اقیانوس تتیس
اقیانوس تتیس (به یونانی: Τηθύς) یا فراخکرت، اقیانوسی باستانی که میان قارههای گندوانا و لورازیا در بیشتر دوران میانهزیستی (پرمین بالایی تا ژوراسیک میانی) بود. انتهای غربی این اقیانوس بعدها اروپای جنوبی و آفریقای شمالی را از هم جدا کرد.
در اوایل دوران مزوزوئیک، همزمان با فروپاشی ابرقاره پانجهآ، اصطلاح «اقیانوس تتیس» به پهنه آبی اطلاق میشد که بین قارههای باستانی گوندوانا و لورازیا قرار داشت. پس از باز شدن اقیانوسهای هند و اطلس در دوره کرتاسه و تکهتکه شدن این قارهها در همان دوران، این نام به اقیانوسی اشاره داشت که توسط قارههای آفریقا، اوراسیا، هند و استرالیا محصور شده بود.
در اوایل تا اواسط دوران سنوزوئیک، صفحات هند، آفریقا، استرالیا و عربستان به سمت شمال حرکت کرده و با صفحه اوراسیا برخورد کردند. این اتفاق منجر به ایجاد مرزهای جدید برای این اقیانوس، ایجاد یک سد خشکی در برابر جریانهای آبی بین حوضههای هند و مدیترانه، و پدید آمدن کوهزاییهای کمربند آلپاید (شامل کوههای آلپ، هیمالیا، زاگرس و قفقاز) شد.
تمامی این وقایع زمینشناسی، در کنار کاهش سطح دریا ناشی از یخچالی شدن قطب جنوب، به حیات تتیس به شکل سابق خود پایان داد و آن را به بخشهای مجزایی شامل اقیانوس هند، دریای مدیترانه و پاراتتیس تبدیل کرد.
پیش از این اقیانوس، اقیانوس پالئوتتیس (تتیس کهن) وجود داشت که از دوره کامبرین تا تریاس پیشین دوام داشت؛ در حالی که نئوتتیس (تتیس نو) در طول تریاس پسین شکل گرفت و به شکلهای مختلف تا مرز دورههای الیگوسن-میوسن (حدود ۲۴ تا ۲۱ میلیون سال پیش) یعنی زمانی که کاملاً بسته شد، پابرجا بود.
بخش خاصی از آن که با نام پاراتتیس شناخته میشود، در طول دوره الیگوسن (۳۴ میلیون سال پیش) منزوی گشت و تا دوره پلیوسن (حدود ۵ میلیون سال پیش) باقی ماند تا اینکه در نهایت بخش اعظمی از آن خشک شد. دریاهای داخلی امروزی در اروپا و آسیای غربی، یعنی دریای سیاه و دریای خزر، بازماندههای دریای پاراتتیس هستند.
تحول
[ویرایش]کمی پس از ۶۵ میلیون سال پیش تا ۵۵ میلیون سال پیش، بخشی از ابرقاره گوندوانا از آن جدا شد که بعدها صفحه هند-استرالیا را تشکیل داد. این بخش که به صورت مستمر به راه خود ادامه میداد، در پایان به اوراسیا نزدیک و نزدیکتر شد تا آنکه برخورد آن با اوراسیا پایان تتیس و پدید آمدن رشته کوه هیمالیا را رقم زد.
بسته شدن این اقیانوس میانهزیستی به احتمال زیاد از دوران کرتاسه بالایی آغاز شد. پیش از قرار گرفتن در میان هند و آسیا، تتیس برای ۴۵ میلیون سال میان لوراسیا و گوندوانا بود. تصور میشود دریای خزر، دریای سیاه ،دریاچه ارومیه و دریاچه آرال جزو این اقیانوس بودهاند و هماکنون تنها بازماندههای آن هستند.
امروزه تتیس جای خود را به هند، پاکستان، اندونزی و اقیانوس هند داده است.
منابع
[ویرایش]- Kollmann, H. A. (1992). "Tethys—the Evolution of an Idea". In Kollmann, H. A.; Zapfe, H. (eds.). New Aspects on Tethyan Cretaceous Fossil Assemblages. Springer-Verlag reprint ed. 1992. pp. 9–14. ISBN 978-0-387-86555-3. OCLC 27717529. Retrieved 6 October 2015.
- Metcalfe, I. (1999). "The ancient Tethys oceans of Asia: How many? How old? How deep? How wide?". UNEAC Asia papers. 1: 1–9. Retrieved 6 October 2015.
{{cite journal}}: Cite has empty unknown parameter:|1=(help) - Metcalfe, I. (2013). "Gondwana dispersion and Asian accretion: tectonic and palaeogeographic evolution of eastern Tethys" (PDF). Journal of Asian Earth Sciences. 66: 1–33. doi:10.1016/j.jseaes.2012.12.020. Retrieved 6 October 2015.
- Stampfli, G. M.; Borel, G. D. (2002). "A plate tectonic model for the Paleozoic and Mesozoic constrained by dynamic plate boundaries and restored synthetic oceanic isochrons" (PDF). Earth and Planetary Science Letters. 196 (1): 17–33. doi:10.1016/S0012-821X(01)00588-X. Retrieved 6 October 2015.
- Suess, E. (1893). "Are ocean depths permanent?". Natural Science: A Monthly Review of Scientific Progress. Vol. 2. London. pp. 180–187. Retrieved 6 October 2015.
{{cite book}}: Cite has empty unknown parameter:|1=(help) - Suess, E. (1901). Der Antlitz der Erde (به آلمانی). Vol. 3. Wien F. Tempsky. Retrieved 6 October 2015.
| عمومی | |
|---|---|
| کتابخانههای ملی | |
