیادی عمر نکرد و چند سالی پس از فوت برادرش حسن عسکری (۲۷۱ ه‍.ق) درگذشت.[۹۰] در این میان عثمان بن سعید در بغداد تا زمان مرگ (حدوداً بین ۲۶۰ تا ۲۶۷ ه‍.ق) به ادارهٔ دستگاهِ امامت ادامه داد. او اصرار داشت که در تماس مستقیم با فرزند حسن عسکری است.[۹۱]

فرقه‌های امامیه در دوران حیرت

شیعه
Hadith Ali.svg
درگاه تشیع
عقاید
فروعنماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف • نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجستهمهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعت • بدا • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوممحمد • علی • فاطمه • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابهسلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن‌عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامة بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
رجال و علماکشته‌شدگان کربلا • فهرست رجال حدیث شیعه • اصحاب اجماع • روحانیان شیعه • عالمان شیعه • مراجع تقلید
مکان‌های متبرک
مکه و مسجدالحرام • مدینه، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجدالاقصی • نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلا و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه • شیراز و شاه‌چراغ • کاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرس • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و حرم شاه عبدالعظیم
مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر خم • محرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • رویداد غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه زهرا • قتل عثمان • جنگ جمل • نبرد صفین • نبرد نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • اصول کافی • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه
مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل‌الشیعه • بحارالانوار • الغدیر • مفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیه • زیدیه • غلاه • واقفیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع

با مرگ حسن عسکری (و. ۲۶۰ ه‍.ق/۸۷۴ م)، امام یازدهم شیعه، سردرگمیِ بزرگی برای نیم قرن در بین شیعیان پدید آمد که نویسندگان شیعه از آن تحتِ عنوان «دوران حیرت» نام می‌برند.[۹۲] در این دوران، انشقاق در بین شیعیان شدت یافت و جنبش‌های رقیب مانند اسماعیلیه نیز استفادهٔ کافی از این موقعیت نمودند. تبلیغات در این دوران به حدی بود که بسیاری از شیعیان و بسیاری از بزرگان شیعهٔ امامی، مذهب خود را ترک نمودند.[۹۳] شیعهٔ امامی به فِرَقِ متعدد منشعب شد. مسعودی (و. ۳۴۶ ه‍.ق/۹۵۷ م) در کتاب مرُوج‌الذّهب تعداد این فرقه‌ها را بیست فرقه شمرده‌است[۹۴] و حسن بن موسی نوبختی (و. حدود ۳۰۰ ه‍.ق) در کتاب فِرَقُ الشّیعه، از چهارده فرقه با ذکرِ جزئیاتِ اعتقادیِ آن‌ها نام می‌برد.[۹۵]

در یک دسته‌بندی کلی، گروهی از شیعیان چنین می‌پنداشتند که حسن عسکری اصلاً فرزندی نداشته‌است[۹۶] و گروهی دیگر می‌گفتند حسن عسکری امامِ بدون فرزندی است که نمرده‌است و حسن عسکری همان مهدیِ غایب است.[۹۷] گروهی نیز معتقد بودند که حسن عسکری فرزندی ندارد و آن‌ها روی به‌سوی برادر حسن عسکری، جعفر گردانیدند.[۹۸] گروه دیگری عنوان می‌کردند که فرزند حسن عسکری پیش از مرگِ پدرش درگذشته‌است.[۹۹] یک گروه هم اعتقاد داشتند که فرزندِ حسن عسکری همان مهدی است که پدرش او را از ترس خلیفهٔ زمان مخفی نگاه داشته و تنها توسط شمارِ کمی از یاران موردِ اعتمادش دیده شده‌است.[۱۰۰] به‌گفتهٔ امیرمعزی، تنها بخشی از شیعیان که در آن زمان در اقلیتِ کوچکی بودند چنین دیدگاهی داشتند[۱۰۱] اما به‌گفتهٔ جاسم حسین، اکثریتِ شیعیانی که امامت حسن عسکری را پذیرفته بودند تابع این دیدگاه بودند.[۱۰۲] مذهب این گروه به‌مرور به مذهب تمامیِ شیعیانِ امامی تبدیل شد که شیعیان دوازده امامیِ فعلی هستند.[۱۰۳]

این فرقه‌ها به پنج دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند؛ به‌جز آخرین دسته، سایر فرقه‌های منشعب‌شده تا صد سال پس از فوت حسن عسکری از میان رفتند:[۱۰۴]

  • واقفیه بر حسن عسکری: کسانی که مرگ حسن عسکری را باور نداشته و او را به‌عنوان «مهدیِ آل محمد» زنده می‌پنداشتند و به نام «واقفیه»، یعنی کسانی که بر امامتِ حسن عسکری توقف کرده‌اند، شناخته می‌شدند.
  • جعفریه: کسانی که پس از مرگ حسن عسکری، به برادر او جعفر بن علی الْهادی (۲۲۶ تا ۲۷۱ ه‍.ق) گرویده و به دلیل آنکه فرزند حسن عسکری را ندیده بودند، به امامتِ جعفر گردن نهادند که دسته‌ای از آنان وی را جانشینِ امام دهم شیعه (هادی) و دسته‌ای دیگر او را به‌عنوان امام دوازدهم می‌شناختند. به این گروه «جعفریه» می‌گفتند.
  • محمدیه: عده‌ای که پس از انکارِ امامت حسن عسکری، به امامت اولین فرزند هادی محمد (حدود ۲۲۸ تا ۲۵۲ ه‍.ق) که در زمان حیات پدرش درگذشته بود، گرویدند. به اینان «محمدیه» گفتند.
  • ختم امامت: شمار دیگری بر این باور بودند که همان‌گونه که پس از محمد (پیامبر مسلمانان) دیگر پیامبری نخواهد آمد، پس از مرگِ حسن عسکری نیز امامی وجود نخواهد داشت.
  • قطعیه: این گروه که خود چندین شاخه بودند، به امامت فرزندی که خود برای حسن عسکری قائل بودند اعتقاد داشتند. این جریانی همان جریانی بود که به‌تدریج به شیعهٔ دوازده امامی فعلی تبدیل گشت.[۱۰۵]

دوره‌ای که باعث ایجاد این ابهام شد، در دوران خلافتِ معتمد عباسی (خلافت: ۲۵۶ تا ۲۷۹ ه‍.ق/۸۷۰ تا ۸۹۲ م) شروع شد و تا زمان خلیفهٔ عباسی مقتدر (خلافت: ۲۹۵ تا ۳۲۰ ه‍.ق/۹۰۸ تا ۹۳۲ م) ادامه یافت.[۱۰۶]

تاریخچه اعتقاد به امام دوازدهم و غیبت

یک دیدگاهِ رایج در میان پژوهندگانِ تاریخِ تشیّع آن است که باور به تعدادِ ائمه — دوازده امام — و اینکه امامِ دوازدهم همان مهدیِ موعود است، به‌طور تدریجی در میان شیعیان تکامل یافته‌است.[۲۷][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹] در مقابل جاسم حسین می‌گوید طبق شواهد، احادیثی مبنی بر آنکه امام دوازدهم همان قائمِ موعود خواهد بود پیش از سالِ ۲۶۰ ه‍.ق مطرح بوده‌است.[۱۱۰]

در خصوص روند شکل‌گیریِ اعتقاداتِ شیعهٔ دوازده امامی، به‌گفتهٔ امیرمُعِزّی، منابع دورهٔ حیرت، بحران عمیقی را نشان می‌دهد. بررسیِ منابعِ این دوران شک و ابهامِ عمیقِ شیعیان در مورد تعدادِ امام‌های شیعه و حتی موضوع غیبت را نشان می‌دهد.[۱۱۱] ابوجعفر بَرْقی (و. ۲۸۰ ه‍.ق/۸۸۷ یا ۸۹۳ م)، در فصلِ اولِ کتابش، که اختصاص به تفسیرهای مختلف از اعداد دارد، به اعداد ۳ تا ۱۰ می‌پردازد، اما در موردِ عددِ ۱۲ چیزی نمی‌گوید. یا هم‌عصر او صَفّارِ قمی (و. ۲۹۰ ه‍.ق/۹۰۲ م). در کتابش بَصائِرُ الدَّرَجات تنها ۵ حدیث از میان دو هزار حدیثِ کتاب اَلْمَحاسِن، در مورد تعدادِ امامان به امام دوازدهم اشاره می‌کند و هیچ اشاره‌ای به غیبت نمی‌کند. چند دهه بعد ابن‌بابویه (۳۰۶ تا ۳۸۱ ه‍.ق/۹۲۳ تا ۹۹۱ م)، معروف به شیخ صدوق، احادیث زیادی در مورد عدد دوازده، و در میان آن در مورد دوازده امام نقل می‌کند.[۱۱۲] ایتان کولبرگ[یادداشت ۳] نیز آثار نویسندگانِ امامیهٔ هم‌عصرِ وفاتِ حسن عسکری (مانند ابن برقی و صفار قمی) را بررسی می‌کند و چنین بیان می‌کند که «نبودِ عقایدِ خاصِ شیعهٔ دوازده امامی در این آثار، احتمالاً به این معنا است که اعتقاد به دوازده امام تا آن زمان هنوز جزءِ اصولِ اعتقادیِ امامیه درنیامده بود».[۱۱۳] به‌نوشتهٔ امیرمعزّی برای اولین بار اشاره به دو غیبتِ امامِ دوازدهم در آثار ابوسهل نوبختی دیده می‌شود که به‌قول او دومی از اولی سخت‌تر است. از او دو نظریه در مورد امام غایب در منابع متأخّر ذکر شده‌است. یکی اینکه امام دوازدهم مرده‌است و فرزندِ او از دیدگان پنهان شده‌است و امامت از این فرزند به فرزندِ بعدی منتقل می‌شود تا زمانی که امامْ خود را بر مسلمانان علنی نماید. دیگر آنکه وجودِ او به‌صورتی روحانی باقی مانده‌است. به‌نوشتهٔ امیرمعزی هیچ‌کدام از این دو تئوری در اعتقاداتِ متأخرترِ شیعه ادامه پیدا نکرده‌است.[۱۱۴] به‌گفتهٔ وی تنها از زمان شیخ کلینی بود که اعتقاد به وجودِ امام دوازده در منابعِ شیعه به‌تواتر به‌چشم می‌خورَد. پذیرش این دیدگاه در ابتدا با مقاومت بسیاری از سوی خودِ شیعیان مواجه شد. در مقدمهٔ کتابِ الغیبة (تألیف حدود ۳۳۳ تا ۳۴۲ ه‍.ق) به‌قلم ابن اَبی‌زینب نعمانی (و. ۳۶۰ ه‍.ق)، نویسنده تأسف می‌خورد که اکثریتِ شیعیان، امام دوازدهم را نمی‌شناسند و حتی وجود او را قبول ندارند. شیخ صدوق مشاهدات مشابهی دارد هنگامی‌که او با سیلِ سؤالاتِ شیعیانِ خراسان مواجه شده بود که از هویتِ امام دوازدهم می‌پرسیدند.[۱۱۵]

در این زمان محدّثانِ شیعه سعی در اثبات وجودِ امام شیعه و برطرف کردنِ شکِّ موجود در میان شیعیان نمودند.[۱۱۶][۱۱۷] به‌نوشتهٔ مدرّسی از راویان سنّیِ حدیث، گفتاری منسوب به پیامبر رسیده‌است که بر اساس آن دوازده خلیفه پس از او خواهند بود که همگی از قبیلهٔ قریش هستند (و اینکه پس از این دوازده خلیفه، هرج و مرج بر جامعه حکمفرما خواهد بود). این گفتار خیلی پیشتر از غیبتِ امام دوازدهمِ شیعیان در سال ۲۶۰ ه‍.ق رواج داشته‌است. به‌طور قطع این حدیث هم در زمانِ امویان و در حمایت از مشروعیتِ ایشان و هم در زمان جنبش‌های ضدِّ اموی بر سر زبان‌ها بود (به‌گفتهٔ سید حسین مدرسی، محدثان شیعه حتی حدیثِ دوازده خلیفه را حدیثی ضد شیعی می‌دانستند و آن را «بایکوت» کرده‌بودند). بنابرین هیچ‌کس نمی‌تواند ادّعا کند که این گفتار به‌هیچ عنوان نوشتهٔ امامیه در دوران پس از غیبت بوده باشد. در واقع هیچ شاهدِ مکتوبی از دهه‌های آخرِ سدهٔ سوم هجری وجود ندارد که نشان دهد این گفتار هیچ‌گاه توجهِ راویان شیعهٔ حدیث را جلب کرده بوده یا کسی در جامعهٔ شیعه فکر کرده باشد که این حدیث می‌توانسته مربوط به آن‌ها بوده باشد. تا حدود سال ۲۹۵ ه‍.ق که شیعیانِ دنباله‌رو انتظار داشتند امامت تا آخرالزمان ادامه پیدا کند و تعدادِ امامان را بیش از این می‌دانستند، در ابتدا توجهی به این حدیث نمی‌کردند. شیعیان در این زمان متوجهِ «حدیث دوازده خلیفه» شدند. از این زمان بود که محدثان شیعه آنقدر حدیث در موردِ دوازده بودنِ تعدادِ امامان یافتند که خود مبنای کتاب‌های مستقلی در این باب شد.[۱۱۸] ایتان کولبرگ با ذکر این مطلب که تمایل به عددِ دوازده جایگاه ویژه‌ای در تمدن‌های باستانی داشته‌است می‌نویسد احتمالاً روایاتِ تورات و انجیل در مورد «دوازده قبیلهٔ بنی‌اسرائیل» و «دوازده حوارّیونِ عیسی»، ریشهٔ ترجیحِ اسلامی برای نسبت دادن عدد دوازده بر شمارِ رهبران بوده‌است. به‌عنوان مثال از واژه «نُقَبا» نه فقط برای ۱۲ قبیلهٔ بنی‌اسرائیل (اشاره‌شده در قرآن)، بلکه برای دوازده نمایندهٔ پیامبر در اهالی مدینه یا دوازده رهبری که قیامِ عباسیان علیهِ امویان را رهبری کردند نیز استفاده شده‌است. یا یکی از غُلاتِ شیعه به‌نام ابومنصور عِجْلی (اعدام در سال ۱۲۱ه‍.ق/۷۳۸ م) خود را ششمین پیامبر از سلسله ۱۲ پیامبری معرفی کرد که آخرین آن‌ها «قائم» خواهد بود.[۱۱۹] به هر حال اشارات زیادی در تورات و انجیل در حمایت از اینکه عددِ دوازده، عددِ مربوط به تعدادِ «مؤمنان برگزیده» است وجود دارد (هر چند به همین میزان، اشارات زیادی در مکاشفهٔ یوحنا در حمایت اینکه عدد ۴ یا ۷ تعداد برگزیدگان است وجود دارد).[۱۲۰]

به‌نوشتهٔ ساشادینا دغدغهٔ اصلیِ بزرگانِ شیعه در این زمان اثبات وجودِ واقعیِ فرزندِ حسن عسکری و معرفیِ او به‌عنوانِ امام غایب به شیعیان بود. با کوشش‌های شماری از متکلمان و محدثانِ شیعهٔ امامی مانند ابوسهل نوبختی (و. ۹۲۳ م)، ابوجعفر ابن قِبَه (و. حدود ۳۱۹ ه‍.ق)، کلینی (و. ۳۲۹ ه‍.ق/۹۴۱ م).، نعمانی و بخصوص ابن بابویه (و. ۳۸۱ ه‍.ق/۹۹۱ یا ۹۹۲ م) اثر ارزندهٔ او کمال الدّین که معمار و تبیین‌کنندهٔ نظریه امام غایب و دورانِ غیبت و ظهورِ منجی‌بخشِ امام غایب است، این هدف حاصل آمد.[۱۲۱] در این زمان کلینی در احادیثِ بابِ غیبتِ کتابِ اصول کافی، که در خلالِ این دوره گردآورده‌بود، به موضوع غیبت و علت آن پرداخته‌است.[۱۲۲] بخصوص نعمانی در کتابِ الغیبه به تبیین نظریهٔ غیبت از طریقِ احادیث پرداخت و او برای نخستین بار اصطلاحاتِ «غیبتِ صغریٰ» و «غیبتِ کبریٰ» را به کار برد.[۱۲۳] پس از وی ابن بابویه (و. ۹۹۱–۹۹۲ ه‍.ق) در کتاب کمال الدّین در خصوص گردآوریِ احادیثِ مربوط به امام دوازدهم و غیبت وی کوشید.[۱۲۴] به‌گفتهٔ عبدالعزیز ساشادینا[یادداشت ۴] در فاصلهٔ زمانیِ نوبختی و هنگامی که شیخ مفید (و. ۴۱۳ ه‍.ق/۱۰۲۲ م) مطالب خود را دربارهٔ امام دوازدهم ارائه داد، موضوعِ جانشینیِ حسن عسکری در بینِ شیعیان امامی جا افتاده بود.[۱۲۵] به هر شکل، تا سال‌های پایانی غیبت صغری، مصادف با دههٔ سی و چهل قرنِ دهم میلادی اکثریتِ شیعهٔ امامیه، امامتِ امام دوازدهم از نسلِ حسن عسکری را پذیرفته بودند.[۱۲۶]

به‌گفتهٔ سعید امیر ارجمند اعتقاد به غیبت در نزدِ شیعیان، در میان مجموعه عقایدی بود که از کیسانیه وارد شیعه شد. با این حال وی تأثیر واقفیّه — که بر امامتِ موسی کاظم توقف کردند — را در پذیرش ایدهٔ غیبت توسط شیعهٔ امامیه مهم‌تر می‌داند. اولین نوشته‌های کلامی در زمینهٔ غیبت را حدود سی سال پس از مرگ حسن عسکری و در آثار ابوسهل نوبختی و ابن قبه رازی می‌توان یافت. این دو که تمایلاتِ معتزله داشتند به‌جای اتکا به احادیث، راه حلی کلامی را برای نظریهٔ غیبت برگزیدند. ایده‌ای که در وضعیت بحران از نوواقفیان به عاریت گرفته‌شده‌بود.[۱۲۷] به‌نوشتهٔ پوناوالا آثار بجامانده از آن زمانِ شیعه چنین می‌نمایاند که شیعیان در ابتدا پیش‌بینی نمی‌کردند که غیبتِ امامِ غایب‌شان مدت زیادی ادامه داشته‌باشد. اما زمانی که غیبت امامِ شیعیان طولانی شد و حجّت بن حسن ظهور نکرد، شیعیان به‌تدریج امامِ پنهان را همان مهدی موعود پنداشتند. از حدود سال ۲۹۵ ه‍.ق/۹۰۸ م بود که شیعیان متوجه شدند که اوضاع غیرعادی‌تر از چیزی است که در ابتدا می‌پنداشتند و امامِ حاضری در آیندهٔ نزدیک وجود نخواهد داشت و نیز پرسش در مورد تعدادِ قطعیِ امامان، مورد بحثِ شیعیان قرار گرفته‌است. از این زمان است که حدیث‌هایی مبنی بر اینکه «تعداد امامان دوازده نفر است» بر سر زبان‌ها افتاد.[۱۲۸] به‌نوشتهٔ ورنا کلم[یادداشت ۵] مرگِ علی بن محمد سَمَری (۳۲۹ ه‍.ق)، آخرین نایبِ امام غایب، و آغاز دورهٔ غیبت کبری بار دیگر حیرت را در میان شیعیان برانگیخت. آن‌ها نهایتاً در سدهٔ پنجم به تبیینی عقلی در کلامِ شیعه از غیبت امام دست یافتند.[۱۲۹] در این زمان علمای شیعه با رویکردِ کلامی به تبیین نظریهٔ غیبت برخاستند.[۱۳۰] به‌نوشتهٔ حسن انصاری موضوع غیبت بر اساسِ یک طرحِ پیشینی طرح نشده و احادیثی پیشاپیش برای آن روایت نشده‌است، بلکه عالمانِ امامی نظیر ابوسهل نوبختی و ابن قبه رازی با حفظِ اصولِ اعتقادیِ خود در خصوص ضرورتِ وجودِ حجت و استمرارِ امامت، به این آگاهی رسیدند که امامت با امام دوازدهم خاتمه یافته‌است و عصر غیبت آغاز شده‌است.[۱۳۱] متکلمان از جمله شیخ مفید (و. ۴۱۳ ه‍.ق/۱۰۲۳ م) و شاگردانش بخصوص سید مرتضی (و. ۱۰۴۴–۱۰۴۵ م) به تدوینِ نظریاتِ کلامیِ امامت جهت تبیینِ ضرورتِ وجود امام زنده در شرایطِ غیبت پرداختند.[۱۳۲]

دوران امامت و غیبت

دوره سفرا یا غیبت صغری

بخشی از آخرین توقیعِ منسوب به حجّت بن حسن در دورهٔ وکلا در منابعِ شیعه که بیانگرِ دیدگاهِ شیعه در موضوعِ غیبت است.

… تو از اکنون تا شش روزِ دیگر خواهی مُرد؛ پس امرِ حساب و کتابِ خود را جمع‌وجور کن و دربارهٔ نیابت و وکالت به هیچ‌کس وصیّت مکن تا به جای تو بنشیند زیرا غیبتِ کامل فرا رسیده‌است؛ دیگر تا آن روزی که خدای تبارک و تعالی بخواهد، ظهوری نخواهد بود و آن پس از مدتِ درازی خواهد بود که دل‌ها را سختی و قساوَت فراگیرد و زمین از ستم و بیداد پُر گردد. به‌زودی از شیعیانِ من، ادعای مشاهده خواهند کرد؛ بدان هر کس که پیش از خروجِ سُفیانی و برآمدنِ صِیْحه و بانگی از آسمان، ادعای دیدنِ مرا نماید، دروغگو و تهمت‌زننده است. قدرت و توانایی از آنِ خداوندِ بلندپایهٔ بزرگ است و بس.[یادداشت ۶]

«
»

بنابر اعتقادِ شیعهٔ دوازده امامی، این دوره از مرگِ حسن عسکری در سال ۲۶۰ ه‍.ق/۸۷۴ م آغاز شده و تا سال ۳۲۹ ه‍.ق/۹۴۱ م به‌طول انجامیده‌است. در این دوره، مهدی تنها از طریقِ چهار سفیر یا نایب و آن هم در شرایطِ خاص با شیعیان تماس می‌گرفت. در طیِ دورانِ غیبت صغری، شیعیان از طریقِ این چهار نایب با مهدی در ارتباط بوده و درخواست‌ها و مسائلِ خود را طرح می‌کرده‌اند و پاسخ می‌گرفتند.[۱۳۴][۱۳۵]

به‌نوشتهٔ ساشادینا و جاسم حسین، شبکهٔ وکلا در دورانِ امامان مسئولِ گردآوریِ خمس، زکات و سایرِ وجوهاتِ شرعیِ شیعیان برای امامان بود. در شرایطی که چند امامِ آخر به‌شدت تحتِ نظارت و مراقبت بودند و امکانِ ارتباطِ مستقیمِ شیعیان با امامان وجود نداشت، عملاً ادارهٔ امورِ ساختارِ مرکزیِ جامعهٔ شیعه بر عهدهٔ وکلا بود. در شرایط غیبت امام، وکلا سرپرستی و رهبریِ مجازیِ جامعهٔ شیعه را در خصوصِ امورِ دینی و مالی برعهده گرفتند. جاسم حسین می‌گوید به‌تدریج رهبریِ شبکهٔ وکلا تبدیل به تنها مرجعی شد که می‌توانست مشروعیتِ امامِ جدید را تعیین و اثبات کند. برای نمونه محمد جواد وصیت خود در خصوص نصبِ علی هادی به‌عنوانِ امامِ بعد را به رئیسِ شبکهٔ وکلای خود گفت.[۱۳۶][۱۳۷] به‌نوشتهٔ ساشادینا، در منابع اولیه از جمله کتاب‌های کلینی و شیخ صدوق، به وکلا به‌طور عمومی اشاره شده و ابن بابویه چندین نفر را نام برده‌است که به‌گفتهٔ وی با مهدی در ارتباط بوده و سِمَتِ وکالت را بر عهده داشته‌اند بی‌آنکه کسی از آن‌ها را به‌عنوانِ وکیلِ ویژه یا نایب خاص معین کند. اما بخصوص برخی از وکلا به‌طور نیابی خمس را از شیعیان می‌گرفته‌اند و عثمان بن سعید نیز یکی از وکلای حسن عسکری بود. ساشادینا از بررسی روایاتِ ابن بابویه نتیجه می‌گیرد تعداد وکلا محدود به چهار تن نبوده و اصطلاح نیابتِ خاص در دوره‌های بعد برای تبیین غیبت صغری ایجاد شده‌است.[۱۳۸]

به‌نوشتهٔ ساشادینا، در شرایطی که جامعهٔ شیعه پس از مرگِ حسن عسکری دست‌کم به چهارده فِرقه منشعب شده بودند، پذیرشِ نهاییِ این عقیده که حسن عسکری فرزندی داشته که امامِ آخر و دوازدهم شیعه است در اواخرِ قرن سوم و اوایلِ قرن چهارم هجری رخ داد. این امر به‌رهبریِ محمد بن عثمان و شبکهٔ وکلای او در سراسرِ سرزمین‌های اسلامی و با کمک ابوسهل نوبختی، متکلم بزرگ شیعه، انجام شد. رابطهٔ نزدیک و دوستانهٔ ابوسهل با خاندان شیعهٔ بنی فرات که وزرای عباسیان بودند نیز پذیرشِ این امر را حتی در میانِ سایرِ مسلمانان تسهیل کرد. بدین ترتیب جامعهٔ شیعه، حُولِ اعتقاد به امامت حجّت بن حسن و رهبریِ محمد بن عثمان مجدداً متحد شد.[۱۳۹]

به‌نوشتهٔ ورنا کلم از دیدگاهِ تاریخی، اعتقاد به وجودِ «نُوّابِ اربعه» در آثار محدثان و علمای شیعهٔ چند دههٔ اولِ دورانِ موسوم به غیبت صغری به‌چشم نمی‌خورَد. کلینی اشارات مبهمی به نامه‌هایی از امام زمان می‌کند که به دستِ شیعیان می‌رسیده‌است.[۱۴۰] حتی در کتاب التنبیه ابوسهل نوبختی — که بین سال‌های ۹۰۳ تا ۹۱۳ م نوشته شده — به بحرانی در میان شیعیان اشاره شده‌است. ابوسهل می‌نویسد که تقریباً تمامِ یارانِ نزدیکِ حسن عسکری تا بیست سال بعد از مرگ او درگذشته‌اند. آن‌ها کسانی بودند که ادعا می‌نمودند با امامِ غایبِ شیعه در ارتباط هستند و فرمان‌های او را به اطلاع شیعیان می‌رساندند. بعد از مرگِ این افراد دیگر نشانی از امام برای شیعیان و اثباتی برای وجود او برای افرادی که دچارِ شبهه شده یا ناباوران وجود نداشت. در این زمان آن‌ها تنها می‌توانستند به‌کمک تفسیرِ احادیثِ امامانِ پیشینِ شیعه، غیبتِ طولانیِ امام را توجیه نمایند. در نوشته‌های نویسندگان شیعه تا چند دههٔ بعد از این زمان، به تداومِ فعالیتِ سفرا اشاره نشده‌است.[۱۴۱]

عنوانِ سفیر در ابتدا در کتاب الغیبةِ نعمانی به‌چشم خورد اما نام و تعدادِ این نایبان ذکر نشده‌بود. سپس ابن بابویه نام چهار نایب را در کمال‌الدّین ثبت نمود[۱۴۲][۱۴۳] و مبسوط‌ترین گزارش‌ها دربارهٔ فعالیت سفرا در کتاب الغیبةِ ابوجعفر توسی آمده‌است. به‌نوشتهٔ ایتان کولبرگ، عمدهٔ این گزارش‌ها بر مبنای دو کتاب است که اکنون در دسترس نیست: اخبار ابِی‌الْعَمْر و ابِی‌الْجَعفر الْعَمْریان اثر ابن بَرْنیّهٔ کاتب و اَلْاَخبارُ الْوَکالَةُ الْاَربَعَة نوشته احمد بن علی بن عباس بن روح صَیْرَفی. به‌گفتهٔ کولبرگ در دانشنامهٔ اسلام، اعتقاد به سفرا در نزدِ خاندان نوبختی شکل گرفت.[۱۴۴]

ورنا کِلِمْ در دانشنامهٔ ایرانیکا، چنین می‌نویسد که احتمالاً گسترشِ ایدهٔ نایبانِ چهارگانه توسط خاندان نوبختی در میانِ شیعیان انجام شده باشد. اطلاعات موجود در موردِ دو نایبِ اول چنین می‌نمایاند که این دو پس از مرگ‌شان به‌عنوانِ نایبِ خاصِ امامِ زمان شناخته شدند؛ زیرا نیابت باید از زمانِ مرگِ حسن عسکری شروع می‌شد. در سطح شخصی باید گفت دو خانوادهٔ عَمْری و نوبختی با هم خویشاوند بودند. دختر ابن عمری، اُمِّکُلثوم با یکی از نوبختی‌ها ازدواج کرد و مُنشیِ حسین بن روح بود. لازم است ذکر شود که به‌گفتهٔ ورنا کلم، نوهٔ ام‌ّکلثوم (ابن برنیه)، منبعِ اصلیِ کتاب‌های شیخ توسی بود که برای اولین بار وجودِ چهار نایبِ خاصِ امام زمان را مطرح نمودند.[۱۴۵]

نواب اربعه
۱) ابو عَمْرْو عثمان بن سعید عَمْری

منابع شیعه اطلاعات کمی در مورد زندگیِ دو نایبِ اول امام زمان به‌دست می‌دهند. عثمان ادعا می‌نمود که فرزند حسن عسکری را به‌چشم دیده بود. او از وکیلان حسن عسکری و هادی بوده‌است.[۱۴۶] به‌اعتقادِ کنونیِ شیعه، عثمان بن سعید مستقیماً توسط حسن عسکری به نیابت تعیین شده بود، هر چند به‌گفتهٔ کِلِم چنین پیداست که تعیین وی به سمتِ واسطهٔ امام دوازدهم به‌طور رسمی نبوده‌است.[۱۴۷] او سازماندهیِ شیعیانِ سامرّا را به‌عهده داشت. در زمان حسن عسکری، عثمان پول از شیعیانِ عراق به شیعیانِ سامرّا — که تحتِ کنترلِ شدیدِ عباسیان بودند — می‌رسانْد. عثمان کسی بود که بعد از مرگِ حسن عسکری، مراسمِ خاک‌سپاریِ او را سازمان‌دهی کرد.[۱۴۸]

۲) ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید

محمد همراهِ پدرش عثمان بن سعید، وکالتِ حسن عسکری را بر عهده داشت. از دیدگاه کنونی شیعه، محمد چهل سالْ وکالت را عهده‌دار بود و طی این مدت وجوهاتِ شیعیان را تحویل می‌گرفت و توقیعاتی از جانبِ امام به آنان می‌داد. وی سرانجام در سال ۳۰۵ ه‍.ق درگذشت.[نیازمند منبع]

۳) ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی

نکتهٔ مهم در مورد او این بود که بعد از ربعِ قرن، ارتباط رسمی با امام غایب از سر گرفته‌شد. اولین توقیعی که نوبختی در ۲۴ شوال ۳۰۵ ه‍.ق ارائه نمود، فرمانی بود که امام غایب در آن حسین بن روح را به‌عنوان نفرِ اولِ سلسله مراتب شیعه تأیید می‌کرد.[۱۴۹] به‌گفتهٔ شیخ طوسی، شروعِ نیابت نوبختی به‌سال ۳۰۶ ه‍.ق/۹۱۷ م بود. او توقیعاتی را منتسب به امام زمان ارائه می‌کرد و به پرسش‌های علمای قم پاسخ می‌داد. چنین به‌نظر می‌رسد که حسین بن روح نوبختی بیش از نوّابِ پیشین نزد شیعیان هم‌عصرش شناخته شده بود. حسین بن روح توانست به‌عنوان تنها نایبِ زمانِ خود توسط شیعیان پذیرفته شود و خاندان نوبختی تأثیر غالبی بر جامعهٔ شیعیان و علما داشتند.[۱۵۰] حسین بن روح همچنین کوشید تا غیبت را علاوه بر توجیه براساس حدیث، با رویکردی عقلی نیز توجیه نماید.[۱۵۱] حسین بن روح علاوه بر آنکه در میانِ شیعیانِ بغداد از موقعیتِ اجتماعیِ خوبی بهره‌مند بود، در میان دستگاه خلافتِ عباسی بخصوص آل فرات نیز از نفوذ و احترامِ قابل ملاحظه‌ای برخوردار بود.[۱۵۲]

در دوران حسین بن روح، ابوجعفر محمد بن علی شَلْمَغانی (اعدام شده در سال ۳۲۲ ه‍.ق/۹۳۳ م) دستیارِ حسین روح و مأمورِ او در بغداد، ادعا کرد که او سفیرِ واقعی و برحقِّ حسین بن روح است و البته پس از چندی به‌طور کلی قضیهٔ وجودِ امام غایب را انکار کرد. همچنین منصور حلاج نیز از کسانی بود که به مخالفت با نیابتِ حسین بن روح پرداخت و هر دو خشمِ شیعیانِ آن زمان را برانگیختند و با نفوذی که خاندان نوبختی داشتند، توسط دولتِ عباسی اعدام شدند.[۱۵۳]

۴) ابوالحسن علی بن محمد سمری (و. ۳۲۹ ه‍.ق/۹۴۱ م)

از دیدگاهِ تاریخی، تنها در زمانِ خاندانِ نوبختی بود که نوّابْ موردِ پذیرشِ عمومِ شیعه بودند و کنترلِ شیعیان را در دست داشتند. در زمان علی بن محمد، این کنترل دوباره از بین رفت و مورد پذیرشِ عمومِ شیعیان نبود. با مرگ سمری در سال ۳۲۹ ه‍.ق دورانِ موسوم به غیبت کبری شروع شد.[۱۵۴]

رویکرد اعتقادی: تولد، زندگی و قیام حجت بن حسن به روایت شیعه

در این بخش در خصوص دیدگاه‌های محدثان، متکلمان و نویسندگان شیعه دربارهٔ تولد، زندگی و قیامِ حجت بن حسن توضیح داده می‌شود.

نام، القاب و کنیه

نام مهدی در مسجد النبی

بنا بر روایاتِ شیعه، حجّت بن الْحسن هم‌نام و هم‌کُنیه با محمد پیامبر اسلام است. از محمد پیامبر اسلام، حدیثی با این مضمون نقل شده‌است: «مهدی از نسلِ من است. نامِ او نامِ من و کنیه‌اش، کنیهٔ من است». به‌گفتهٔ مادلونگ، این حدیث توسطِ طرفدارانِ مختار ثقفی و شیعیانِ کیسانیه برای محمد حنفیه، فرزندِ علی ابن ابی‌طالب و امام شیعیانِ کیسانیه جعل شده بود.[۱۵۵]

به‌گفتهٔ ایتان کولبرگ قدیمی‌ترین سندِ اعتقادیِ شیعه که به امام دوازدهمِ شیعه اشاره دارد دو کتابِ تذکره‌ایِ دینیِ فِرَقُ الشّیعة حسن بن موسی نوبختی و کتابِ اَلْمَقالاتُ والْفِرَق سعد بن عبدالله قمی هستند. در این دو کتاب که در حدود سالِ ۹۰۰ م (حدود ۲۸۷ ه‍.ق) تألیف شده‌اند، به‌هیچ وجه دلالت ندارد که نام امام دوازدهم در آن زمان موردِ اتفاقِ امامیه بوده‌است، در این دو منبع به‌روشنی بیان شده‌است که این نام رازی است که نباید فاش گردد. تنها اعضای فرقه‌ای دیگر او را «محمد» می‌خواندند. در هر صورت این نام توسطِ امامیه باید خیلی زود پذیرفته شده باشد، زیرا متکلمِ اهل سنت، ابوالْحسن اَشعَری (و. ۳۲۴ ه‍.ق/۹۳۶ م)، در مَقالاتُ الْاِسلامیّین امامیه را کسانی معرفی می‌کند که اعتقاد دارند محمد بن حسن، همان امام غایب است[۱۵۶] ساشادینا به روایاتی در شیعه اشاره می‌کند که اعلانِ نامِ امام دوازدهم را منسوب به زمانِ نایب دومْ ابوجعفر می‌داند.[۱۵۷]

شیعیان از بردنِ نامِ اصلیِ او نهی شده‌اند. هدفِ این کار در منابعِ شیعه مانند کلینی، نعمانی و شیخ صدوق، حفاظت از منجی در برابرِ خطری که از جانبِ بنی‌عباس متوجهِ اوست، ذکر شده‌است.[۱۵۸] اما این اصل به‌طورِ همه‌جانبه توسط شیعیان رعایت نمی‌شد. برای هماهنگ‌سازیِ افکار در این زمینه، کوششی در قالبِ این توضیح به‌عمل آمده‌است که قائم دو نام دارد: یکی احمد که نام شناخته‌شدهٔ اوست و دیگری محمد که مخفی است.[۱۵۹] لقب‌هایی مانند مَهدی (هدایت‌شده)، مُنتَظَر (کسی است که انتظارش را می‌کشند)، صاحِبُ الزَّمان، بَقیَّةُالله، و از همه بیشتر قائِم به‌معنی قیام‌کننده است.[۱۶۰] لقب دیگرِ او حُجَّت است. این نام به‌معنی اثباتِ وجودِ خدا در میانِ زمینیان است (یا کسی که به‌واسطهٔ او، خدایِ غیرقابل دسترس در دسترس قرار می‌گیرد).[۱۶۱]

تولد و زندگی

چراغانی و آذین‌بندی کوچه‌ها و خیابان‌ها به‌مناسبت نیمهٔ شعبان

توصیفات دقیقی در موردِ حجّت بن الحسن از نیمهٔ اول قرن دهم میلادی و قرن یازدهم میلادی (قرن چهارم و پنجم هجری) به بعد در کتاب‌های افرادی مانند شیخ توسی، شیخ صدوق و نعمانی وجود دارد.[۱۶۲] در روایاتِ نقل‌شده از این کتاب‌ها نام‌های متعددی برای مادرِ مهدی نقل شده‌است؛ مانند نَرجِس، رِیْحان، سوسَن، و مریم.[۱۶۳] برطبقِ همین روایات، مادر مهدی کنیزی سیاه از نوبیه بوده‌است. سه نامِ اول که معمولاً از نام‌هایی بوده‌است که در آن زمان بر کنیزان نهاده می‌شده‌است، گواهی بر این دسته از روایات هستند. در روایتی دیگر — که به‌نوشتهٔ امیرمعزی در دانشنامهٔ ایرانیکا از دیدگاهِ تاریخی صحت ندارد و بدون شک جنبه‌ای افسانه‌ای و تذکره‌ای دارد — مادر مهدی دخترِ سزارِ روم شرقی بوده‌است که به اسارت مسلمانان درمی‌آید و به‌صورت بَرده در بغداد به یکی از یارانِ هادی فروخته می‌شود. هادی نیز این کنیز را به عقد فرزندش درمی‌آورد. بر طبق بیشتر منابع، تولد مهدی در نیمهٔ شعبان سال ۲۵۶ ه‍.ق یا ۸۷۰ م است (یکی از مهم‌ترین جشن‌های شیعیان).[۱۶۴] اما منابع شیعه مانند شیخ مفید و کلینی سالِ تولدِ مهدی را ۲۵۵ ه‍.ق ثبت نموده‌اند.[۱۶۵]

در روایات شیعه، تولد امام شیعه، حالتی معجزه‌گونه دارد. در هنگامِ تولدِ او حَکیمه، عمهٔ امام یازدهم شیعه حضور دارد. هرچند در ابتدای حضورش در خانهٔ حسن عسکری اثری از علائمِ بارداری در نرجس نمی‌بیند. در روایات شیعه به‌تواتر نقل شده‌است که مهدی در هنگام تولد سخن گفته‌است.[۱۶۶] به‌اعتقاد شیعه نشانه‌های حاملگی در مادر، و همچنین تولد طفل به شکل معجزه‌آسایی مخفی ماندند، چرا که عباسیان به‌دنبالِ از بین بردنِ کودکی بودند که زمزمه‌هایی مبنی بر منجی بودنِ او وجود داشت. به‌گفتهٔ منابع شیعه، پدر فرزند، نوزاد را به چهل تن از اصحابِ نزدیکش نشان داد و پس از آن کودک از دیده‌ها نهان گردید. مطابق با بسیاری از منابع، حسن عسکری تاکتیکی دومنظوره برای تأمینِ امنیتِ کودک در نظر گرفت. نخست آنکه به جز در نزد یارانِ نزدیکش، تولد کودک را سِرّی نگاه داشت. به‌عنوان مثال او تا آنجا پیش رفت که مادر خود (حدیث) را یگانه وارثِ خود اعلام نمود. به‌گفتهٔ امیرمعزّی اکنون روشن است که بر اساسِ فقه شیعه، تحت شرایط خاصی، وقتی که فرزندی از متوفّیٰ باقی نمانَد ارث متعلق به مادر متوفی خواهد بود. دوم اینکه، حسن عسکری منابعی در اختیار داشت که بر غبارِ اوضاع بیفزاید و توجه دیگران را به شرحی که خواهد آمد — از موضوع تولد فرزندش — منحرف نماید. کمی پیش از مرگش در سال ۸۷۴ م، او شایعه‌ای را منتشر نمود مبنی بر اینکه کنیز او (صقیل) فرزندی از وی را حمل می‌کند. خبرچینانِ خلیفهٔ وقت (معتمد) فعالیت‌های امام حسن عسکری را که در آن زمان در اردوگاهی نظامی در سامرّا تحت مراقبت بود، از نزدیک از نظر گذراندند. پس از آنکه امام درگذشت، کنیز دستگیر شده و تحت مراقبت قرار گرفت. در طی یک سال بعد، او هیچ نشانه‌ای از حاملگی از خود بروز نداد و در نتیجه آزاد شده و به‌سرعت فراموش شد. بنابر گفتهٔ نویسندگان شیعه، بدین ترتیب بود که قضای الهی اجرا شد و امام دوازدهم — منجی منتظَر — نجات پیدا کرده و در خفا بزرگ شد.[۱۶۷]

بنابر اعتقادِ شیعهٔ دوازده امامی، پس از مرگ حسن عسکری جعفر بن علی، برادر حسن بن علی عسکری، اعلام کرد که امامِ شیعیان فرزندی نداشته‌است و وی جانشین برادر است؛ ولی به‌هنگامِ نماز گزاردن بر بدنِ حسن عسکری، حجت بن الحسن عمویش را کناری زد و بر او نماز گزارْد. جعفر به «جعفرِ کَذّاب» در بین شیعیان شهرت دارد و به‌اعتقاد شیعه، او به‌مانند کَنعان فرزندِ نوح و قابیل فرزند آدم، فرزند ناخَلَفِ امام دهمِ شیعه بوده‌است.[۱۶۸][منبع بهتری نیاز است] طبق روایت دیگرِ شیعه، کفن و دفنِ امام عسکری توسط سرپرستِ وکلای وی، عثمان بن سعید، انجام شد. عثمان بعداً به‌عنوان سرپرستِ وکلا در دورهٔ غیبت نیز به فعالیت خود ادامه داد.[۱۶۹]

دیدگاه امروزیِ شیعهٔ دوازده امامی این است که بحث مهدی، دوازده امام، قائم آل محمد وغیبت از زمان پیامبر مطرح بوده‌است و چنان‌که محمد حسین طباطبایی می‌گوید، طبق احادیث، پیامبر دقیقاً مشخص کرده که مهدی پسرِ امام یازدهم خواهد بود.[۱۷۰] این دیدگاه، ظهور افراد و فِرَقی که در سده‌های اول و دوم، خود را مدعیِ مهدویت دانسته و به‌عنوانِ قائم آل محمد قیام کرده‌اند یا باور به غیبتِ یکی از پیشوایان داشته‌اند را مؤیّدِ نظر خود می‌داند. بنابراین دیدگاه، موضوع غیبتِ مهدی از قبل نزد شیعیان مطرح بوده‌است؛ برای نمونه، به‌گفتهٔ طبرسی، یکی از محدثان شیعه به‌نام حسن بن محبوب (و. ۲۲۴ ه‍.ق/۸۳۸ م) که در عصر امامان پنجم و ششم شیعه، محمد باقر و جعفر صادق، می‌زیسته، در احادیث کتاب خود به‌نام مشیخه از دو غیبتِ کوتاه و طولانیِ قائم آل محمد یاد کرده‌است.[۱۷۱]

در روایات شیعه، صاحب‌الزّمان هر ساله در حج شرکت می‌کند. در طول تاریخِ شیعه افراد زیادی ادعا نموده‌اند که مهدی را در هنگام حج ملاقات کرده‌اند. معدودی از روایات شیعه، محل زندگی مهدی را مکّه ذکر کرده‌اند. این روایات چنین نقل می‌کنند که امام شیعیان در خانه‌ای به‌نام بیت‌الْحَمد زندگی می‌کند. در این خانه چراغی است که از زمان تولد تا قیام صاحب‌الزّمان روشن است. روایتی دیگر محل زندگی مهدی را در کوه‌های بین مکه و طائف ذکر کرده‌است. همچنین روایاتی دیگر از حضور مهدی در روز عاشورا حکایت می‌کنند. این روایات محل زندگیِ امام شیعه را کربلا یا کوفه می‌دانند.[۱۷۲] در باورهای عامیانه چنین گفته می‌شد که مهدی در شهرهایی به‌نام جابُلْقا و جابُلْسا زندگی می‌کند. در قرن‌های گذشته سفرنامه‌های متعددی از شیعیانی موجود است که مدعی بوده‌اند به این شهرها سفر کرده‌اند و به دیدن امام خود نائل شده‌اند. تنها دانشِ جغرافیِ مدرن بود که وجود نداشتن چنین شهرهایی را به مردم نشان داد.[۱۷۳]

غیبت

مرقد علی بن بابویه پدر شیخ صدوق. شیخ صدوق از روایت‌کنندگانِ اصلی گفتارهای محمد و یازده امام پیشین در خصوص امام غایب، دوران غیبت و ظهور منجی موعود است.[۱۷۴]

از دیدگاه شیعیان، دورانِ امامت وی به دو دورهٔ غیبت و ظهور تقسیم می‌شود. دورهٔ غیبت نیز به دو دورهٔ غیبت صغری (کوتاه مدت) و غیبت کبری (بلند مدت) تقسیم می‌شود. غیبت صغری از تولد حجت بن الحسن در سال ۲۵۵ ه‍.ق یا درگذشت امام یازدهم در سال ۲۶۰ ه‍.ق آغاز می‌شود و تا مرگِ چهارمین نایبِ خاصِّ مهدی در سال ۳۲۹ ه‍.ق پایان می‌پذیرد. از این زمان غیبت کبری شروع شده و تا ظهورِ او ادامه خواهد داشت. در منابع شیعه حدود هفتاد روایت از پیامبر اسلام و اهل بیت وی دربارهٔ غیبت به‌طور صریح یا با اشاره همراه با تحلیل نقل شده‌است.[۱۷۵]

«غیبت» در شیعه به‌معنای ناپیدا بودن در مقابل «ظهور» است و نه به‌معنای «ناپدید بودن» در مقابل «حضور». از دیدگاه شیعیان، غیبت دوره‌ای است که مهدی در میان مردم هست، ولی ظهور ندارد. دورهٔ غیبت به دو دورهٔ غیبت صغری (کوچک‌تر) و غیبت کبری (بزرگ‌تر) تقسیم می‌شود و با ظهورِ مهدی به‌پایان می‌رسد. از دیدگاه شیعه، «صاحب‌الزّمان» عنوانِ ویژهٔ امام غایب است. کسی که برای حواسِّ ظاهری ناپیدا، ولی حاضر در قلبِ مؤمنان است. از دید هانری کوربَن نقدِ تاریخی برای درک و کشفِ پدیدهٔ غیبت ناکارآمد است، زیرا غیبت مربوط به «تاریخ قدسی» است.[۱۷۶] کوربن تاریخ قدسی را تاریخی می‌داند که بر اساس مشاهده، ثبت و تحلیلِ شواهدِ تجربیْ استوار نیست بلکه براساسِ درکی است که از ورای حقایقِ مادی و تجربی آمده‌است.[۱۷۷]

به‌اعتقاد شیعه، زمین هیچ‌گاه از امامِ معصوم خالی نخواهد ماند و همین امر دلیلی بر وجود امام زمان در دورانِ غیبت کبری است.[۱۷۸] برخی اسلام‌پژوهانِ امروزی عدم پذیرشِ عمومیِ آخرین نابب در میان جامعهٔ شیعه را به‌منزلهٔ شکستِ نهادِ نیابت و سفارت به‌عنوان مرجعِ سلسله مراتبیِ مرکزی در میان جامعهٔ شیعه تلقی کرده‌اند.[۱۷۹] موژان مؤمن و ایتان کولبرگ[۱۸۰] می‌نویسند که شبکهٔ وکلا توانست به‌اندازهٔ طولِ عمرِ طبیعی یک انسان (هفتاد سال) انجام وظیفه نماید. اما بعد از آن، حیرت و شکِّ شیعیان در مورد غیبت مجدداً شروع شد. عالمانِ اوایل دورانِ آل بویه تلاش زیادی کردند تا در کتاب‌های خود غیبت امام دوازدهم را اثبات کنند.[۱۸۱]

از منظر شیعیان، با توجه به شرایط و فشارهای عباسیان، امام در خفا به‌سر می‌بُرد؛ اما در ابتدای دورانِ غیبت کبری، هیچ متنِ روشنی در میان منابع شیعه که دلالت بر طولانی بودنِ مدتِ غیبت حتی بیش از طول عمرِ انسانِ معمولی باشد وجود ندارد. در آن زمان کوششی برای توجیهِ عمر طولانیِ امام زمان انجام نشد. برخلاف آنچه ابن بابویه و دیگران انجام دادند. در سال‌های ابتدایی غیبت کبری، اینکه کدام یک از دو غیبتِ امامِ شیعه طولانی‌تر خواهد بود روشن نبود. چنین عدم قطعیتی برای مثال در نوشته‌های نعمانی سیزده سال پس از غیبت کبری به‌چشم می‌خورد.[۱۸۲]

هانری کوربن[یادداشت ۷] در خصوص باور عرفانیِ شیعی نسبت به دوران غیبت کبری چنین می‌گوید که با آغاز این دوره، امام دوازدهم در قلمرو مادی قرار ندارد. بدین ترتیب امام غایب تا زمان ظهور، تنها در رؤیا یا شهود قابل رؤیت است. او در این شرایط ورای محیطِ طبیعت است.[۱۸۳] به‌اعتقاد شیعه در این دوران ولایتِ مهدی همچنان ادامه دارد و متوقف یا منقطع نشده اما به شکل پیچیده‌ای به حالت «تعلیق» درآمده‌است. این تعلیق با توجه به جایگاهِ بسیار رفیعی که شیعه برای امامان قائل است، جامعهٔ شیعه را با پیامدهای تازه و پیچیده‌ای روبه‌رو می‌کند. از نظر شیعیان حجت بن حسن زنده، حاضر و ناظر بر اعمال و رفتارِ آن‌هاست و شاید به‌طور ناشناس با او ملاقات کرده باشند. وی وجودِ حاضری است که حضور او قابل درک نیست. جامعهٔ شیعه در تاریخ غیبت مجموعهٔ بزرگی از اشعار، مَراثی و مَدایِح، خواب‌ها و رؤیاها و الهام‌های شخصی و ادعاهای ارتباطِ اشخاصِ پرهیزگار با او را گردآوری کرده که این امر حضورِ وی در صحنه و فعالیتش را برای جامعهٔ شیعیان همچنان ملموس نگاه داشته‌است.[۱۸۴] در روایات شیعه نقش امام در زمان غیبت، گاه به خورشیدِ پشتِ ابر تشبیه شده‌است[۱۸۵] شریف مرتضی در استدلال خود در زمینه غیبتِ امام دوازدهمِ شیعیان موضوع «لطف» در وجودِ غیبت را چنین خلاصه می‌کند:[۱۸۶]

با نیل به وجود او در میان‌شان و با اطمینان از وجوب اطاعت از او، شیعیان بی شک از او شرم خواهند نمود و به او احترام می‌گذارند و در نتیجه مرتکبِ شرّ نمی‌شوند. آن‌ها از اینکه از جانب او موردِ توبیخ یا سرزنش قرار گیرند واهمهٔ دارند. بدین ترتیب، ارتکابِ اعمالِ بد در میان‌شان کم می‌شود و اعمالِ خوب زیاد می‌گردد.

سید روح‌الله خمینی برای بیان فلسفه و چرایی غیبت از مقدمات و استدلالِ زیر استفاده می‌کند: ۱) هدفِ بعثتِ انبیا «اجرای قسط و عدل» بوده‌است.[۱۸۷][یادکرد یافت نشد] ۲) این هدف به دلایلی تاکنون محقّق نشده‌است و ما امروزه شاهدِ بی‌عدالتی در سراسر جهان هستیم. ۳) هیچ‌کس قدرت ندارد که عدالتِ حقیقی را به‌اجرا درآورد، به‌جز انسانِ عادل و کامل، و او کسی جز حجّت بن الحسن نیست.[۱۸۸][یادکرد یافت نشد]

  1. از آنجا که وی آخرینِ وصیّ پیامبر است و پس از او دیگر امام معصومی نخواهد بود، بنابراین او باید تا عصر ظهور زنده بماند و عمر طولانی داشته باشد تا آن هدف والا را اجرا نماید.
  2. اگر امام زمان هم مانند پدران خود به‌طور معمولی و آشکارا در میان مردم زندگی می‌کرد و قابل دسترسی بود، همچون آن‌ها توسط مخالفین به قتل می‌رسید: «اگر مهدی موعود (عج) هم مثل سایر اولیا به جوار رحمت حق می‌رفتند، دیگر در بشر کسی نبوده‌است که این اجرای عدالت را بکند…»

۶) بنابراین، فلسفهٔ غیبت حجت بن الحسن «تضمین حیات او به‌منظور تحقق آرزوی انبیا و اولیای الهی و اجرای عدالت در زمان موعود» است. اینکه وی را «ذخیرهٔ الهی» می‌نامند اشاره به همین معناست.[۱۸۹][یادکرد یافت نشد]

ظهور، قیام و تشکیل حکومت جهانی

برطبق روایاتی در شیعه مهدی در مسجدالحرام و در بین رُکنِ یَمانی و حَجَرُالْاَسْوَد (شماره ۸ و ۱۱ در تصویر) و مقام ابراهیم (که در تصویر با شماره ۷ مشخص است) ظهور می‌کند.[۱۹۰]

در روایات شیعیان نشانه‌های متعددی برای ظهور مهدی قائم ذکر شده‌است از جمله: خروج یمانی، سُفیانی، صِیْحهٔ آسمانی که از آمدن قائم خبر می‌دهد، کشته‌شدنِ نَفْسِ زَکیّه در مکه تنها ۱۵ روز قبل از ظهورِ قائم، فرورفتن سرزمین بَیْداء (فرورفتن ارتش سفیانی در زمین در هنگام رژه در مکه). هر چند توسی، نعمانی و صدوق در ترتیبِ اتفاق افتادنَ این نشانه‌ها با هم یک‌نظر نیستند. هر سه ذکر می‌کنند که این نشانه‌ها در یک سال اتفاق می‌افتد.[۱۹۱] در این روایات مهدی در بین رکن‌های یمانی و حجرالاسود و مقام ابراهیم، در کعبه ظهور می‌کند.[۱۹۲] روز ظهور مقارن با عاشورا است. مرکز حکومت وی در کوفه قرار دارد. وی مَقَرِّ حکومتش را در مسجد کوفه برپا می‌کند و خزانه‌اش را در مسجد سَهْله مستقر می‌کند.[۱۹۳]

در روایات شیعه، شیعیان از تعیینِ وقتِ ظهورِ مهدی برحَذَر داشته شده‌اند، و تعیین‌کنندگانِ وقت ظهور، دروغگو دانسته شده‌اند.[۱۹۴] در میان روایات شیعه، اجماعی در مورد مدت زمانِ حکمرانیِ مهدی پس از ظهورش نیست. برای مثال حدیثی از محمد باقر، امام پنجم شیعه نقل شده‌است که مدت زمان حکومت مهدی را پس از ظهور ۳۰۹ سال ذکر کرده‌است. حدیثی دیگر به‌نقل از صادق نقل شده‌است که این مدت را هفت سال ذکر کرده‌است اما به‌گفتهٔ جعفر صادق، امام ششم شیعیان امامی، هر سالِ این حکومت به‌اندازهٔ هفتاد سالِ عادی خواهد بود. در حدیثی دیگر که شیخ صدوق از صادق نقل کرده‌است، او از وجود دوازده مهدی پس از قائم (و نه دوازده امام) خبر داده‌است. این مهدی‌ها از میان شیعیانِ امام زمان خواهند بود.[۱۹۵]

طبق نظر علی کورانی در کتاب عصر ظهور بر اساس جمع‌بندی روایات شیعه و سنی در خصوص ظهور و قیامِ مهدی موعود، ظهور مهدی از ابتدا تا تشکیلِ حکومت، چهارده ماه طول می‌کشد. ظهور از ماه رجب و با خروج سفیانی آغاز می‌شود. در شش ماه نخست، ظهورِ مهدی غیرعلنی است و او در اضطراب و نگرانی است و امور را به‌طور مخفیانه توسط یارانش رهبری می‌کند. سپس در روز عاشورا از ماه محرّم، قیام قائم از مکه در مسجدالحرام در کنار کعبه با ۳۱۳ تن از یارانش آغاز می‌شود؛ درحالی که پرچم محمد در غزوهٔ بَدْر را در دست دارد که بر آن نوشته شده‌است: اَلبَیعةُ لله[۱۹۶]؛ سپس از آنجا رهسپار مدینه، و بعد عراق و نهایتاً شام می‌شود. او طی هشت ماه دشمنانش را شکست می‌دهد و جهانِ اسلام را یکپارچه تحت فرمانِ حکومتِ خود درمی‌آورد. سرانجام وارد قدس می‌شود. آنگاه با رومیان — که به‌نظر کورانی مقصود غربیان هستند — پیمان آتش‌بس می‌بندد.[۱۹۷] در این اثنا طبق روایاتِ مسلمانان عیسی از ملکوت فرود می‌آید، تا حجت بر یهودیان و مسیحیان تمام شود. ترتیب حوادث فرودِ مسیح و آتش‌بس میان مسلمانان و رومیان (غربیان) در روایات دقیقاً مشخص نیست. به‌هر حال مسیح به مهدی می‌پیوندد و پشت سرِ مهدی نماز می‌خواند. سپس رومیان پیمان آتش‌بس را نقض می‌کنند و جنگ بسیار بزرگی در ساحل شرقی مدیترانه رخ می‌دهد و مهدی پیروز می‌شود.[۱۹۸]

پس‌آیند اعتقاد به امام دوازدهم در طول تاریخ و مسائل امروزی

در روز جمعه شاهِ والاجاه بجانب مسجدِ جمعهٔ تبریز رفته فرمودند تا خطیب آنجا که یکی از اکابرِ شیعه بود، بر سر منبر رفت و شاه خود بر فرازِ منبر برآمد. شمشیر حضرت صاحب‌ُالْاَمر علیه‌السلام را برهنه نمود و چون آفتاب تابان ایستاد.

نگاره‌ای دربارهٔ اعلامِ تشیع به‌عنوان مذهبِ رسمیِ ایران توسط شاه‌اسماعیل صفوی در مسجد جامع تبریز در سال ۱۵۰۱ م. زمانی که شاه اسماعیل صفوی ایران را تسخیر نمود بسیاری از هوادارانِ شاه اسماعیل، او را همان مهدی موعود دانستند.[۱۹۹]
مسجد جمکران محلی که بر طبق برخی روایاتِ متأخرِ شیعه به‌خواست حجّت بن الحسن بنا شده‌است و مورد توجه وی است.[۲۰۰]

برای بیشتر از یک هزاره، ایدهٔ ظهور مهدی در آینده، روزنهٔ امیدی برای مذهب شیعه به ارمغان آورده‌است. امید به ظهور امام در آینده، به‌عنوان نیرویی متعادل‌کننده در میانِ شیعیان عمل نموده تا هر فعالیتِ سیاسی را تا ظهور امامِ موردِ انتظار به تعویق بیندازند. موعودگراییِ دوازده امامی جنبشی آرامش‌طلب است که به‌دنبال حضورِ صلح‌آمیز در جامعهٔ مسلمانان در عینِ نگاه داشتنِ ویژگی‌های اختصاصیِ خود در زمینهٔ امامت و مخصوصاً امامتِ حجتِ غایب است.[۲۰۱] محمد حسین طباطبایی در خصوص آثارِ باور به امام غایب از نظر شیعه می‌نویسد تصوّرِ ظهورِ مهدی در ردیف تصورِ قیامت است که مشابهِ اعتقاد به پاداش و جزای اعمال موجب حفاظتِ حیات معنویِ مسلمانان می‌شود. این باور مربوط به دو قرن و نیم پس از ظهور اسلام نیست بلکه پیامبر پیش از ولادتش بشارت داده که برای شیعیانِ معتقد از آغاز نقطهٔ امید بوده‌است. باور به ظهور مهدی به انسان نوید می‌دهد که جهان بشری سرانجام روزی به کمالِ مطلوب که حیاتِ سراسرْ سعادت و خوشبختی و کامیابی است دست خواهد یافت. با وجود ایمان به چنین حقیقتی، تصورِ شکست خوردن و بی‌فایده بودنِ تلاش برای انسانِ مسلمانْ محال است. با چنین ایمانی، مسلمان پیوسته خود را کامیاب می‌یابد و هرگز در اثر انباشتِ مشکلات و گرفتاری‌ها، امیدِ نجات و رستگاری را از دست نخواهد داد.[۲۰۲]

در قرن چهارم هجری و هنگامی‌که سلسلهٔ شیعهٔ آل بویه بر عراق و ایران مسلط شدند، هفتاد سال از غیبت امام شیعه می‌گذشت و یک امام غایب محدودیتی برای آل‌بویه به‌وجود نمی‌آورْد؛ بنابراین آل‌بویه که در ابتدا شیعهٔ زیدی بودند، به شیعهٔ دوازده امامی گرایش یافتند و از آن حمایت نمودند.[۲۰۳] از طرف دیگر، فشارها و سرکوب‌های عباسیان با یک احساس شدیدِ یأس در میان شیعیان امامیه که برخلاف بسیاری از شیعیانِ زیدیه از به‌چنگ آوردنِ قدرت از طریق روش‌های انقلابی بازمانده‌بودند، همراه و هم‌زمان بود. برای آن‌ها امام غایب، جاذبه‌های فکری و سیاسیِ آشکاری به‌دنبال داشت. این امر امامیه را قادر ساخت تا حکومت طرفدارِ شیعهٔ آل بویه را به‌رسمیت بشناسد و با آن همکاری کند، بدون آنکه وفاداری خود نسبت به امام غایبِ خود را فدای این کار سازند. این همکاری با آل‌بویه توانست شیعیان را به مرکزِ قدرت نزدیک‌تر نماید. با اعلامِ وفاداری به آل بویه، شیعیان توانستند در تقاضای حقوق خود صریح‌تر و بی‌پرواتر باشند. به‌نظر کولبرگ در این دوران، شیعیان با تقویت پایگاهِ خود در مراکزِ حساسِ مالی و حکومتی، شاید در پی این بودند که از یک سو امتیازاتی از شکلِ موجودِ حکومت به‌دست آورند و از سوی دیگر نهایتاً مذهبِ تسنن را از درون تضعیف کنند.[۲۰۴]

هنگامی که ترکان سلجوقی از شمال شرق ایران به‌پیش آمدند و سرزمین‌های اسلامی را مسخر کردند، براساس شعرهای منسوب به زمان جعفر صادق، نویسندگان اسلامیْ ترکان را زمینه‌سازِ ظهور مهدی می‌دانستند.[۲۰۵] هنگامی که مغولان به ایران حمله نمودند دوباره چنین اعتقاداتی در مورد مغولان در بین شیعیان که در آن زمان در ایران کماکان در اقلیت بودند، جاری شد. شیعیانِ پرنفوذی مانند خواجه نصیرالدین طوسی نیز با مغولان همکاری نمودند.[۲۰۶]

در طول تاریخِ شیعه افراد متعددی بوده‌اند که با نام مهدی قیام کرده‌اند و در مواردی خود توانسته‌اند نظامی نو به‌وجود آورند. بنابر گفته ژان پیر فیلیو از زمان تبیین دکترینِ غیبت توسط روحانیت شیعه، با هدف محدود کردن جنبش‌ها و قیام‌های سیاسیِ تحت نام مهدی، روحانیت شیعه کوشش کرد که خود تنها نهادی باشد که وظیفهٔ تفسیر نشانه‌ها و زمان ظهور را به‌عهده داشته باشد. اما این تلاشِ روحانیت شیعه برای کنترل جنبش‌های سیاسیِ تحت نام مهدی همیشه موفقیت‌آمیز نبوده‌است. برای مثال زمانی که شاه اسماعیل صفوی ایران را تسخیر کرد، بسیاری از هوادارانِ شاه اسماعیل، او را همان مهدی موعود دانستند. هرچند بعد از شکست شاه صفوی از ترکان عثمانی او مجبور شد از جاه‌طلبی‌های خود عُدول کند. از آن پس شاه اسماعیل در نزد طرفدارانش به‌عنوان نمایندهٔ امام زمان شناخته می‌شد.[۲۰۷] جنبش بابی بدون شک شاخص‌ترین جنبش‌های موعودگراییِ شیعه پس از ظهور صفویان بود. این جنبش نتیجهٔ حدود نیم قرن انتظار برای ظهورِ امام زمان به‌دنبال فرارسیدن هزارهٔ مهدی و تعالیم و آموزه‌های درون و برون جنبشِ شیخیه بود. علی محمد باب ابتدا ادعا نمود که بابِ امام زمان است و سپس در سال ۱۲۶۴ ه‍.ق/۱۸۴۸ م آشکارا ادعا کرد که مهدی موعود است. این جنبش در نهایت به گسست از شیعه و تشکیلِ آیینی جدید منجر شد.[۲۰۸]

در دوران معاصر جنبش‌های متعددی در بین شیعیانِ لبنان، عراق و ایران شکل گرفته‌است که یا خود را نمایندهٔ امام زمان یا هموارکنندهٔ زمینه‌های ظهورِ امام زمان دانسته‌اند یا مدعی هدایت و تأثیرپذیری جنبش توسط امام زمان بودند. چنین رویکردی را در دوران معاصر در جنبش‌ها و نظام‌هایی مانند نظام جمهوری اسلامی ایران، جِیْشُ الْمَهدی به‌رهبری مُقتَدیٰ صدر و حزب‌الله لبنان می‌توان دید.[۲۰۹]

هزاران نفر از شیعیان به مسجد جمکران در حوالی قم و در مسیر راه قم–کاشان می‌روند. به‌خصوص در سه‌شنبه شب و روزی که در روایات شیعه، مهدی در این روز و در این محل ظاهر شده‌است.[۲۱۰] در دوران ریاست جمهوریِ محمود احمدی‌نژاد، او عنوان می‌کرد که امام مهدی فعالیت‌های روزانهٔ دولت او را حمایت می‌کند و به او در مواجهه با فشارهای بین‌المللی کمک می‌نماید. یا در سخنرانی دیگری عنوان نمود که دلیل حملهٔ آمریکا به عراق این بوده‌است که آن‌ها دریافته بودند که امام زمان قرار است که در عراق ظهور کند. این اظهارنظرهای احمدی‌نژاد با انتقادهای زیادی از جانب منتقدین وی و روحانیان شیعه مواجه شده‌است.[۲۱۱][پیوند مرده] در سال ۲۰۱۱ م مستندِ جنجالیِ ظهور بسیار نزدیک است باعث جنجال‌های بسیار شد. تا آنجا که منابع دولتی در ایران از ممنوعیتِ انتشار و توزیعِ این مستند خبر دادند.[۲۱۲]

در کنار جمکران مکان‌های دیگری به‌خاطر ارتباطش با امام دوازدهم شیعیان مورد توجه قرار گرفته‌است و قداست یافته‌است. مانند کوه سفید کنارِ مسجد جمکران که در بین باورمندان به محل پادگانِ سپاه مهدی در هنگام ظهور شهرت یافته‌است یا مسجد محدثین در شمال ایران و در شهر بابل که مشهور است به‌دستور امام زمان ساخته شده‌است.[۲۱۳]

اعتقاد به ظهورِ امام غایب (به‌عنوان مهدی)، شیعیان را در تحمل شرایطِ دشوار یاری نموده و به آن‌ها امیدِ آینده‌ای سرشار از دادگری داده‌است. مبالغه‌آمیز نیست اگر گفته شود بدون اعتقاد به چنین نقشی برای امام دوازدهم، مذهب شیعه نمی‌توانست در مقابل آزار و اذیت سلسله‌های مختلف در تاریخ اسلام — تا پیش از تشکیل صفویه در قرن شانزدهم — دوام بیاورد. بنابرین غیبت امام به‌عنوان نیروی خلّاقی در جان‌های شیعیان عمل نمود تا نه تنها در مقابل مشکلات زمان صبور باشند، بلکه آن‌ها را آماده نمود تا وظیفهٔ تاریخی خود در تأسیس حکومت اسلامی را حتی پیش از آنکه امام، رهبریِ شیعیان را بر عهده بگیرد به‌انجام برسانند.[۲۱۴]

دیدگاه اهل سنت

با توسعهٔ دکترینِ مهدویت در نزد شیعیان، فقهِ اهل سنت سعی نمود تا از اعتقاد به مهدی فاصله بگیرد.[۲۱۵] با وجود حمایت از اعتقاد به مهدی توسط بعضی محدثینِ مهمِ اهل سنت، اعتقاد به مهدی هیچ‌گاه به‌عنوان مبانیِ اصلیِ فقهِ اهل سنت در نیامده‌است. در اعتقادات اهل سنت به مهدی اشاره شده‌است، ولی به‌صورت نادر. بسیاری از علمای مشهورِ اهل سنت مانند محمد غزالی از بحث کردن در مورد این موضوع اجتناب کرده‌اند. البته به‌گفتهٔ مادلونگ این اجتناب کمتر به‌خاطر عدمِ اعتقاد به مهدی[۲۱۶] و بیشتر (به‌گفتهٔ رضا اصلان بخشی) به‌خاطر برنیانگیختنِ شورش‌ها و جنبش‌های اجتماعی بوده‌است. هر چند همچنان بحث‌های شدیدی بین علمای سنی در خصوصِ نقشِ مهدوی و سیاسیِ وی وجود دارد.[۲۱۷][۲۱۸] موارد استثنایی مانند ابن خلدون در کتاب مقدمه وجود دارد که آشکارا با اعتقاد به مهدی مخالفت می‌کند و تمامِ احادیثِ مربوط به مهدی را ساختگی می‌داند. در میان محدثین و علمایی که به مهدی پرداخته‌اند دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. در احادیثی در کتاب‌های اهل سنت مهدی همان عیسی مسیح است. در روایاتی دیگر حرفی از هویت فرد نیست یا گفته شده‌است که به‌همراهِ عیسی قیام می‌کند. همچنین مهدی از نسل حسین، نسل حسن یا فرزند حسن عسکری، امام یازدهم شیعه دوازده امامی، ذکر شده‌است.[۲۱۹]

طبق گفتهٔ ویلفرد مادلونگ در دانشنامهٔ اسلام، بین قرون هفتم تا سیزدهم هجری برخی علمای اهل سنت از این عقیده که حجت بن حسن همان مهدیِ منتظَر است حمایت کردند:[۲۲۰]

  • در سال ۶۴۸ ه‍.ق/۱۲۵۰ م محدثِ سوریِ شافعی‌مذهب، محمد بن یوسف الْگَنجی الْقریشی، کتابی تألیف کرد با عنوان اَلْبیانُ فی اخبارِ صاحبِ الزَّمان که در آن با استناد به احادیثِ اهل تسنن اثبات نمود امام دوازدهم همانا مهدی است.
  • در سال ۶۵۰ ه‍.ق/۱۲۵۲ م کمال‌الدین محمد قرشی، دانشمند شافعی، کتاب مَطالبُ السَئول فی مَناقبِ آلِ الرَّسول، را در شهر حَلَب تکمیل نمود. در این کتاب وی از امامتِ دوازده امام پشتیبانی نمود و به مخالفت‌های اهل تسنن در زمینهٔ اعتقاد به اینکه امام دوازدهم همان مهدی است پاسخ داد. وی در کتابش چنین می‌نگارد:[۲۲۱]

«ابومحمد حسن عسکری (متولد در سال ۲۳۱ ه‍.ق) … منقبت و مزیّت بسیار بزرگی که خداوند به وی اختصاص داده… این است که مهدی (علیه‌السلام) از نسل او و فرزند اوست»؛ «اَبُوالْقاسِم محمّدُ بنُ الْحسنِ الْخالِصِ بن علیِّ الْمُتِوَکِّلِ بنِ محمّدِ الْقانِعِ بنِ علیِّ الرِّضا بنِ موسَی الْکاظمِ بنِ جعفرِ الصّادقِ بنِ محمّدِ الْباقرِ بنِ علیِّ زَیْنِ الْعابِدینِ بنِ الْحُسَیْنِ الزَّکیِّ بنِ علیِّ الْمُرتَضیٰ أمیرِالْمُؤْمنینِ بنِ أبی‌طالب (عَلَیْهم‌ُالسَّلام)، اَلْمَهدیُّ، الْحُجَّةُ، الْخَلَفُ الصّالِحُ الْمُنْتَظَر علیهمُ السّلام و رحمةُ اللّه و بَرَکاتُه»

  • سبط بن جوزی، کمی پیش از وفات خود در سال ۶۵۴ ه‍.ق در دمشق، کتاب تَذکَرَةُ الْخَواص را نوشت که در آن گزارش‌های منابعِ اهل تسنن در بیان فضائل علی و فرزندانش به‌خصوص دوازده امام را گردآوری نمود و در پایان تصریح نمود که امام دوازدهم همانا صاحب عصر و مهدی موعود است.
  • در دایرهٔ صوفیان نیز منابعی در تأیید مهدی بودنِ امام دوازدهم وجود دارد. ابوبکر بیهقی (و. ۴۵۸ ه‍.ق/۱۰۶۶ م) بیان نموده‌است که برخی از مشایخِ صوفیه نظر امامیه در مورد هویتِ مهدی و غیبت او را قبول دارند. صوفی ایرانی، صدرالدین ابراهیم حَمّویی (اواخر سدهٔ هفتم/سیزدهم) از نظر امامیه در کتابش، فَرائِدُ السِّمْطَیْن پشتیبانی نمود. صوفی مصری، اَلشَّعرانی، با وجود اینکه عموماً هیچ موافقتی با شیعه نشان نمی‌داد، در کتاب اَلْیَواقیتُ و الْجَواهِر (نوشته‌شده در سال ۹۵۸ ه‍.ق/۱۵۵۱ م) تصریح نمود که مهدی پسرِ امام حسن عسکری است که در سال ۲۵۵ ه‍.ق/۸۶۹ م به‌دنیا آمده است و تا زمانِ ملاقات با عیسی زنده خواهد ماند.

سال‌شمار امامت امامان دوازده‌گانه شیعه

۱
۲
۳
۴
۵
۶
۷
۸
۹
۱۰
۱۱
|
۶۳۲
|
۶۵۲
|
۶۷۲
|
۶۹۲
|
۷۱۲
|
۷۳۲
|
۷۵۲
|
۷۷۲
|
۷۹۲
|
۸۱۲
|
۸۳۲
|
۸۵۲
|
۸۷۲

سال میلادی

۱۲
|
۸۷۴
|
۹۸۸
|
۱۱۰۲
|
۱۲۱۶
|
۱۳۳۰
|
۱۴۴۴
|
۱۵۵۸
|
۱۶۷۲
|
۱۷۸۶
|
۱۹۰۰
|
۲۰۱۴

سال میلادی

توضیحات
  • این الگو بر مبنای اندیشهٔ شیعه است.
  • در اندیشهٔ شیعی دورهٔ امامت و خلافت الهی علی بن ابی‌طالب از درگذشت پیامبر اسلام آغاز شده‌است. دورهٔ زمامداری وی بر مسلمین پس از کشته‌شدن عثمان بن عفان آغاز شد.
  • آغاز امامت هر امام مصادف با درگذشت امام پیشین است.
  • دورهٔ امامت حجت بن حسن از لحظهٔ درگذشت امام پیشین خود آغاز شده‌است و چون به عقیدهٔ شیعیان دوازده امامی وی زنده و از نظرها پنهان است، بنابراین امامت حجت بن حسن تا زمان ظهور وی و پس از آن تا زمان ازدنیارفتن او ادامه دارد.
  • مقیاس نمودار در ردیف نخست با مقیاس ردیف دوم (مرتبط با حجت المهدی) یکسان نیست.


جستارهای وابسته

یادداشت

  1. Wilferd Madelung
  2. Timothy Furnish
  3. Etan Kohlberg
  4. Abdulaziz Sachedina
  5. Verena Klemm
  6. بِسْمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم، یا علیَّ بن محمّدٍ السِّمَّریّ أعظمَ اللهُ أجرَ إخوانِکَ فیکَ فإنّکَ مَیِّتٌ ما بَیْنکَ وبینَ سِتَّةِ أیّامٍ، فَاجْمَعْ أمرَکَ ولا تُوصِ إلیٰ أحَدٍ یَقومُ مقامَکَ بعدَ وفاتکَ، فَقَدْ وَقَعَتْ الْغَیْبَةُ الثّانیَّةُ فَلا ظهورَ إلّا بعدِ إذنِ الله تعالیٰ ذِکرهُ وذلک بعد طولِ الْأمدِ وقَسوَةِ الْقُلوبِ، وامْتِلاءِ الْأرض جوراً، وسَیأتی شیعَتِی مَنْ یَدَّعی الْمُشاهدةَ، ألا فَمَن ادَّعی الْمشاهدة قبل خروجِ السُّفیانیِّ والصَّیْحَة، فهُوَ کذَّابٌ مُفتَرٍّ، ولا حولَ ولا قوَّةَ إلّا باللهِ الْعَلیِّ الْعَظیمِ. بنگرید: الاحتجاج، ج ۲، ص. ۴۷۸ کمال الدین، ح ۲، ص ۵۱۶، حدیث. ۴۴ الغیبة، ص 395
  7. Henry Corbin

پانویس

  1. حسینی، «مروری بر آثار مهدوی»، پژوهشنامهٔ حکمت و فلسفه.
  2. حسینی، «مروری بر آثار مهدوی»، پژوهشنامهٔ حکمت و فلسفه.
  3. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 210.
  4. Sachedina, Islamic messianism, 24, 74.
  5. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 210.
  6. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 209.
  7. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 210–211.
  8. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 210–211.
  9. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 210.
  10. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  11. Sachedina, Islamic messianism, 24.
  12. Sachedina, Islamic messianism, 86–87.
  13. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  14. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 8–9.
  15. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  16. Sachedina, Islamic messianism, 50–60.
  17. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 209.
  18. Poonawala, Crisis and Consolidation, 455.
  19. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  20. Silverstein, Islamic history, 25.
  21. Modarressi, Crisis and Consolidation, 77.
  22. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  23. Sachedina, Islamic messianism, 109.
  24. Poonawala, Crisis and Consolidation, 459–455.
  25. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 533.
  26. Hussain, “Messianism”, Expectation of the millennium, 16–24.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ Gleave 2004, p. 274
  28. Sachedina, Islamic messianism, 79.
  29. Sachedina, Islamic messianism, 83–85.
  30. Sachedina, Islamic messianism, 83.
  31. Sachedina, Islamic messianism, 79.
  32. Sachedina, Islamic messianism, 79–80.
  33. Gleave 2004, p. 273–274
  34. Sachedina, Islamic messianism, 181–183.
  35. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۲۱–۲۳.
  36. Poonawala, Crisis and Consolidation, 455.
  37. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۲۳–۲۴.
  38. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۲۴–۲۷.
  39. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۲۷–۲۸.
  40. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۲۹–۳۰.
  41. Sachedina, Islamic messianism, 70–71.
  42. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۳۴–۳۵، ۵۵، ۲۲۵.
  43. Amir Arjomand, “Ḡayba”, Iranica.
  44. Madelung, “al–Mahdī”, EoI2.
  45. Amir Arjomand, “Ḡayba”, Iranica.
  46. Madelung, “al–Mahdī”, EoI2.
  47. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۳۵–۳۶.
  48. Sachedina, Islamic messianism, 15–16.
  49. Modarressi, Crisis and Consolidation, 88–91.
  50. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۲۲۴–۲۲۵، ۲۳۸.
  51. Hussain, “Messianism”, Expectation of the millennium, 15.
  52. Amir Arjomand, “Ḡayba”, Iranica.
  53. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  54. Furnish and Rubin, Holiest wars, 8–11.
  55. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۳۶–۴۶.
  56. امام مهدی در آیینه ادیان، مرتضی عسگری، صفحه 1
  57. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 212.
  58. Corbin, History of Islamic Philosophy, 68–74.
  59. Sachedina, Islamic messianism, 27–29.
  60. پاکتچی، «حسن عسکری، امام»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۶۱۸.
  61. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 74–75.
  62. Bonner, “The waning of empire”, History of Islam, 305–313.
  63. Bonner, “The waning of empire”, History of Islam, 315–313.
  64. Sachedina, Islamic messianism, 29.
  65. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 209.
  66. Bonner, “The waning of empire”, History of Islam, 323.
  67. Bonner, “The waning of empire”, History of Islam, 332–339.
  68. Bonner, “The waning of empire”, History of Islam, 325–332.
  69. پاکتچی، «امامیه»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۶۴–۱۶۵.
  70. Bonner, “The waning of empire”, History of Islam, 347–348.
  71. Berkey, The Formation of Islam, 135.
  72. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 75–76.
  73. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 75–76.
  74. Sachedina, Islamic messianism, 40–41.
  75. پاکتچی، «حسن عسکری، امام»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۶۱۸–۶۱۹.
  76. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۰۲–۱۰۳.
  77. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۴۳.
  78. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۰۳–۱۰۴.
  79. Modarressi, Crisis and Consolidation, 70–76.
  80. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۰۵–۱۰۷.
  81. پاکتچی، «حسن عسکری، امام»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۶۱۹.
  82. Modarressi, Crisis and Consolidation, 77–85.
  83. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۲۷.
  84. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۱۶.
  85. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۴۲–۱۴۳، ۱۵۸.
  86. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۰۸–۱۱۱.
  87. Modarressi, Crisis and Consolidation, 77–85.
  88. Sachedina, Islamic messianism, 41.
  89. Modarressi, Crisis and Consolidation, 77–85.
  90. Modarressi, Crisis and Consolidation, 77–85.
  91. Modarressi, Crisis and Consolidation, 92.
  92. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  93. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  94. Eliash, “Ḥasan al–ʿAskarī”, EoI3.
  95. Sachedina, Islamic messianism, 42.
  96. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  97. Amir Arjomand, “Ḡayba”, Iranica.
  98. Eliash, “Ḥasan al–ʿAskarī”, EoI3.
  99. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  100. Halm, Shi'ism, 34.
  101. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  102. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۰۸–۱۱۱.
  103. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  104. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 60.
  105. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 60.
  106. Sachedina, Islamic messianism, 41.
  107. Sachedina, Islamic messianism, 109.
  108. Poonawala, Crisis and Consolidation, 455–459.
  109. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 533.
  110. Hussain, “Messianism”, Expectation of the millennium, 16–24.
  111. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  112. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  113. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 523.
  114. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  115. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  116. Sachedina, Islamic messianism, 79.
  117. Modarressi, Crisis and Consolidation, 99–102.
  118. Modarressi, Crisis and Consolidation, 99–102.
  119. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 529.
  120. Amir–Moezzi, The divine guide in early Shiʻism, 107.
  121. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  122. Sachedina, Islamic messianism, 83–85.
  123. Sachedina, Islamic messianism, 83.
  124. Sachedina, Islamic messianism, 79.
  125. Sachedina, Islamic messianism, 40–41.
  126. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 164.
  127. Amir Arjomand, “Ḡayba”, Iranica.
  128. Poonawala, Crisis and Consolidation, 457–458.
  129. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  130. Sachedina, Islamic messianism, 79.
  131. پاکتچی، «امامیه»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹.
  132. Sachedina, Islamic messianism, 79–80.
  133. Sachedina, Islamic messianism, 96.
  134. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  135. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 8–9.
  136. Sachedina, Islamic messianism, 89.
  137. حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۳۴–۱۳۷.
  138. Sachedina, Islamic messianism, 86–87.
  139. Sachedina, Islamic messianism, 90–91.
  140. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  141. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  142. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  143. Kohlberg, “Safir”, EoI2.
  144. Kohlberg, “Safir”, EoI2.
  145. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  146. Sachedina, Islamic messianism, 27–30.
  147. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  148. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  149. Amir Arjomand, “Ḡayba”, Iranica.
  150. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  151. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  152. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  153. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 163.
  154. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  155. Madelung, “al–Mahdī”, EoI2.
  156. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 522.
  157. Sachedina, Islamic messianism, 91.
  158. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  159. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 522.
  160. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  161. Hodgson, “Ḥudjdja”, EoI2.
  162. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  163. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  164. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  165. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان، ۵۵۵–۵۵۶.
  166. Sachedina, Islamic messianism, 70–74.
  167. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  168. مرکز جهانی اهل البیت
  169. Sachedina, Islamic messianism, 89.
  170. طباطبایی، شیعه، ۸۸–۸۹.
  171. الویری، «نقد نظریه‌ای در پیدایش شیعه»، دین و ارتباطات.
  172. Sachedina, Islamic messianism, 74–75.
  173. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 165.
  174. Amir–Moezzi, “Islam in Iran vii.”, Iranica.
  175. Tabatabaee, Shi'ite Islam, 8–9.
  176. کوربن، تاریخ فلسفهٔ اسلامی، ۱۰۳–۱۰۴.
  177. Corbin, History of Islamic Philosophy, 61.
  178. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 521–522.
  179. Klemm, “Islam in Iran ix.”, Iranica.
  180. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 524.
  181. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 164–165.
  182. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 521–522.
  183. کوربن، تاریخ فلسفهٔ اسلامی، ۱۰۴–۱۰۵.
  184. سینا، نگاهی به اندیشهٔ سیاسی شیعی، ۳۳–۶۰.
  185. Amir–Moezzi, The divine guide in early Shiʻism, 116.
  186. Sachedina, Islamic messianism, 134.
  187. سید روح‌الله خمینی، صحیفه نور، جلد ۱۲، ص ۲۰۷
  188. سید روح‌الله خمینی، ج ۲۰، ص ۱۹۸
  189. روح‌الله خمینی، صحیفه نور، ج ۱۲، ص ۲۰۸
  190. Halm, Shi'ism, 38.
  191. Hussain, “Messianism”, Expectation of the millennium, 20.
  192. Halm, Shi'ism, 38.
  193. Sachedina, “Messianism and the Mahdi”, Shiʻism in history, 32.
  194. Sachedina, Islamic messianism, 29.
  195. Sachedina, Islamic messianism, 41–42.
  196. شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمة، ۶۵۴.
  197. کورانی، عصر ظهور، ۲۴۹، ۲۵۵.
  198. کورانی، عصر ظهور، ۳۲۳–۳۳۳.
  199. Filiu, “The Return of Political”, Current Trends.
  200. Calmard, “Jamkarān”, Iranica.
  201. Sachedina, Islamic messianism, 60.
  202. طباطبایی، شیعه، ۸۹–۹۲.
  203. Momen, An Introduction to Shi'i Islam, 75–76.
  204. Kohlberg, “From Imāmiyya”, Bulletin of the School, 533.
  205. Halm, Shi'ism, 59.
  206. Halm, Shi'ism, 60.
  207. Filiu, “The Return of Political”, Current Trends.
  208. Amanat, “Islam in Iran v.”, Iranica.
  209. Filiu, “The Return of Political”, Current Trends.
  210. Calmard, “Jamkarān”, Iranica.
  211. Fathi & May 18, 2008
  212. رهبر، محمد (۱۵ آوریل ۲۰۱۱). «منتظران ظهور؛ مستندسازی دربارهٔ امام دوازدهم شیعیان». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۲ مهٔ ۲۰۱۹.
  213. رهبر، محمد (۱۵ آوریل ۲۰۱۱). «منتظران ظهور؛ مستندسازی دربارهٔ امام دوازدهم شیعیان». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۲ مهٔ ۲۰۱۹.
  214. Sachedina, “Messianism and the Mahdi”, Shiʻism in history, 181–183.
  215. Aslan, “Mahdī”, EoI1.
  216. Madelung, “al–Mahdī”, EoI2.
  217. Madelung, “al–Mahdī”, EoI2.
  218. Aslan, “Mahdī”, EoI1.
  219. Madelung, “al–Mahdī”, EoI2.
  220. Madelung, “al–Mahdī”, EoI2.
  221. مطالب السئول، باب دوازدهم دربارهٔ حجت بن الحسن حضرت مهدی علیه السلام

منابع

  • Amanat, Abbas (2007). "Islam in Iran v. Messianic Islam in Iran". Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 11 February 2011. Retrieved 22 May 2019.
  • Amir Arjomand, Said (2000). "Ḡayba". Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 11 February 2011. Retrieved 22 May 2019.
  • Amir–Moezzi, Mohammad Ali (1994). The divine guide in early Shiʻism: the sources of esotericism in Islam. SUNY Press. ISBN 0791421228.
  • Amir–Moezzi, Mohammad Ali (2007). "Islam in Iran vii. The Concept of Mahdi in Twelver Shiʿism". Encyclopædia Iranica.
  • Aslan, Reza (2009). "Mahdī". In Eduardo Campo, Juan. Encyclopaedia of Islam (1st ed.). New York: Infobase Publishing. p. 447–448.
  • Berkey, Jonathan P. (2003). The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800. Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-06580-4.
  • Calmard, Jean (2011). "Jamkarān". Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 21 June 2012. Retrieved 22 May 2019.
  • Corbin, Henry (1993). History of Islamic Philosophy. Translated by Liadain Sherrard, Philip Sherrard. London: Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies. ISBN 0710304161.
  • Eliash, J. (1986). "Ḥasan al–ʿAskarī". Encyclopaedia of Islam. 3. E. J. Brill. p. 246–247. ISBN 9004078193.
  • Fathi, Nazila (May 18, 2008), In Iran, Debate Over an Article of Faith, The New York Times, retrieved March 6, 2011
  • Filiu (21 May 2009). "The Return of Political Mahdism". Current Trends in Islamist Ideology. vol. 8: 26–38.
  • Furnish, Timothy R.; Rubin, Michael (2005). Holiest wars: Islamic Mahdis, their Jihads, and Osama bin Lade. Praeger Publishers. ISBN 0275983838.
  • Halm, Heinz (1987). Shi'ism. Columbia University Press. ISBN 0231135874.
  • Hodgson, M. G. S. (1986). "Ḥudjdja". Encyclopeadia of Islam. 3. Leiden: Brill. p. 544–545. ISBN 90 04 08118 6.
  • Hussain, .Jassim M (1987). "Chapter 2: Messianism and the Mahdi". In Nasr, Seyyed Hossein; Dabashi, Hamid; Nasr, Seyyed Vali Reza. Expectation of the millennium: Shiʻism in history (2nd ed.). Albany, USA: SUNY Press. ISBN 0887068448.
  • Hussain, .Jassim M (1982). The Occultation of the Twelfth Imam (A Historical Background). Muhammadi Trust of Great Britain and Northern Ireland. ISBN 9780907794011.
  • Klemm, Verena (2007). "Islam in Iran ix. The Deputies of Mahdi". Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 15 February 2012. Retrieved 1 March 2011.
  • Kohlberg, Etan (1976). "From Imāmiyya to Ithnā-'ashariyya". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies. 39 (3): 521–534.
  • Kohlberg, Etan (1986). "Safīr". Encyclopaedia of Islam. 5 (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. ISBN 90 04 09834 8.
  • Madelung, Wilferd (1986). "al–Mahdī". Encyclopaedia of Islam. 5 (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. p. 1231–1238. ISBN 90-04-07819-3.
  • Modarressi, Hossein (1993). Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi'Ite Islam: Abu Ja'Far Ibn Qiba Al-Razi and His Contribution to Imamite Shi'Ite Thought. Princeton: Darwin Press. ISBN 0-878-50095-2.
  • Momen, Moojan (1985). An Introduction to Shi'i Islam. Yale University Press. ISBN 0300035314.
  • Robinson, Chase F. (2010). The New Cambridge History of Islam, Volume 1. 1. Cambridge University Press. ISBN 9780521515368.
  • Sachedina, Abdulaziz Abdulhussein (1981). Islamic messianism: the idea of Mahdī in twelver Shīʻism. SUNY press. ISBN 0-87395-442-4.
  • Sachedina, .Jassim MAbdulaziz Abdulhussein (1987). "Chapter 2: Messianism and the Mahdi". In Nasr, Seyyed Hossein; Dabashi, Hamid; Nasr, Seyyed Vali Reza. Expectation of the millennium: Shiʻism in history (2nd ed.). Albany, USA: SUNY Press. ISBN 0887068448.
  • Poonawala, Ismail K (2000–2001). "Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi'ite Islam: Abu Ja'far ibn Qiba al-Razi and His Contribution to Imamite Shi'ite Thought by Hossein Modarressi". Journal of Law and Religion. Journal of Law and Religion, Inc. 15 (1/2): 455–458.
  • Silverstein, Adam (2010). Islamic history: Avery short introduction. OUP. ISBN 9780199545728.
  • Tabatabaee, Sayyid Mohammad Hosayn (1979). Shi'ite Islam. Translated by Seyyed Hossein Nasr. Suny press. ISBN 0-87395-272-3.
  • Tabatabi, Allamah (1989). "Chapter 2: Messianism and the Mahdi". In Nasr, Seyyed Hossein; Dabashi, Hamid; Nasr, Seyyed Vali Reza. Expectation of the millennium: Shiʻism in history (2nd ed.). Albany, USA: SUNY Press. ISBN 0887068448.

پیوند به بیرون

حجت بن الحسن
شاخه‌ای از قریش
زادهٔ: ۱۵ شعبان ۲۵۵ ه‍. ق
عنوان شیعی
پیشین:
حسن عسکری
امامِ امامیه
۲۶۰ – اکنون
در حال تصدی
Hujjat Allah al-Mahdi
حُجَّة ٱلله ٱلْمَهْدِي

12th and last Imam of Twelver Islam
الإمام المهدي.jpg
Born15 Sha'ban 255 AH[1]
(c. (879-07-28)July 28, 879 CE)
DisappearedMinor Occultation
c. 5 January 884 (aged 4)
Major Occultation
c. 948
StatusDisappeared, believed by Twelver Shia Islam to be due to The Occultation
MonumentsAl-Sahlah Mosque, Iraq
Maqam e Ghaybat, Iraq
Jamkaran Mosque, Iran
Other namesDilawar
Muhammad ibn Hasan ibn Ali
Agent
Known forLast Twelver Imam
Title
Term879 CE – present
PredecessorHasan al-Askari
Parent(s)Hasan al-Askari
Narjis[4][5]

Hujjat Allah ibn Al-Ḥasan al-Mahdī (Arabic: حُجَّة ٱلله ٱبْن ٱلْحَسَن ٱلْمَهْدِي‎), also known as Imām al-Zamān (Arabic: ٱلْإِمَام ٱلزَّمَان‎) (meaning "Imam of Our Time"), is believed by Shia Twelver Muslims to be the Mahdi, an eschatological redeemer of Islam and ultimate savior of humankind and the final Imam of the Twelve Imams who will emerge with Isa ( Jesus Christ) in order to fulfill their mission of bringing peace and justice to the world. Twelver ShiaS believe that al-Mahdi was born on the 15th Sha'ban 879 CE/ 255AH and assumed Imamate at nearly 5 years of age following the killing of his father Hasan al-Askari. In the early years of his Imamate, he is believed to have had contact with his followers only through The Four Deputies. After a 69-year period,[6][7] known as Minor Occultation, a few days before the death of his fourth deputy Abul Hasan Ali ibn Muhammad al-Samarri in 948, he is believed to have sent his followers a letter. In that letter which was transmitted by al-Samarri he declared the beginning of Major Occultation during which Mahdi is not in contact with his followers directly but has instructed them to follow the pious high clerics for whom He (AS) has mentioned some distinguishing merits.

Followers of Sunni Islam believe that the Mahdi has not yet been born, and therefore his exact identity is only known to Allah, other than the idea that he is to be from the descendants of Muhammad(SM). Aside from the Mahdi's precise genealogy, Sunnis accept many of the same hadiths which Shias accept about the predictions regarding the Mahdi's emergence, his acts, and his universal Caliphate. Sunnis also have many hadiths about Mahdi which are in their Hadith collections.

Attributes

According to the Shia, the Mahdi belongs to Muhammad's Bayt (Household), being a descendant of Ali, Fatimah and Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin, and considered by Twelvers to be the son of Al-Askari, and consequently the twelfth Imam of the Twelve Imams of the Bayt. It is considered that his life and occultation would be prolonged, and then that with his appearance, he would fill the earth with justice and righteousness, and allow Islam to rule it.[8]

Abdulaziz Sachedina describes him as "the victorious Imam" of Shia "who will restore the purity of the Faith" and "bring true and uncorrupted guidance to all mankind, creating an adequately just social order and a world free from tyranny and wickedness."[9]

Twelver Shi'ite accounts of his life

The Mosque of Al-Askari in Samarra, Iraq, 2017. This is where Twelver Imams Ali al-Hadi and Al-Hasan al-Askari, respectively considered the grandfather and father of the Twelver Mahdi, are buried.

Aside from Shi'i works almost nothing is known about the life of this Imam.[10] In the biographies of Mahdi written by Shi'is themselves, it is hard to draw a line between hagiographical and historical works. In Shia sources, even in historical works of Ibn Babuya, the birth of Imam was miraculous which must be considered as hagiography.[11] According to Yaan Richard, some even cast doubt on his actual existence.[10]

Birth and family

According to the Shia, because of Abbasids' crackdown on Alids' revolts for fear of the expected messiah from Ali's progeny, Al-Askari kept the child's birth on 255/868 secret and informed only close companions of the existence of his successor.[12]

Al-Mahdi's mother was reportedly called Narjis.[4] There are a couple of narrations regarding the origin of his mother. One is that Narjis was a Byzantine slave.[4] Another narration says she was a black slave from Africa. Mohammad Ali Amir-Moezzi states that names like Sawsan, Narjis or Rayhana were common names for slaves at that time and his mother's name supports this narration.[13] Another narration says that she was a Byzantine princess who pretended to be a slave so that she might travel from her kingdom to Arabia.[14][15] Mohammad Ali Amir-Moezzi suggests in Iranica that the last version is "undoubtedly legendary and hagiographic".[13] Shaikh Tusi says that his mother's name was Mali-ka the daughter of Yashu‘a-, son of the Caesar of Rome. Her mother was from the descendants of the Disciples of Jesus (Hawa-riyi-n), and her lineage went back to the successor of "Jesus, "Sham‘u-n"; she named herself Narjis when she traveled to Arabia.[16]

Occultation

Twelver Shi'as believe that the Imam did not suffer death, but that, for various reasons, has been concealed by Allah from mankind. This event is known as "The Occultation".[17] Since the year AH 329 (about 940 CE), the occultation has been divided into two periods.[17]

The Quran states, that there are two kinds of saints of God among people: apparent and hidden. The hidden saints live among the people and are aware of them, but the people do not know them. Sura Kahf 18:65–66 implies that even though people do not know the hidden saints, they benefit from them like the sun hidden behind the clouds.[18]

Shias generally believe that in every age, there is an Imam, either apparent or hidden. But in times that there are dangers threatening the life of the Imam, he is concealed by God's order, hence the Occultation of the twelfth Imam.[19] Al-Nu'mani states two reasons for the Occultation in particular: a) a test for the followers of the Imam and their faith, b) saving the Imam from Bay'a (allegiance) to the oppressive leaders.[20] With all that said, a Hadith states that the real reason for the Occultation will be only known when the Imam re-appears as in the story of Musa and Khidr where the reasons for Khidr's deeds were not immediately revealed to Musa.[20]

When Jabir asked Muhammad about the benefits of the hidden Imam, he replied that the people would benefit from his love (Walayah) as they benefit from the sun when it is covered by the clouds.[21] Sharif al-Murtaza, a classical Shia scholar has argued that the reason for the Imam's Occultation was to protect his life after establishing the just state had been rendered impossible by his enemies.[22] But Shias would still benefit from the Imam because belief in his hidden presence keeps them from committing evil in their life.[23]

Since Shi'ites believe that the primordial light of the prophethood has continued to shine through the ages in the character of the Imams, be they hidden or apparent, no idea ever rose regarding the inaccessibility of the Hidden Imam in the state of occultation.[24] According to Baha'i scholar Moojan Momen, numerous stories exist of the Hidden Imam "manifesting himself to prominent members of the ulama (Muslim religious scholars)."[25] Publishers close to the Lebanese Shia militant organization, Hezbollah, have published accounts by Hezbollah fighters on how Mahdi intervened personally on the battlefields in critical moments during the 2006 Israel-Hezbollah conflict to help them fight against the Israeli army.[26]

Minor Occultation

Ghaybat al-Sughra or Minor Occultation (874–941), consists of the first few decades of the Imam's disappearance when communication with him was maintained through his deputies. Tusi and al-Mofid state that the Occultation resumed on the third or seventh day[clarification needed] of his birth.[27]

Major Occultation

The name of Imam as it appeared before in Masjid Nabawi

Ghaybat al-Kubra or Major Occultation began 941 CE and is believed to continue until a time decided by Allah, when the Mahdi will reappear to bring absolute justice to the world. According to the last letter of al-Mahdi to Ali ibn Muhammad al-Samarri "from the day of your death [the last deputy] the period of my major occultation (al ghaybatul kubra) will begin. Henceforth, no one will see me, unless and until Allah makes me appear. " [28] Another view is that the Hidden Imam is on earth "among the body of the Shia" but "incognito".[citation needed]

Consequences

The occultation of 12th Imam left a considerable gap in leadership of Shias. According to Shia beliefs the Imam was both the spiritual and political head of the community. Although during the lesser occultation the network of Imam deputies (wikala) claimed to have the right to handle Shia communities' issues, this system was not continued during the Greater Occultation.[29] After the greater occultation, the role of Imam as the head of community was left vacant, which did not theoretically matter at the beginning of Occultation because Shias had no political power at that time. However, when Shia states arose in later centuries, since the hidden Imam was alive and was the leader of Muslims, the role of the Shia states among Shia communities was in question.[29] This problem has caused continuing tension between government and religion throughout Shia history.[29]

The occultation has resulted in many people claiming to be the returned Mahdi. According to seminary expert, Mehdi Ghafari, more than 3,000 fake Mahdis were in prison in Iran in 2012.[30] In the last letter Muhammad al- Mahdi wrote to Ali Ibn Muhammad al-Samari, the last deputy: "whoever claims seeing me before the rise of Sufya-ni[clarification needed] and the call, he is a liar and a slanderer".[31]

Reappearance

Twelver Shi'as cite various references from the Qur'an and reports, or Hadith, from Imam Mahdi and the Twelve Imams with regard to the reappearance of al-Mahdi who would, in accordance with Allah's command, bring justice and peace to the world by establishing Islam throughout the world. Shi'as believe that `Îsâ (Jesus) will also come (after Imam Mahdi's re-appearance) and follow the Imam to destroy tyranny and falsehood and to bring justice and peace to the world.[32] This will also be accompanied by the raj'a (return) of several other personalities for retribution of the previously oppressed against the oppressor. Shia'as also believe that Imam Mahdi will reappear on a Friday, and that he will come forth speaking Arabic (probably all languages as he has Allah as translator).

Visitations

Shi'ite works on the twelfth Imam have usually included a chapter or two on "those who have seen or met with the Sahib az-Zaman (Master of the Age)."[24]

Condition after Al-Askari's death

As Al-Askari died in AH 260 (874 CE) in Samarra, he did not leave any apparent son, because the situation was difficult and Mu'tamid was searching for the successor of the Imam; the Imam did not reveal his son and Shias were confused about the successor of the Imam. The troubled situation of the Abbasid khalifas made people think that a descendant of Muhammad would rise with a sword (Qa'im bi'lsayf) and wipe out injustice on earth which acted as a consolation for the oppressed people who were waiting for the establishment of God's will on earth.[33]

Historicity

The historical existence of the twelfth imam has been long debated since the death of the eleventh Imam.[34] Even though Shi'ite Scholars believe that the Twelfth Imam is an actual person, the Eleventh Imam, Hasan al-Askari, was kept more or less a prisoner by the Abbasids in the camp at Samarra, about 100 kilometres (62 miles) north of Baghdad, and died there in 874 CE at the age of twenty-eight. It appears that none of the Shi'i notables knew of the existence of the son of the eleventh Imam. The only possible occasion the son of the eleventh Imam is said to have made a public appearance was as a child at the time of the eleventh Imam's death, thereafter the boy was seen no more.[35]

It was believed that the twelfth Imam was connected to his community through four agents, giving his commands via letter; Moojan Momen, a much-published Baha'i historian, doubts the historical accuracy of these accounts, mentioning that there is no indication that the number of agents was limited to four and several others are mentioned. It seems likely that after the death of the eleventh Imam, for the duration of a natural lifespan (i.e. seventy years) this system had continued to operate. The brother of the eleventh Imam, Jafar ibn Ali, remained firm in his assertion that his brother had no progeny and there were legal disputes over the ownership of his brother's estate with the supposed agents.[35]

Henry Corbin in contrast believed that the question of historicity is irrelevant admitting that the idea of the hidden Imam was shaped by the person of twelfth and considering the extensive body of literature about him, saw the birth and his occultation as archetypal and symbolic, describing it as "sacred history". In his History of Islamic Philosophy He writes: "The simultaneity of these (birth and occultation) is rich in meanings from the mystical point of view… here above all, our approach should be that of the phenomenological: we must discover the aims of Shi’ite awareness...".[36]

There was a hadith that was already present in orthodox Sunni collections wherein Muhammad declares that he will be followed by twelve caliphs (alternative versions have qayyims) from his descendants all from his tribe, the Quraysh. The hadith appears in both Bukhari (as amirs Bab al-istakhlaf, 7062) and Muslim (as "caliphs", Bab al-nas taba l-Quraysh, 4667). The statement had been in circulation long before 874 A.D.[37][38][39]

Scholarly observations

Some scholars, including Bernard Lewis[40] also point out, that the idea of an Imam in occultation was not new in 873 CE but that it was a recurring factor in Shia history. Examples of this include the cases of Muhammad ibn al-Hanafiyyah (according to the Kaysanites Shia), Muhammad ibn Abdallah An-Nafs Az-Zakiyya, Musa al-Kadhim (according to the Waqifite Shia), Muhammad ibn Qasim (al-Alawi), Yahya ibn Umar and Muhammad ibn Ali al-Hadi (according to the Muhammadite Shia).

According to Jassem Hossein, traditions regarding occultation of Mahdi had been collected by many different shia sects. Before 874, the traditions existed in Waqifi, Zaydi, Jarudi and Imamite books. In Waqifis, Anmati Ibrahim ibn Salih Koufi, a disciple of the fifth Imam, wrote a book titled "Occultation". Ali ibn Hossayn Taee Tatari and Hassan ibn Mohammad ibn Sama'ah each wrote a book titled "Book of Occultation" and introduced the seventh Imam as the Imam who will go into Occultation. Among Zaydis AbousSaeed Ibad ibn Yaqub Ravajini Asfari in a book titled Aboosaeed Asfari collects traditions on occultation and the twelve Imams and the end of Imams in twelve without naming them all. From the twelvers, Ali ibn Mahziar Ahwazi who died on or before 874 CE wrote two books titled, Kitab Al-Malahem and Kitab Alqaem both on occultation and the rise of Imam with sword. Hossein ibn Mahboob Sarad wrote the book titled Al-mashikhah on occultation. Fazl ibn Shazan Nisabouri wrote Al-Qaybah which is narrated from Al-Mashikhah. He died two months before the 11th Imam and declared the twelfth Imam as the Qaem.[41]

Yaan Richard suggests occultation was a "convenient solution" for the last Imams' justification of their quietism.[10] According to Sachedina, however, the idea of the eschatological Qa'im who would rise after going to occultation was mentioned by the fifth and sixth Imam, i.e. Muhammad al-Baqir and Ja'far al-Sadiq at various times when the two were approached by their followers and assured of their support if they wanted to rise against the existing regime.[42]

Hasan al-Askari's estate was divided between his brother Jafar and his mother. Moojan Momen writes: Jafar remained unshakeable in his assertion that his brother (Hasan al-Askari) had no progeny."[43] According to Sachadina, "sources describe Ja'far as a worldly and pleasure-loving man who in order to become the Imam had used various repressive means in the presence of al-Mu'tamid and more than once has tried to slander those who upheld the Imamate of the infant son of al-Askari in concealment." [44]

During the caliphate of al-Mu'tamid to that of al-Muqtadir, the agents of the dead Imam believed that Hasan al-Askari had left a son who will appear at Allah's will. This group of people were under attack and opposed by others. Al-Mutamid, the Abbasid caliph, ordered to investigate the house of Imam and also to inspect if Imam's wives were pregnant. During these investigations, Narjis was imprisoned for not revealing the place of her baby. In order to promote a dispute within Imam's family, they "supported Ja'far a brother of al-Askari and claimant to the office of the Imamat". The situation changed when "political disturbances caused by the Zanj and provincial leaders in Iran, Egypt and Syria." led to the capture of the caliph.[44]

According to Jassim M. Hussain, the majority of the Imamites denied his birth or even his existence, and abandoned their belief in the hidden Imam except for a small minority belonging to the circles of narrators, like Ibn Qubba and al-Nu'mani who based their belief on the traditions of the Imams (i.e. Hadith about twelve Imams). Jassim Hussain indicates, several books were written before the minor Occultation predicting the event of the twelfth Imam being the Mahdi and his going to occultation.[45]

By the third and fourth decades of the 10th century (i.e. the closing years of the Lesser Occultation), the majority of the Shiis were agreed on the line of the Twelve Imams.[46]

Non-Twelver views

Sunni and Sufi

Historically, "the Sunnites often applied it [Mahdi] to the four caliphs after the Prophet, who were called al-Khulafa' al-Rashidun al-Mahdiyyun, the rightly guided caliphs.' Sulayman b. Surd called al-Husayn, after his martyrdom, Mahdi b. al-Mahdi".[41] The majority of Sunni Muslims do not consider the son of Hasan al-Askari to be the Mahdi nor to be in occultation. However, they do believe that the Mahdi will come from Muhammad's family.[47] Sunnis believe that the Mahdi has not yet been born, and therefore his true identity is known only to Allah. Aside from the Mahdi's precise genealogy, Sunnis accept many of the same hadiths Shias accept about the predictions regarding the Mahdi's emergence, his acts, and his universal Khilafat. Sunnis also have a few more Mahdi hadiths which are not present in Shia collections.[48][49]

Sunnis also believe that Jesus will return alongside the Mahdi, with the only difference being that they disagree with the Shia regarding exactly who the Mahdi is. Many another Sunnis, Ismaili and Zaidiyyah argue that Al-Askari did not have a son.

Twelver Shias say his birth was concealed. Others argue that even if he had a son, Muhammad ibn al-Hassan could not live for over a thousand years.[36][50][51][52] The existence of any descendant of Al-Askari is disputed by many people. However it is believed by Twelver Shi'ites and some Sunnis that Al-Askari had a son who would be the redeemer of Islam. Genealogy trees of Middle Eastern and Central Asian families, mostly from Persia, Khorasan, Samarqand and Bukhara show that Imam Hasan al-Askari had also a second son called Sayyid Ali Akbar,[53][54] however, his existence is rejected by Shiite historians. It definitely indicates that Imam al-Askari had children and it also substantiates the existence of the Imam. The reason, why the fact that Imam Al-Askari had children or not is until today disputed was maybe because of the political conflicts between the followers of the Imamah and the leadership of the Abbasids and Ghulat Shiites who had not believe Hasan al-Askaris Imamah. Notable descendants of Sayyid Ali Akbar are Sufi Saints like Bahauddin Naqshband,[55][56] descendant after 11 generations,[57] Khwaja Khawand Mahmud known as Hazrat Ishaan, descendant after 18 generations and Sayyid ul Sadaat Sayyid Mir Jan, maternal descendant of Imam Hasan al Askari and Hazrat Ishaan.[58] In her book "Pain and Grace: A Study of Two Mystical Writers of Eighteenth-Century Muslim India" p. 32, Dr.Annemarie Schimmel writes:"Khwaja Mir Dard`s family, like many nobles, from Bukhara; led their pedigree back to Baha'uddin Naqshband, after whom the Naqshbandi order is named, and who was a descendant, in the 11th generation of the 11th Shia imam al-Hasan al-Askari." Although Shiite historians generally reject the claim Hasan al-Askari fathered children other than Muhammad al-Mahdi, the Shiite hadith book Usul al-Kafi, in Bab Mawlid Abi Muhammad al-Hasan b.'Ali confirms the Sufi claim that Hasan al-Askari had more than one wife, in addition to slave girls, with whom he had relations. In his Usul, al-Kafi writes, "When the caliph got news of Imam Hasan 'Askari's illness, he instructed his agents to keep a constant watch over the house of the Imam...he sent some of these midwives to examine the slave girls of the Imam to determine if they were pregnant. If a woman was found pregnant she was detained and imprisoned...".[5][57][59][60]

In 648/1250-1 the Syrian Shafi'i author Muḥammad b. Yusuf al-Gandji al-Kurashi wrote K. al-Bayan fi akhbar sahib al-zaman in proving the Mahdiship of the Twelfth Imam using Sunni traditions. In 650/1252 Kamalal-Din Muḥammad b. Talha al-ʿAdawi al-Nisibini, a Shafi'i scholar composed his Maṭalib al-suʾul fi manaḳib al al-rasul answering Sunni objections to the belief that the Twelfth Imām was the Mahdi. The Sibt ibn al-Jawzi wrote Tadhkirat khawass al-umma bi-dhikr khasaʾis al-aʾimma collecting hadiths from Sunni sources about the virtues of ʿAli and his descendants, and at the end affirmed that the Twelfth Imam was the Expected Qaʾim Al Mahdi. Among Sufi circles Abu Bakr al-Bayhaḳī (d. 458/1066) had noted that some Sufi gnostics (djamaʿa min ahl al-kashf) agreed with the Imami doctrine about the identity of the Mahdi and his ghayba (occultation). The Persian Sufi Sadr al-Din Ibrahim al-Hammuyi (late 7th/13th century) supported Imami doctrine on the Mahdi in his Faraʾid al-simtayn. The Egyptian Sufi al-Shaʿrani, while generally showing no sympathy for Shiʿism affirmed in his al-Yawaḳit wa ’l-dj̲awahir (written in 958/1551) that the Mahdi was a son of Imam al-Hasan al-ʿAskari born in the year 255/869 and would remain alive until his meeting with Jesus.[61]

Bahá'í

`Abdu'l-Bahá has interpreted the Book of Revelation 11:3 "And I will give power to my two witnesses, and they will prophesy one thousand two hundred and sixty days, clothed in sackcloth."[62][63] The two witnesses are Muhammad and Imam Ali ibn Abi Talib. The 1,260 years are lunar years which refer to AH 1260 when Sayyed ʿAli Muhammad Shirāzi revealed himself to be the special representative of Muhammad al-Mahdi[64] on 23 May 1844.[65]

Historical social impact

The messianic belief in Mahdi helped Shias to tolerate unbearable situations to the level that without it the Shia religion might not have been able to survive persecutions in the course of history. It also acted as a moderating force among them by postponing political activities until the future coming of the Awaited Mahdi.[66] The belief has also acted as an inspiration for social movements against political repression. The sense of responsibility for paving the way for the reappearance of Mahdi has also led Shi'as to re-evaluate their social circumstances and the shortcomings of their lives and strive to build their own provisional Islamic government in anticipation of Mahdi's promised rule.[67]

Contemporary influence

The Shia millennial vision of history continues to be expressed, even today, through radical social protest against political oppression. Abdulaziz Sachedina writes: "Without the deep sense of paving the way for the reappearance of the Imam, the Shi'as would not have felt the need to re-evaluate their social circumstances and the shortcomings of their present lives. Thus, the ghayba (occultation) of the Mahdi has acted as a creative force in their lives that has not only helped them bear with patience the difficult times but also has also prepared them to fulfill their historical responsibility of establishing a true Islamic rule, even before the Imam assumes the leadership of the Shia after his final reappearance."[67]

The Shia Mahdi doctrine was a key element in inspiring the 1979 Islamic revolution in Iran led by Ayatollah Ruhollah Khomeini who argued as part of his theory of the Rule of the Jurist that the highest and most learned Muslim Jurist could legitimately administer the government on a God-given mandate to prepare the world for the return of the Hidden Imam. Khomeini succeeded in using the potent concepts of Shia eschatology and ‌theodicy –– such as the Shia notions of struggle against injustice and worldly oppression ‌–– to mobilize the masses towards revolutionary goals.[68]

Islamic traditions hold that before the ultimate return of the Muslim messiah, his influence manifests itself in the world in different ways. Throughout history, "a vast and deeply personal literature" has emerged in the Shia world that apparently exemplifies this influence in form of "revelations, dreams, healings, visions, and other occurrences all attributed to the Mahdi’s personal intervention."[26] Over the recent years in particular, a growing anticipation of Mahdi's imminent return among the wider public has been identified, leading to spread of widely-available literature about predictions and prophecies concerning Mahdi and his imminent appearance that include great detail on where, when and how Mahdi will appear, overturn the modern order and establish the just state.[26] For example, under the influence of the Lebanese resistant organization Hezbollah, literature containing classical traditions as well as interpretations of contemporary events in the light of Mahdi's return have sprang from the Lebanese press. A book including "miraculous occurrences" has been published including accounts by Hezbollah fighters on how Mahdi intervened on the battlefields during the 2006 Israel-Hezbollah conflict to help them fight against the Israeli army.[26]

Another instance of contemporary Shia messianic tendency manifested itself in the discourse and policies of the former Iranian president Mahmoud Ahmadinejad who thought that Mahdi's return was imminent. He "merged messianic rhetoric with populist nationalism" at home and in his UN speeches he "combined references to the Mahdi with a blistering Third-Worldist ideological attack on "Western Imperialism" and "Zionism" intended to appeal to some Middle East audiences." He and his supporters also sought to depict Iran as "a chosen nation and a superpower uniquely blessed by the special favors of the Lord of Age" [Hidden Imam] to lead a global mission against injustice."[68]

In Iraq where many hold deep suspicions of U.S., there are frequent assertions in the apocalyptic literature claiming that the U.S.-led invasion was aimed at finding and killing the Mahdi as part of an apocalyptic war against the Shia world.[26]

Political controversies

On 3 May 2017, the then-Saudi deputy crown prince Mohammad bin Salman Al Saud, in an interview with MBC made repeated references to the Shi'ite ideology of the Iranian state to reject the possibility of dialogue with Iran for settling the regional rivalry between the two countries. He argued that it was impossible to have dialogue with an entity with an "extremist ideology" that believes its policies are divinely-guided to prepare conditions for the return of the Imam Mahdi, fearing a spread of Twelver Shi'ite or Iranian influence to the land of Islam's holiest shrine.[69]

Sayyed Hassan Nasrallah Secretary General of the Iran-backed Lebanese resistance organization Hezbollah responded to bin Salman's remarks by accusing him of wanting to turn a political struggle in the region into a religious one. He added that the Mahdi doctrine is not specific to Shias and that, apart from the question of his actual birth, there's a consensus among all Muslims that Imam Mahdi is from the progeny of Prophet Muhammad and that he will rise from Mecca and that when he rises he will get rid of all corrupt rulers and fill the Earth with justice. Addressing bin Salman directly, Nasrallah remarked: "Neither you nor your children nor grandchildren can change this Divine destiny."[70][71][72][73]

Birthday celebration

The birthday of Muhammad al-Mahdi is celebrated annually in Iran. Every year on the evening of the birthday,[74] millions of people in the country celebrate the occasion[75] by handing out food, often tossing juice containers and candy into passing cars. Also, people picnic and enjoy fireworks displays. The city of Qom is decorated by bright lights and flags.[76] The date of the celebration is based on the Islamic calendar and changes from year to year:

Islamic year Iran[77]
1440 21 April 2019
1441 9 April 2020
1442 29 March 2021
1443 19 March 2022
1444 8 March 2023
1445 25 February 2024
1446 14 February 2025

See also

Notes

References

  1. ^ a b c d e f g A Brief History of The Fourteen Infallibles. Qum: Ansariyan Publications. 2004. p. 159.
  2. ^ al-Qurashi, Baqir Shareef (2006). The Life of Imam al-Mahdi. Qum: Ansariyan Publications. p. 40.
  3. ^ A Brief History of The Fourteen Infallibles. Qum: Ansariyan Publications. 2004. p. 160.
  4. ^ a b c Sachedina, Abdulaziz (1981). Islamic Messianism. Albany, NY, USA: State University of New York Press. pp. 72–74, 78. ISBN 0873954424.
  5. ^ a b Dr.Annemarie Schimmels book "Pain and Grace: A Study of Two Mystical Writers of Eighteenth-Century Muslim India" BRILL, 1976, p.32
  6. ^ "The great Shia scholar, Abu Ja'far Mohammad ibn Uthman al-Amri – Imam Reza (A.S.) Network". www.imamreza.net. Archived from the original on 29 September 2017.
  7. ^ The Return of al-Mahdi. P11
  8. ^ Sobhani 2001, p. 116
  9. ^ Sachedina, Abduzlaziz Abdulhussein (1981). Islamic Messianism: The Idea of Mahdi in Twelver Shi'ism. SUNY Press. p. 182. ISBN 9780873954426.
  10. ^ a b c Richard, Yaan (1995). Shi'ite Islam. Oxford UK, Cambridge US: Blackwell.
  11. ^ (Sachedina 1981, p. 70)
  12. ^ Sachedina 1981, p. 40
  13. ^ a b Amir-Moezzi, Mohammad Ali. "ISLAM IN IRAN vii. THE CONCEPT OF MAHDI IN TWELVER SHIʿISM". Encyclopedia iranica. Archived from the original on 29 April 2011. Retrieved 24 July 2011.
  14. ^ The Expected Mahdi Archived 3 September 2011 at the Wayback Machine
  15. ^ "Online Islamic Courses". Archived from the original on 13 May 2016. Retrieved 9 April 2017.
  16. ^ Book of Occultation Biharul Anwar, Allama Muhammad Baqir Majalisi, pages 11–13
  17. ^ a b Sachedina 1981, p. 84
  18. ^ Sobhani 2001, pp. 116–117
  19. ^ Sachedina 1981, p. 23
  20. ^ a b Sachedina 1981, p. 104
  21. ^ Sachedina 1981, p. 105
  22. ^ Sachedina 1981, p. 138
  23. ^ Sachedina 1981, p. 134
  24. ^ a b Sachedina, Abdulaziz Abdulhussein (1981). Islamic Messianism: The Idea of Mahdi in Twelver Shi'ism. SUNY Press. p. 181. ISBN 9780873954426.
  25. ^ Momen, Moojan, An Introduction to Shi'i Islam, Yale University Press, 1985, p. 199
  26. ^ a b c d e Cook, David. "Messianism in the Shiite Crescent – by David Cook". Retrieved 19 May 2017.
  27. ^ Sachedina 1981, p. 82
  28. ^ "Seeing the Mehdi?". Archived from the original on 23 March 2016. Retrieved 9 April 2017.
  29. ^ a b c Momen, Moojan (1985). An Introduction to Shi'i Islam. Yale University Press. p. 170. ISBN 978-0-300-03531-5.
  30. ^ "Archived copy". Archived from the original on 11 May 2013. Retrieved 14 May 2013.CS1 maint: archived copy as title (link) Iran's multiplicity of messiahs: You’re a fake
  31. ^ Book of Occultation Biharul Anwar,Allama Muhammad Baqir Majalisi, page 186
  32. ^ Sahih Muslim, bab nuzul 'Isa, Vol. 2; Sahih Bukhari, kitab bad' al-khalq wa nuzul 'Isa, Vol. 4
  33. ^ Sachedina 1981, pp. 39–40
  34. ^ Goldziher, Ignaz. Introduction to Islamic theology and law. p. 200.
  35. ^ a b Momen, Moojan. An Introduction to Shi'i Islam. pp. 161–66.
  36. ^ a b Henry Corbin. History of Islamic Philosophy. Pages 69–70
  37. ^ Crisis and Consilidation, pp. 99–100, Hossein Modarressi, 1993, Darwin Press
  38. ^ JESUS, THE QĀ'IM AND THE END OF THE WORLD, Gabriel Said Reynolds, Rivista degli studi orientali, Vol. 75, Fasc. 1/4 (2001), p. 75
  39. ^ The Consolation of Theology: Absence of the Imam and Transition from Chiliasm to Law in Shiʿism Saïd Amir Arjomand The Journal of Religion Vol. 76, No. 4 (Oct. 1996), p. 552
  40. ^ The Assassins: A Radical Sect in Islam, Bernard Lewis, pp. 23, 35, 49.
  41. ^ a b Hussain, Jassim M. Occultation of the Twelfth Imam: A Historical Background. "Archived copy". Archived from the original on 1 October 2008. Retrieved 3 September 2008.CS1 maint: archived copy as title (link): Law Book Co of Australasia, 1985. ISBN 0710301588.
  42. ^ (Sachedina 1981, pp. 15–16)
  43. ^ Momen, Moojan. "An Introduction to Shi’i Islam". London, 1985, p. 162.
  44. ^ a b (Sachedina 1981, p. 41)
  45. ^ Hussain, Jassim M. (1986). Occultation of the Twelfth Imam: A Historical Background. Routledge. Archived 3 September 2013 at the Wayback Machine ISBN 0-7103-0158-8.
  46. ^ "An Introduction to Shi'i Islam". Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 9 April 2017.
  47. ^ "المهدي وعيسى والدجال". Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 9 April 2017.
  48. ^ Abu Dawud, Sahih, Vol. 2, p. 208; Fusul al-muhimma, p. 275
  49. ^ Muhammad Baqir Al-Majlisi (2003). Hassan Allahyari (ed.). The book of occultation (Kitab al-Ghaibah; Bihar al-Anwar, Volume 51) (1st ed.). Qum: Ansariyan Publication. p. 140 (Tradition XI). ISBN 964-438-478-4. Archived from the original on 5 January 2011.
  50. ^ The Routledge Handbook of Religion and Security edited by Chris Seiple, Dennis R. Hoover, Pauletta Otis Page 60 [1]
  51. ^ Voices of Islam: Voices of tradition By Vincent J. Cornell Page 223
  52. ^ Madelung, Wilferd. "al-Mahdī". In Encyclopaedia of Islam. vol. 5, Khe-Mahi. 2nd ed. Leiden: E. J. Brill, 1986. 1231–8. ISBN 90-04-07819-3.
  53. ^ "Archived copy". Archived from the original on 2 February 2017. Retrieved 31 January 2017.CS1 maint: archived copy as title (link) Sayyid Ahmed Amiruddins Bloodline and Family Lineage History
  54. ^ "Archived copy". Archived from the original on 19 January 2017. Retrieved 31 January 2017.CS1 maint: archived copy as title (link) Pakistan Sayyids
  55. ^ Naqshbandiya shajarasi izidan Archived 3 August 2017 at the Wayback Machine
  56. ^ Ҳазрат Хожа Баҳоуддин Нақшбанд Archived 3 August 2017 at the Wayback Machine
  57. ^ a b Tazkare Khwanadane Hazrat Eshan(genealogy of the family of Hazrat Eshan)(by author and investigator:Muhammad Yasin Qasvari Naqshbandi company:Edara Talimat Naqshbandiyya Lahore)p. 63
  58. ^ "Archived copy". Archived from the original on 22 October 2016. Retrieved 22 September 2016.CS1 maint: archived copy as title (link) ZiaIslamic "Gulzar auliya"
  59. ^ al-Kafi, by Muhammad Ya'qub Kulayni. Translated by Muhammad Sarwar. Chap. 124, Birth of Abi Muhammad al-Hasan ibn 'Ali, p.705
  60. ^ "ZiaIslamic "Gulzar auliya"". Archived from the original on 22 October 2016.
  61. ^ Madelung, Wilferd. "al-Mahdī". In Encyclopaedia of Islam. vol. 5, Khe-Mahi. 2nd ed. Leiden: E. J. Brill, 1986. 1231–8. ISBN 90-04-07819-3.
  62. ^ 'Abdu'l-Baha, Abbas Effendi. "Some Answered Questions". bahai.org. Retrieved 20 April 2017.
  63. ^ "Holy Bible". biblegateway.com. Archived from the original on 19 June 2013. Retrieved 20 April 2017.
  64. ^ Basiti, Moradi, Akhoondali. "Twelve Principles". Retrieved 22 April 2017.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  65. ^ Effendi, Shoghi. "God Passes By". bahai.org. Retrieved 20 April 2017.
  66. ^ (Sachedina 1981, pp. 181–183)
  67. ^ a b Sachedina, Abdulaziz Abdulhussein (1981). Islamic Messianism: The Idea of Mahdi in Twelver Shi'ism. SUNY Press. pp. 182–183. ISBN 9780873954426.
  68. ^ a b Kaussler, Bernd. "Is the End Nigh for the Islamic Republic? – by Bernd Kaussler". Retrieved 22 May 2017.
  69. ^ "Saudi Prince Mohammed bin Salman's warning to Iran | The National". The National (Abu Dhabi). Retrieved 24 May 2017.
  70. ^ "Sayyed Nasrallah to Al Saud: Imam Mahdi (P) Will Certainly Emerge to Eradicate Tyrants". Al-Manar. 12 May 2017.
  71. ^ "واکنش سیدحسن نصرالله به اظهارات اخیر محمد بن سلمان درباره ایران". ایسنا (in Persian). 12 May 2017. Retrieved 24 May 2017.
  72. ^ "نصر‌الله: دوران شکست ملت‌ها و مقاومت به پایان رسیده است/ "بن‌سلمان" بداند که ظهور امام مهدی(ع) از مکه قطعی‌ست | Nasrallah: The era of defeat of nations and resistance has come to an end / The rise of Imam Mahdi from Mecca in definite". Fars News Agency. 11 May 2017.
  73. ^ "Sayyed Nasrallah's Full Speech on Memorial Ceremony of Martyr Leader Mustafa Badreddine". Alahed News. Retrieved 24 May 2017.
  74. ^ Richter, Joanne (2005). Iran, the culture. New York: Crabtree Pub. Co. ISBN 9780778793175.
  75. ^ Staff witers. "Iran Celebrates Birthday Anniversary of Imam Mahdi". en.alalam.ir. Archived from the original on 24 June 2016. Retrieved 19 May 2016.
  76. ^ Slackman, Michael (30 August 2007). "For Iran's Shiites, a Celebration of Faith and Waiting". The New York Times. Archived from the original on 5 June 2015. Retrieved 19 May 2016.
  77. ^ "Imam Mahdi's birthday in Iran". Archived from the original on 22 February 2017. Retrieved 9 April 2017.

Sources

Encyclopedias

Books

  • as-Sadr; Mutahhari (1986). The Awaited Saviour (5th ed.). Accra: Islamic Seminary Publications. ISBN 0-941724-20-4.
  • Qazvini, Muhammad Kazim (2009). Imam Mahdi from Veladat ta Zohur. Qom: al-Hadi. ISBN 9789644000126.
  • Sachedina, Abdulaziz Abdulhussein (1981). Islamic Messianism: The Idea of Mahdī in Twelver Shīʻism. Suny press. ISBN 9780873954426.
  • Sobhani, Jaʻfar; Shah-Kazemi, Reza (2001). Doctrines of Shiʻi Islam : a compendium of Imami beliefs and practices ([Online-Ausg.] ed.). London: I.B. Tauris [u.a.] ISBN 978-1-86064-780-2.

Further reading

External links

Shia Islam titles
Preceded by
Hasan al-Askari
12th Imam of Twelver Shia Islam
874 – present
Succeeded by
Final