المعجم فی معاییر اشعار العجم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

اَلمُعجم فی مَعاییرِ اشعارِ العَجَم کتابی است نوشتهٔ شمس قیس رازی در سدهٔ ۷ ق که به علم عروض، قافیه و نقد شعر می‌پردازد. این کتاب سال‌ها مرجعی معتبر برای اهل ادب بود و هنوز نیز ارزش ادبیِ خود را تا حد زیادی حفظ کرده‌است.[۱] المعجم فی معاییر اشعار العجم به‌معنی «مطالب روشن و منظم دربارهٔ قوانین اشعار فارسی» می‌باشد.[۲] این اثر پس از ۶۳۰ ق نگاشته شده‌است.این کتاب را اهل فن غالباً و به‌اختصار با عنوان المعجم می‌شناسند. شمس قیس، المعجم را به نام شاهزاده ابوبکر بن سعد بن زنگی نگاشته‌است.[۳]

پس از دیباچه و شرح نحوهٔ شکلگیری کتاب ، در قسم اول به فن عروض در قسم دوم به علم قافیه و نقد شعر و در خاتمه کتاب به لوازم شاعری و نقد شعر و انواع سرقات ادبی اشاره شده‌است.بخش بخش عروض المعجم قدیمی‌ترین و جامع‌ترین منبع باقی ماندهٔ عروض فارسی است. بخش صناعات المعجم عمدتا برگرفته از کتاب حدائق السحر فی دقائق الشعر اثر رشیدالدین وطواط است و حدائق السحر هم برگرفته از ترجمان البلاغه است اما احتمالا شمس قیس ترجمان البلاغه را در اختیار نداشته و در مواجه با حدائق السحر اصلاحاتی ایجاد کرده مثلا ترتیب صنایع را تغییر داده و نام برخی را عوض کرده‌است. همچین از شاعرانی که پس از رشید وطواط بوده‌اند یا او عامدانه از آن‌ها نامی نیاورده، شاهد آورده است.[۴]

اهمیت این اثر این است که در داوری‌هایش نسبت به درست و نادرست زبان و ادبیات، کاربرد رسمی اهل زبان و شاعران را معیار می داند ( نه گفته‌های مکرر ادبیات عرب یا موارد دیگر) و همچنین در داوری شعرها انصاف و بی طرفی ورزیده است به طوری که هر چند خاقانی و انوری و... را می ستاید در بخش عیوب شعر از آن‌ها مثال می آورد. [۴]

زبان و سبک کتاب در مقدمه به نثر فنی نوشته است؛ اما متن آن به سبک مرسل فصیح و در چند جا به اقتضای موضوع شاعرانه است، در سطح لغوی دارای کلمات فارسی نادر و به لحاظ نحوی سنجیده و موجز است. این کتاب را مدرس رضوی در سال 1338 در انتشارات دانشگاه تهران چاپ کرد و پس از آن سیروس شمیسا با مقابلهٔ نسخهٔ طی تازه آن را در سال 1338 چاپ کرد.[۴]

منابع[ویرایش]

  1. نقد ادبی نوشتهٔ حمیدرضا شایگان‌فر، انتشارات دستان
  2. در معرفت شعر، گزیدهٔ المعجم فی معاییر اشعار العجم، انتخاب و توضیح سیروس شمیسا، انتشارات سخن، چاپ اوّل، تهران ۱۳۷۴، مقدمه، صفحهٔ ۲۱
  3. ستایشگر، مهدی. نام‌نامهٔ موسیقی ایران‌زمین، جلد سوّم. چاپ اوّل. تهران: اطلاعات، ۱۳۷۶. شابک ‎۹۶۴-۴۲۳-۳۷۷-۸(جلد ۳). 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ سعادت، اسماعیل. دانشنامه زبان و ادبیات فارسی. تهران: فرهنگستان زبان وادب فارسی. 86.