پرش به محتوا

الکساندر دانیلوویچ منشیکوف

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
شاهزاده والامقام

الکساندر منشیکوف

دوک اینگریا
تصویر، سده هجدهم میلادی
عضو شورای عالی خصوصی
دوره مسئولیت
۱۷۲۶ – ۱۷۲۸
پس ازپست تأسیس شد
پیش ازواسیلی لوکیچ دولگوروکوف
نخستین رئیس کالج جنگ
دوره مسئولیت
۱۷۱۷ – ۱۷۲۴
پس ازپست تأسیس شد
پیش ازآنیکیتا رپنین
عضو سنای روسیه
دوره مسئولیت
۱۷۱۱ – ۱۷۲۸
پس ازپست تأسیس شد
نخستین فرماندار کل سنت پترزبورگ[۱]
دوره مسئولیت
۱۷۰۳ – ۱۷۲۴
پس ازپست تأسیس شد
پیش ازپیوتر آپراکسین
اطلاعات شخصی
زاده۱۶ نوامبر ۱۶۷۳
مسکو، روسیه
درگذشته۲۳ نوامبر ۱۷۲۹ (۵۶ سال)
بریوزوو، روسیه
همسر(ان)داریا میخایلوونا آرسنیوا
فرزندانماریا منشیکووا
الکساندرا الکساندرووونا منشیکووا
الکساندر الکساندرووویچ منشیکوف
جایزه‌ها
فهرست:

عناوین
شاهزاده امپراتوری روسیه،
شاهزاده امپراتوری مقدس روم،
نخستین دوک ایژورا،
نخستین دوک کوزل
نشان‌ها
نشان سنت آندره,
نشان سنت الکساندر نوسکی,
نشان عقاب سیاه,
نشان عقاب سپید (لهستان)،
نشان فیل

خدمات نظامی
وفاداریالگو:Country data Tsardom of Russia
 امپراتوری روسیه
خدمت/شاخهارتش پتر کبیر
 Imperial Russian Army
 Imperial Russian Navy
سال‌های خدمت۱۶۹۹–۱۷۲۸
درجهجنرالیسیمو
جنگ‌ها/عملیات‌
فهرست:

الکساندر دانیلوویچ منشیکوف (به روسی: Александр Данилович Меншиков؛ ۱۶ نوامبر [سبک قدیمی: ۶ نوامبر] ۱۶۷۳ – ۲۳ نوامبر [سبک قدیمی: ۱۲ نوامبر] ۱۷۲۹) سردار و دولتمرد روسی بود که از خاستگاهی فروپایه برخاست و به یکی از نزدیک‌ترین یاران و دوستان تزار پتر کبیر بدل شد. عناوین رسمی او شامل جنرالیسیمو، شاهزاده امپراتوری روسیه، دوک ایژورا، شاهزاده امپراتوری مقدس روم و دوک کوزل می‌شد. او در سده هجدهم میلادی از برجسته‌ترین چهره‌های سیاسی و نظامی روسیه به‌شمار می‌رفت.

منشیکوف در لشکرکشی‌های نظامی متعددی در کنار پتر کبیر شرکت جست و در جنگ بزرگ شمالی نقشی کلیدی ایفا کرد. پس از مرگ پتر در ۱۷۲۵ میلادی (۱۱۰۳ خورشیدی)، وی از ۱۷۲۵ تا ۱۷۲۷ میلادی به‌عنوان فرمانروای واقعی روسیه عمل کرد و کاترین یکم را بر تخت نشاند. با این حال، فرجام کارش تبعید به سیبری بود و در آنجا درگذشت.

منشیکوف به‌عنوان نخستین فرماندار کل سنت پترزبورگ نقش مهمی در بنای این شهر نو داشت و کاخ‌هایی باشکوه برپا کرد که از نمادهای معماری روسیه به‌شمار می‌روند. پرونده‌های فساد مالی بارها دامنگیرش شد، اما هر بار عفو تزار او را از مجازات رهاند.

زندگی نخستین

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تصویر منشیکوف اثر میخیل فان موسخر (۱۶۹۸)

منشیکوف در ۱۶ نوامبر [سبک قدیمی: ۶ نوامبر] ۱۶۷۳ در مسکو زاده شد. خاستگاه و پیشینه کودکی او با قطعیت روشن نیست.[۲] مورخ پل بوشکوویچ استدلال می‌کند که منشیکوف اشراف‌زاده نبود و به‌احتمال زیاد از نوادگان خادمان اصطبل‌های درباری بود که در میان نخستین سربازان «ارتش‌های بازیچه» پتر جای داشتند.[۳] روایتی دیگر حکایت از آن دارد که منشیکوف در بیست‌سالگی در کوچه‌های مسکو پیراشکی می‌فروخت.[۴] چهره خوب و روحیه بذله‌گویش نظر فرانسیس لفورت، نخستین مورد علاقه پتر، را به خود جلب کرد و لفورت او را به خدمت خود گرفت و سرانجام به تزار سپرد.[۲] رابرت کی. مَسی نیز بر این باور است که پدر منشیکوف احتمالاً یک ستوان‌سروان لیتوانی بود که در ناحیه پرئوبراژنسکویه مستقر بود و پسرش در آنجا دیده شد و به ارتش نوپای تزار پیوست.[۲] منشیکوف آموزش کاملی ندیده بود؛ اگرچه می‌توانست بخواند، هرگز نوشتن نیاموخت و تا پایان عمر همواره از طریق منشی مکتوب می‌فرستاد.[۵]

منشیکوف در لشکرکشی‌های آزوف (۱۶۹۵–۱۶۹۶) برضد امپراتوری عثمانی شرکت فعال داشت. سپس از ۱۶۹۷ تا ۱۶۹۸ پتر کبیر را در سفارت بزرگ پتر کبیر به اروپا همراهی کرد.[۶] در این سفر، منشیکوف در کارخانه کشتی‌سازی آمستردام در کنار تزار کار کرد و دانش کاملی از کشتی‌سازی فراگرفت و به زبان هلندی و آلمانی محاوره‌ای تسلط یافت. در سال ۱۶۹۸، کمپانی هند شرقی بریتانیا گواهینامه کشتی‌سازی برای منشیکوف صادر کرد.[۱] در همان سال، پس از بازگشت به روسیه، منشیکوف از جمله کسانی بود که مأمور مجازات سربازان استرلتسی دستگیرشده در قیام استرلتسی شدند.[۷] او بعدها می‌بالید که بیست سر زده‌است.[۷]

با مرگ لفورت در ۱۶۹۹، منشیکوف جای او را به‌عنوان یکی از نزدیک‌ترین یاران و محرمان پتر گرفت.[۸]

ترقی در مناصب

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

منشیکوف نیروهای تزار را در محاصره دژ شلیسلبورگ (نُتبورگ)، که در دست نیروهای سوئدی کارل دوازدهم بود، همراهی کرد.[۹] در اکتبر ۱۷۰۲، پس از تسلیم سوئدی‌ها در پی ده روز گلوله‌باران، نیروهای روسی دژ را به تصرف درآوردند.[۹] منشیکوف به پاس خدماتش در کنار تزار و مارشال بوریس شریمیتف، به‌عنوان نخستین فرماندار روسی این دژ برگزیده شد.[۹]

در مه ۱۷۰۳، منشیکوف در تصرف دژ سوئدی نیِنسکانس (نیِنشانتز) شرکت جست که منطقه‌ای مناسب برای پایه‌گذاری سنت پترزبورگ را در اختیار تزار گذاشت.[۱۰] همچنین تزار و منشیکوف در یک رزم دریایی با حدود ۳۰ قایق دو کشتی سوئدی را به غنیمت گرفتند.[۱۰] در پی این رزم دریایی، منشیکوف به نشان سنت آندره مفتخر شد.[۱۰] پس از تصرف سرزمین‌های کنار رود نوا و خلیج فنلاند، منشیکوف به‌عنوان نخستین فرماندار سنت پترزبورگ تازه‌تأسیس منصوب شد.[۱] در همین دوران بود که کاترین یکم جوان به‌عنوان خدمتکار وارد خانواده منشیکوف شد.[۱۱] هیچ روایت قطعی‌ای وجود ندارد که او معشوقه منشیکوف بوده باشد؛ با این حال کاترین بعدها معشوقه تزار پتر شد، به همسری او درآمد و سرانجام با وجود خاستگاه فروپایه، ملکه‌ای مستقل گردید.[۱۱] در ۱۷۰۵، منشیکوف به‌عنوان سرپرست رسمی تزارویچ آلکسی نوجوان منصوب شد.[۱۲]

در اوت ۱۷۰۶، منشیکوف با داریا میخایلوونا، از اعضای خانواده‌اش که همدم کاترین بود، ازدواج کرد.[۱۳] در اکتبر ۱۷۰۶، نیروهای تزار را در نبرد کالیش فرماندهی کرد.[۱۴] به پاس این پیروزی، تزار عنوان شاهزاده ایژورا را همراه با زمین‌های پهناور به او بخشید.[۱۴] در همان سال، بنا به درخواست تزار، او به عنوان شاهزاده امپراتوری مقدس روم نیز منصوب شد.[۱][۱۴]

منشیکوف در کارزارهای برابر کارل دوازدهم در ۱۷۰۸، زیردست بوریس شریمیتف و گئورگ بندیکت فون اوگیلوی خدمت کرد.[۱۵] سواره‌نظام را در نبرد گرودنو (۱۷۰۸) و عقب‌نشینی پس از آن فرماندهی کرد.[۱۶] سپس در نبرد هولووچین در ژوئیه ۱۷۰۸ شرکت جست. پس از رشته‌ای از مانورهای دفاعی رودخانه‌ای، منشیکوف تزار را همراهی کرد تا ارتش سوئدی آدام لودویگ لوونهاوپت را در نبرد لسنایا به شکست بکشانند.[۱۷] در این نبرد، منشیکوف فرماندهی جناح چپ ارتش روسیه را داشت که شامل هشت هنگ از گارد و اژدهاسواران پیاده‌شده بود.[۱۸] در نوامبر ۱۷۰۸، منشیکوف نیروهای روسی را در غارت باتورین رهبری کرد تا پایتخت هتمانت کوزاکی را که ایوان مازپا تصمیم گرفته بود از تهاجم سوئد به روسیه پشتیبانی کند، ویران سازد.[۱۹]

در ژانویه ۱۷۰۹، منشیکوف در اوپیشنیا به‌سختی از دستگیری گریخت؛ کارل دوازدهم شخصاً پنج هنگ سواره‌نظام را برای تصرف گذرگاه رودخانه‌ای که منشیکوف و نیروهایش در آن استراحت می‌کردند، هدایت کرد.[۲۰] منشیکوف دفاع از منطقه را در اوایل ۱۷۰۹ رهبری کرد و قرارگاهش در روستای کروتوی برگ بر کنار رود وورسکلا بود.[۲۱] تزار در ژوئن ۱۷۰۹ فرا رسید تا با منشیکوف عملیات تهاجمی را از سر گیرد. نتیجه این تلاش، پیروزی تاریخی نبرد پولتاوا در ۸ ژوئیه [سبک قدیمی: ۲۷ ژوئن] ۱۷۰۹ بود که در آن منشیکوف عصای فیلد مارشال خود را به دست آورد.[۸][۲۲] در نبرد پولتاوا، منشیکوف ابتدا فرماندهی طلایه‌دار ارتش روسیه را داشت و سپس تمام جناح چپ روسیه را فرمان برد.[۲۳] پس از نبرد، منشیکوف با حدود ۶٬۰۰۰ سرباز روسی نیروهای سوئدی در حال عقب‌نشینی را روزها تعقیب کرد.[۲۴] این تعقیب به تسلیم در پرولوچنا انجامید: منشیکوف که تنها یک سوم نیروهای سوئدی روبه‌رویش را در اختیار داشت، به ارتش باقی‌مانده زیر فرمان لوونهاوپت شرایط تسلیم پیشنهاد داد.[۲۵] از آنجا که کارل دوازدهم موفق به فرار شده بود، لوونهاوپت تسلیم منشیکوف شد و این رویداد به نابودی کامل نیروهای سوئدی خارج از سرزمین اصلی سوئد انجامید و پیروزی روسیه در جنگ بزرگ شمالی را تسریع بخشید.[۲۶][۲۷]

دوران بعدی و فساد مالی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تصویر منشیکوف؛ ح. ۱۷۱۶ تا ۱۷۲۰

از ۱۷۰۹ تا ۱۷۱۴، منشیکوف در کارزارهای کورلند، هولشتاین و پومرانی شرکت جست. سپس به‌عنوان فرماندار کل اینگریا با اختیاراتی تقریباً نامحدود، بخش بزرگی از اداره کشوری را بر عهده گرفت. منشیکوف اصول اصلاحات پتر را به خوبی درک می‌کرد و دست راست تزار در کوشش‌های بزرگش بود. با این حال، از موقعیت نیرومند خود سوءاستفاده کرد و کردارهای فاسدانه‌اش بارها او را به آستانه نابودی کشاند، هرچند پتر بارها او را بخشید.[۲۸][۲۹] هر بار که تزار به روسیه بازمی‌گشت، اتهام‌های تازه‌ای از چپاول برضد «والامقام» شنیده می‌شد.[۸] نخستین خشم جدی پتر در مارس ۱۷۱۱ به خاطر غارت منشیکوف در لهستان بود.[۳۰] پتر او را به اعدام تهدید کرد و منشیکوف عذرخواهی کرد که تزار آن را پذیرفت.[۳۰]

منشیکوف برای واداشتن کارل دوازدهم به انعقاد پیمان صلح رسمی در سال‌های پس از پولتاوا، ارتش روسیه را در تهاجم به پومرانی سوئدی در ۱۷۱۱ رهبری کرد که به محاصره اشترالزوند (۱۷۱۱–۱۷۱۵) انجامید.[۳۱] این شامل محاصره اولیه ناموفق شهر شچچین در بالتیک بود، اگرچه نیروهای روسی زیر فرمان منشیکوف در سپتامبر ۱۷۱۳ با یاری ارتش ساکسون آن را به تصرف درآوردند.[۳۲]

بزرگ‌ترین دختر منشیکوف، شاهدخت ماریا، که نامزد پتر دوم شد اما پدرش را به تبعید همراهی کرد. تصویر اثر یوهان گوتفرید تاناوئر

با بازگشت پتر به روسیه در ۱۷۱۲، وی دریافت که منشیکوف چشم بر فساد گسترده در حوزه فرمانداری خود بسته‌است. پتر «برای آخرین بار» به او هشدار داد که رفتارش را اصلاح کند. تا ۱۷۱۳، منشیکوف در فساد «فرایند سولووی» دست داشت و ثابت شد که ۱۰۰٬۰۰۰ روبل از دولت دزدیده‌است. تنها یک بیماری ناگهانی او را از مرگ رهاند.[۸] پس از بهبودی، دوستی پتر بر دادگری‌اش چیره شد. در مه ۱۷۱۳، ائتلاف متحد منشیکوف در محاصره تونینگ پیروز شد.[۳۳]

در ۱۷۱۴، منشیکوف به عضویت انجمن سلطنتی (فلوشیپ) برگزیده شد.[۳۴] بر پایه روایت سایمون سباگ مونتفیوره در کتابش رومانوف‌ها ۱۶۱۳–۱۹۱۸، پتر کبیر یک بار دوبار منشیکوف را کتک زد — یک بار به بینی و یک بار به پهلوی سر — چون منشیکوف را دید که با شمشیر بر کمر می‌رقصد، رفتاری که بی‌ادبانه تلقی می‌شد.[۳۵] در ۱۷۱۵، منشیکوف به همراه چند تن از برجستگان دیگر به کلاهبرداری و بی‌امانتی مالی متهم شد.[۳۶] بررسی نشان داد که برخی نامنظمی‌ها وجود دارد، اما منشیکوف توانست اتهام‌ها را تعدیل کند و تزار را متقاعد سازد که در راستای منافع دولت عمل کرده‌است.[۳۷] پتر او را جریمه کرد اما بخشید.[۳۸]

در ۱۷۱۸، منشیکوف مسئول دستگیری کسانی شد که به آلکسی پتروویچ، تزارویچ روسیه برای فرار از روسیه کمک کرده بودند.[۳۹] تزارویچ پس از شکنجه درگذشت. منشیکوف سپس با پیوتر پتروویچ، تزارویچ روسیه به‌عنوان وارث جدید پتر بیعت کرد، اما این تزارویچ نیز پیش از رسیدن به تخت درگذشت.[۴۰] در واپسین سال فرمانروایی پتر، اتهام‌های تازه‌ای از کلاهبرداری علیه منشیکوف آشکار شد و او ناچار شد از ملکه کاترین یکم حمایت بخواهد.[۴۱] ابتدا حکم مصادره همه دارایی‌ها و عناوینش صادر شد، اما تزار در بستر بیماری واپسین روزهایش همه را بازپس داد.[۴۲]

عمدتاً به کوشش منشیکوف و همتایش تولستوی بود که پس از مرگ پتر در ۱۷۲۵ (۱۱۰۳ خورشیدی)، کاترین به تخت نشست.[۴۳] منشیکوف به نظام پتری پایبند بود و می‌دانست که اگر این نظام بخواهد ادامه یابد، کاترین در آن مقطع تنها گزینه ممکن است.[۴۳] به تخت نشاندن کاترین به معنای پیروزی نهایی بر تعصبات کهن و تضمین امنیت ثروت کلان منشیکوف بود.[۸]

برتری، تبعید و مرگ

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
منشیکوف با فرزندانش در تبعید؛ اثر واسیلی سوریکوف.

در دوران کوتاه فرمانروایی کاترین (فوریه ۱۷۲۵ – مه ۱۷۲۷)، منشیکوف در عمل فرمانروای مطلق روسیه بود.[۴۴] نفوذ سنای روسیه را کاهش داد و قدرت را در شورای عالی خصوصی جدیدی متمرکز ساخت.[۴۴] خود را به مقام بی‌سابقه جنرالیسیمو ارتقا داد.[۴۵] برای تحکیم موقعیت خود و کاترین، مالیات سراسر روسیه را به‌ازای هر «روح» به یک سوم کاهش داد.[۴۴] در ۱۷۲۶، رقیب پیشین خود، ژنرال آنتون دو ویرا، را به سیبری تبعید کرد.[۴۶] پس از مرگ کاترین، در حالی که همتایش پتر تولستوی می‌خواست الیزابت پتروونا را به تخت بنشاند، منشیکوف پتر دوم جوان، پسر تزارویچ آلکسی، را به پادشاهی رساند و خود در دوران صغر شاه فرمانروایی کرد.[۸][۴۷]

منشیکوف آنگاه در پی آن بود که با زناشویی دخترش ماریا با پتر دوم، جایگاه خود را برای همیشه تثبیت کند.[۴۷] نامزدی اعلام شد، اما زود با مخالفت نیروهای رقیب روبه‌رو گردید.[۴۸] اشرافیت کهن، به نمایندگی خاندان‌های دولگوروکوف و گالیتسین، دست به دست هم دادند تا او را سرنگون کنند. پس از بیمار شدن منشیکوف، همه مناصب و مقام‌هایش از او گرفته شد و در ۲۰ سپتامبر [سبک قدیمی: ۹ سپتامبر] ۱۷۲۷ از پایتخت اخراج گردید.[۴۹] سپس از ثروت سرشارش محروم و از عناوینش برهنه شد و با تمام خانواده‌اش به بریوزوو در سیبری تبعید گردید و در آنجا در ۲۳ نوامبر [سبک قدیمی: ۱۲ نوامبر] ۱۷۲۹ درگذشت.[۸] همسرش داریا میخایلوونا (زاده آرسنیوا) در مسیر تبعید در ۱۷۲۸ نزدیک کازان درگذشت. دخترش ماریا نیز در ۱۷۲۹ در تبعید جان باخت.[۴۹] فرزندان کوچک‌تر منشیکوف از تبعید جان سالم بردند و سرانجام به دربار بازگشتند.

کاخ‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

منشیکوف از تزار پتر بیشتر جزیره واسیلیفسکی را به هدیه گرفت و کاخ منشیکوف را در فاصله ۱۷۱۰ تا ۱۷۱۳ در آنجا بنا کرد.[۵۰] پتر از این کاخ به‌عنوان نخستین مکان پذیرایی رسمی دولت روسیه بهره می‌برد، چرا که خود کاخ تابستانی کوچک‌تر را ترجیح می‌داد تا زمانی که کاخ پترهوف ساخته شد.[۵۰] کاخ منشیکوف یک کلیسای خصوصی داشت که منشیکوف در آن میزبان مراسم ازدواج تزار پتر و کاترین یکم بود.[۵۱]

در ۱۷۱۱، منشیکوف همچنین ساخت یک اقامتگاه بزرگ در بیرون از سنت پترزبورگ را فرمان داد که اورانینباوم (روسیه) شد، یکی از خانه‌های بزرگ ییلاقی روسیه در سده هجدهم.[۵۲] این کاخ بیضی‌شکل سه‌طبقه بر فراز رودخانه قرار داشت و بر کاخ مجاور پترهوف پتر تأثیر گذاشت.[۵۲]

فرزندان

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. شاهدخت ماریا الکساندرووونا (۲۶ دسامبر ۱۷۱۱ – ۱۷۲۹) نامزد پتر دوم شد و در تبعید از آبله درگذشت.
  2. شاهدخت الکساندرا الکساندرووونا (۱۷ دسامبر ۱۷۱۲ – ۱۳ سپتامبر ۱۷۳۶) با گوستاو فون بیرون، برادر ارنست یوهان فون بیرون، ازدواج کرد و در زایمان درگذشت.
  3. شاهزاده الکساندر الکساندرووویچ، دوک اینگریا (مارس ۱۷۱۴ – ۲۷ نوامبر ۱۷۶۴) که سرانجام با شاهدخت یلیزاوتا پترووونا گولیتسینا ازدواج کرد و فرزند داشت.

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

منابع

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. 1 2 3 4 «Aleksandr Menshikov The First Governor of St. Petersburg». Hermitage Museum. دریافت‌شده در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. 1 2 3 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۴۴۱. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. ↑ P. Bushkovitch, Peter the Great. The Struggle for Power, 1671-1725 (Cambridge 2001) p. 182
  4. ↑ Anne Volokh. The Art of Russian Cuisine. Collier Books, New York, 1983. p.289
  5. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۴۴۳. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  6. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۲۰۷. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  7. 1 2 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۳۱۴. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. 1 2 3 4 5 6 7  One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Bain, Robert Nisbet (1911). "Menshikov, Alexander Danilovich". In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica (in English). Vol. 18 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 133–134.
  9. 1 2 3 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۴۲۳. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  10. 1 2 3 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Greek. Apollo. ص. ۴۲۵. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  11. 1 2 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۴۴۸. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  12. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۷۷۸. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  13. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۴۴۹. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  14. 1 2 3 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۴۴۴. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  15. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۴۸۵. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  16. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۴۸۷. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  17. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۵۳۹. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  18. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۵۴۰. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  19. ↑ Montefiore، Simon Sebag (۳۰ ژوئن ۲۰۲۳). «Putin, Prigozhin, and Russia's Long, Bloody History of Fallen Favorites». Vanity Fair. دریافت‌شده در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  20. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۵۶۳. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  21. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۵۷۴. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  22. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۶۰۷. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  23. ↑ «Menshikov». The battle of Poltava. دریافت‌شده در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  24. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۵۹۵. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  25. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۶۲۳. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  26. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۶۱۲. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  27. ↑ Englund، Peter (۱۵ آوریل ۲۰۱۳). The Battle That Shook Europe. I.B. Tauris. شابک ۹۷۸-۱-۷۸۰۷۶-۴۷۶-۴. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |مکان انتشار= صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  28. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۹۰۲. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  29. ↑ Kollmann، Nancy (۱۱ اکتبر ۲۰۱۲). Crime and Punishment in Early Modern Russia. Cambridge University Press. ص. ۴۱۳. شابک ۹۷۸-۱-۱۳۹-۵۷۷۰۱-۴. دریافت‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  30. 1 2 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۹۰۳. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  31. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۶۷۷. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  32. ↑ Wilson، Peter (۱ نوامبر ۲۰۰۲). German Armies: War and German Society, 1648-1806. Routledge. ص. ۱۴۰. شابک ۹۷۸-۱-۱۳۵-۳۷۰۵۳-۴. دریافت‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  33. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۶۸۷. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  34. ↑ «Library and Archive». Royal Society. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  35. ↑ Montefiore، Simon Sebag (۲۰۱۶). The Romanovs: 1613-1918. Alfred A. Knopf. ص. ۶۷۳. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۷-۲۶۶۵۲-۱. دریافت‌شده در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  36. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۸۹۷. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  37. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۸۹۸. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  38. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۸۹۹. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  39. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۸۱۸. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  40. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۸۱۶. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  41. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۹۰۴. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  42. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۹۰۵. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  43. 1 2 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۹۹۷. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  44. 1 2 3 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۱۰۰۰. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  45. ↑ «Menschikow und Stalin waren die einzigen Heerführer der russischen Geschichte, die sich "Generalissimus" nennen ließen.» [منشیکوف و استالین تنها فرماندهان نظامی تاریخ روسیه بودند که خود را 'ژنرالیسیموس' خواندند]. Jena, Detlev (1996): Die russischen Zaren in Lebensbildern, Graz, p. 520.
  46. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۹۵۶. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  47. 1 2 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۱۰۰۱. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  48. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۱۰۰۲. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  49. 1 2 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۱۰۰۳. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  50. 1 2 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۷۱۴. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  51. ↑ Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۶۷۶. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  52. 1 2 Massie، Robert K. (۱۲ مه ۲۰۲۲). Peter the Great. Apollo. ص. ۷۲۳. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۱۱۰-۲۷۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

پیوند به بیرون

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=الکساندر_دانیلوویچ_منشیکوف&oldid=43850729»