اصل لوشاتلیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

اصل لوشاتلیه (به فرانسوی: Principe de Le Châtelier، به انگلیسی: Le Chatelier's principle) اصلی است که هنری لوئی لوشاتلیه در سال ۱۸۸۴ آن را دربارهٔ تعادل شیمیایی در شیمی بیان کرد. بنابر این اصل، چنانچه سامانه‎ای در حال تعادل باشد، در برابر هرگونه تغییری در جهت مخالف واکنش نشان می‎دهد تا اثر آن را از بین ببرد.

عده‌ای نیز این اصل را در علوم انسانی صادق می‌دانند. در سال ۱۹۴۷، پل ساموئلسون این مفهوم را دربارهٔ تعادل بازار در [علم اقتصاد|[اقتصاد]] به کار برد. خودِ لوشاتلیه در همان زمان معتقد به وجود کاربرد این اصل در اقتصاد بود و مقالاتی دربارهٔ تاثیر این اصل بر روابط کارگر و کارفرما، و بهره‌وری در صنعت نوشت.[۱]

به عنوان یک قانون فیزیکی[ویرایش]

این اصل در واقع بیانی از قانون سوم نیوتون است.[۲][۳]

اصل لوشاتلیه سامانه‌های با تغییرات غیرآنی را بررسی می‎کند؛ و مدت زمان پایدارشدن سامانه بستگی به شدت بازخورد منفی نسبت به شوک مکانیکی اولیه دارد. هنگامی که یک شوک بازخورد مثبتی را در سامانه ایجاد می‎کند، تعادل جدیدی که در سامانه برقرار خواهد شد ممکن است تفاوت زیادی با وضعیت تعادل اولیه داشته باشد، یا مدت زمان رسیدن به آن زیاد باشد. در برخی سامانه‌های پویا وضعیت پایانی را نمی‌توان از روی شوک تعیین کرد. این اصل برای بررسی سامانه‌های بازخوردمنفی بسته به کار می‌رود اما به طور کلی در طبیعت برقرار است.[۴]

کاربرد در اقتصاد[ویرایش]

از سال ۱۹۴۷ که پل ساموئلسون با الهام از پیشنهاد ای. بی. ویلسون[پانویس ۱][۵] برای نخستین بار اصل لوشاتلیه را در کتابش با نام مبانی تحلیل‎های اقتصادی[پانویس ۲] استفاده کرد، این مفهوم به طور گسترده‎ای در زیرشاخه‎های کاربردی اقتصاد به کار گرفته‎شده‎است.[۶] سامئلسون روش استاتیک مقایسه‎ای را بر مبنای همین اصل بنیان کرد. این روش در اقتصاد مدرن ابزار قدرتمند و همه‎گیری است، اگرچه پتانسیل استفاده از مدل‎های ترمودینامیکی در اقتصاد نسبتاً محدود است.[۷]

ساموئلسون در مبانی تحلیل‎های اقتصادی با مقایسه حالتی که محدودیت‌های معینی بر سامانه‎ای تحمیل می‎شود و حالتی که هیچ محدودیتی بر سامانه نیست؛ این سوال را مطرح می‎کند که «چگونه تعادل یک سامانه برهم‌می‎خورد؟». او اهمیت پاسخ به این سوال را در ترمودینامیک، با اهمیت آن در اقتصاد مقایسه می‎کند. در یک تابع، زمانی که تمامی مجهول‌ها مستقل از یکدیگر هستند، ماکسیمم زمانی می‎تواند تعیین شود که مشتق جزئی تابع نسبت به تمامی متغیرها صفر شود. در اقتصاد نیز هنگامی که محدودیتی بر سامانه اعمال می‌شود که یکی از متغیرها را با متغیر دیگری درگیر می‌کند، اگر متغیر نخست را ثابت در نظر بگیریم، وضعیت این تعادل تغییر می‎کند. او این مفاهیم را یک اصل دانست و آن را اصل لوشاتلیه-بران[پانویس ۳] نامید.[۸]

بنابراین هنگامی که در یک سامانه اقتصادی در تعادل متغیرها مستقل از یکدیگرند، محدودیت‎های روی سامانه در تقاضاهای کوتاه‌مدت، کشش کمتری نسبت به تقاضاهای بلندمدت دارند. به طور خلاصه «در یک تعادل اقتصادی، اگر تغییری در قیمت کالایی رخ دهد، تغییری که در نتیجه آن در تقاضای کالا پدیدار می‎شود بیشتر خواهد بود اگر فرد در معرض محدودیت‎های سهمیه‎بندی قرار نگیرد تا این که در چنین محدودیت‎هایی باشد. اضافه‎شدن هر محدودیتی کشش را کمتر می‎کند.»[۹]

ساموئلسون در ژورنال امریکن ایکانامیک ریویو[پانویس ۴] چاپ سال ۱۹۷۲ برای بیان اصل لوشاتلیه از مثالی بهره گرفت.[۱۰] او فرایند تولیدی را فرض کرد که مثلاً در آن دو ورودی زمین و کارگر وجود دارد. او قیمت‎های اولیه را دستمزد p_1 و اجاره p_2؛ و مقدار اولیه را به ترتیب q_1 و q_2 گرفت. با در نظر گرفتن مثال در دوره زمانی کوتاه، و این که برخی از ورودی‎ها نظیر کارگر و مواد خام می‎توانند تغییر کنند و برخی مانند زمین نمی‎توانند تغییر کنند؛ او q_2 را ثابت گرفت که در فرایند تولید محدودیت ایجاد می‎کرد و بقیه کمیت‎ها قابل تغییر بودند. او با درنظر گرفتن اثر تغییر p_1 و q_1 ثابت کرد:[۸]

\left (\frac{\delta q_1}{\delta p_1}\right )q_2 \le 0

همچنین اگر با فرض همان تغییرات p_2 را ثابت بگیریم:[۸]

\left (\frac{\delta q_1}{\delta p_1}\right )p_2 \le \left (\frac{\delta q_1}{\delta p_1}\right )q_2 \le 0

والریا موسینی،[پانویس ۵] استاد دانشگاه رم به این نکته اشاره دارد که این نتیجه‎گیری‎های ساموئلسون اصولاً و به تنهایی با ملاحظات ریاضی قابل اثبات است و قرائت ساموئلسون از اصل لوشاتلیه را به چالش می‌کشد. موسینی می‌نویسد نظریه ساموئلسون تنها درباره سامانه‎های در تعادل پایدار با اصل لوشاتلیه در شیمی تطابق دارد.[۸] جوزف مک‎کالی[پانویس ۶] از دانشگاه هیوستون نیز رابطه این‎دست نظریات سامئلسون با ترمودینامیک را مورد نقد قرار داده‎است.[۱۱]

جامعه‎شناسی[ویرایش]

لیب تیمز، ویراستار دانشنامه هیومن‎ترمودینامیکس[پانویس ۷] معتقد است که این اصل، در سامانه‎های انسانی نیز صادق است و نظریه ساموئلسون را در همین جهت می‎داند. به طور مثال هنگامی که یک دانش‎آموز وارد یک کلاس مشغول به درس می‎شود، تعادل کلاس را برهم می‎زند. سامانه (کلاس) نیز در جهتی به برهم خوردن تعادل پاسخ می‎دهد که ضمن برطرف کردن اثر واردشده، به تعادل جدیدی برسد.[۱۲]

پانویس[ویرایش]

  1. E. B. Wilson استاد ساموئلسون در دانشگاه هاروارد که پیشتر در دانشگاه ییل دانشجوی ویلارد گیبس بود.
  2. Foundations of economic analysis
  3. Le Chatelier-Braun principle
  4. American Economic Review
  5. Valeria Mosini
  6. Joseph McCauley
  7. Libb Thims, Encyclopedia of Humanthermodynamics

منابع[ویرایش]

  1. Gabriel Altmann, Walter A. Koch. Systems: new paradigms for the human sciences. Walter de Gruyter, 1998. p 231. ISBN 3-11-015619-9, 9783110156195. 
  2. Derek K. Hitchins. “Optimize Solution System Design”. In Systems engineering: a 21st century systems methodology. 2nd Edition ed. John Wiley and Sons, 2007. p 265. ISBN 0-470-05856-0, 9780470058565. 
  3. Sharon E. Kingsland. “Prologue: The Entangled Bank”. In Modeling nature: episodes in the history of population ecology. University of Chicago Press, 1995. p 20. ISBN 0-226-43728-0, 9780226437286. 
  4. Paul Samuelson. Foundations of economic analysis. Harvard University Press, 1983. p 81. ISBN 0-674-31301-1, 9780674313019. 
  5. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Journal_of_Economics وارد نشده‌است.
  6. John L. R. Proops, Paul Safonov; Stefan Baumgärtner. “6. Thermodynamic Models”. In Modelling in ecological economics. Edward Elgar Publishing, 2004. p 112. ISBN 1-84376-222-6, 9781843762225. 
  7. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ Valeria Mosini. “The Le Chtelier Principle and The Le Chtelier-Samuelson Principle: What do they have in common?”. In Equilibrium in economics: scope and limits. Routledge, 2007. pp 53-56. ISBN 0-415-39137-7, 9780415391375. 
  8. Paul Samuelson. Foundations of economic analysis. Harvard University Press, 1983. pp 168-169. ISBN 0-674-31301-1, 9780674313019. 
  9. Paul Samuelson. maximum principles in analytical economics. . American Economic Review 72, no. 2 (1971): pp 249-263.  [ارجاع دست دوم]
  10. McCauley, Joseph l. Thermodynamic analogies in economics and finance: instability of markets. . Physica A 329 (2004): pp 199–212. 
  11. Libb Thims. Human Chemistry (Volume Two). Lulu.com, 2007. p 651. ISBN 1-4303-2840-1, 9781430328407. 

پیوند به بیرون[ویرایش]