اسمیلودون

اسمیلودون محدودهٔ زمانی: پلیستوسن پیشین تا هولوسن پیشین، ۲٫۵ تا ۰٫۰۱۲ میلیون سال پیش PreЄ Є O S D C P T J K Pg N ↓
رده‌بندی علمی
فرمانرو:	جانوران
شاخه:	طنابداران
رده:	پستانداران
راسته:	گوشت‌خواران
زیرراسته:	گربه‌سانیان
تیره:	گربه‌ایان
زیرخانواده:	†دندان‌خنجری‌ها
تبار:	†چاقودندانی‌ها
سرده:	†اسمیلودون لوند، ۱۸۴۲
گونه‌ها
Smilodon populator† (لوند، ۱۸۴۲) Smilodon fatalis† (لیدی، ۱۸۶۹) Smilodon gracilis† (کوپه، ۱۸۸۰)
مترادف
Trucifelis (لیدی، ۱۸۶۹) Smilodontopsis (براون، ۱۹۰۸) Smilodontidion (کرگلویچ، ۱۹۴۸)

اسمیلودون یا چاقودندان (نام علمی: Smilodon) که در فرهنگ عامه به غلط ببر دندان شمشیری خوانده می‌شود، یک سرده منقرض‌شده و پیشاتاریخی از خانواده گربه‌ایان و زیرخانواده دندان‌خنجری‌ها است. چاقودندان مشهورترین گربه دندان‌خنجری است که در قاره‌های اوراسیا، آفریقا و آمریکا و در دوره‌های میوسن و پلیستوسن (۱۵ میلیون سال پیش تا ۱۲٫۰۰۰ سال پیش) زندگی می‌کرده است. یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های سنگواره این جانور از گودال‌های قیر لابریا به دست آمده است. ۵ گونه از این سرده شناخته شده است؛ که در اندازه و اندام با هم تفاوت دارند.

با این وجود، گونه‌های چاقودندان ساختاری با استحکام بیشتر از گربه‌ایان امروزی داشتند، مخصوصاً با دست‌های به خوبی فرگشت‌یافته و دندان‌های نیش بالایی بسیار بلند خود از دیگر گربه‌ایان متمایز می‌شوند. فک چاقودندان قابلیت بازشوندگی بیشتری نسبت به گربه‌های امروزی داشت و دندان‌های نیش بالایی باریک و شکننده بودند و توانایی دریدن استخوان را نداشتند؛ بنابراین جانور از این دندان‌ها برای پاره کردن بخش‌های نرم بدن طعمه استفاده می‌کرد. این ویژگی‌ها چاقودندان را به یک شکارچی خاص در شکار گیاه‌خواران بزرگ مانند بیزون و شتر تبدیل کرد.

چاقودندان احتمالاً در محیط‌های بسته مانند بوته‌زارها و جنگل‌ها که پوشش لازم برای کمین و غافلگیر کردن برای شکار ایجاد می‌کرد، زندگی می‌کرد. وابستگی این جانور به جانوران بزرگ ممکن است دلیل انقراض آن بوده باشد. دانشمندان در مورد اینکه آیا چاقودندان جانوری اجتماعی بوده یا نه بحث و گفتگو می‌کنند. شباهت واکنش‌های شکارچی به درخواست کمک و رواج آسیب‌های التیام‌یافته می‌گوید که این گونه، جانوری اجتماعی بوده است، درحالی که مغز کوچک و محیط زندگی دارای پوشش متراکم گیاهی می‌گوید که جانوری تنها و منزوی بوده است. تا کنون برخی سنگواره‌های یافت‌شده از چاقودندان نشانه‌هایی از وجود التهاب مهره خمیده و التهاب مفصل را در خود داشته‌اند.

ریشه‌شناسی

نام رایج «دندان‌خنجری» اشاره به دندان بلند نیش در فک بالا دارد. با وجود اینکه نام رایج‌تر آن، ببر دندان‌خنجری است، اما چاقودندان یک ببر نبوده است. بلکه ببر متعلق به زیرخانواده پلنگیان است، درحالی‌که چاقودندان به زیرخانواده دندان‌خنجری‌ها تعلق دارد. نام چاقودندان از کلمه یونانی σμίλη, smilē, چاقو همراه با (ὀδoύς (hodoús, دندان یا ترکیب اضافه ὀδoύς, ὀδόντος, odóntos. می‌آید.

رده‌بندی و گونه‌ها

مقایسه اندازه گونه‌های چاقودندان با یکدیگر و انسان

اسکلت چاقودندان ویرانگر اولین گونه شناسایی‌شده سرده اسمایلودون

سرده چاقودندان در سال ۱۸۴۲ توسط طبیعت‌شناس و دیرین‌شناس دانمارکی، پیتر ویلهلم لوند شناخته شد. او سنگواره چاقودندان ویرانگر (Smilodon populator) را در غارهایی در نزدیکی شهر کوچک لاگوا سانتا در ایالت میناس گرایس برزیل، پیدا کرد.

در گذشته یک زیرگونه از چاقودندان شناخته شده بود، اما امروزه تعداد زیرگونه‌های شناخته‌شده را ۵ زیرگونه می‌دانند:

• چاقودندان باریک‌اندام (Smilodon gracilis) از ۲٫۵ میلیون تا ۵۰۰٫۰۰۰ سال پیش: یکی از گونه چاقودندان است که از نظر اندازه با یک جگوار امروزی قابل مقایسه بود و حدود ۵۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم و درمواردی هم ۲۰۰ کیلوگرم وزن داشت. این گونه جانشین بزرگ‌جانور در آمریکا شد و احتمال می‌رود از آن تکامل یافته باشد. گونه‌های دیگر چاقودندان احتمالاً از چاقودندان باریک‌اندام مشتق شده‌اند.
• چاقودندان بزرگ جانور (Smiliodon Meganteron) از ۴٫۵ میلیون تا ۵۰۰٫۰۰۰ سال پیش: ابتدایی‌ترین زیرگونه چاقودندان است که تقریباً با یک شیر امروزی هم اندازه بود و بین ۱۵۰ الی ۲۵۰ کیلوگرم و درمواردی هم تا ۳۰۰ کیلوگرم وزن داشت. این زیرگونه در قاره‌های اوراسیا، آفریقا و آمریکا ساکن بود. زیرگونه‌های دیگر چاقودندان نیز احتمالاً از بزرگ جانور فرگشت یافته‌اند.
• چاقودندان مرگ‌آفرین (Smilodon fatalis) از ۱٫۶ میلیون تا ۱۲٫۰۰۰ سال پیش: در آمریکای شمالی جایگزین چاقودندان باریک‌اندام شد و در جریان تبادل بزرگ آمریکا وارد آمریکای جنوبی شد. اندازه آن از ریزچاقودندان و چاقودندان کوچک جانور و چاقودندان باریک‌اندام و چاقودندان بزرگ جانور بزرگتر و از چاقودندان ویرانگر کوچکتر بود، و می‌توان اندازه آن را با ببر سیبری امروزی یکسان دانست. بلندی این گونه در حدود ۱ متر بود و وزن آن را از ۲۵۰ تا ۳۵۰ کیلوگرم تخمین زده‌اند. در برخی موارد دو گونه دیگر به رسمیت شناخته می‌شود که شامل گونه‌های چاقودندان کالیفرنیایی (Smilodon californicus) و چاقودندان فلوریدایی (Smilodon floridanus) است، اما اغلب تصمیم بر آن شده است که این دو گونه، زیرگونه چاقودندان مرگ‌آور در نظر گرفته شوند.
• چاقودندان ویرانگر (Smilodon populator) از ۱ میلیون تا ۱۲٫۰۰۰ سال پیش: در بخش شرقی آمریکای جنوبی ساکن بود و دومین گونه بزرگ چاقودندان به حساب می‌آید. جثه آن از خویشاوند خود، چاقودندان مرگ‌آور بزرگ‌تر بوده و قفسه سینه و پاهای سترگی داشت. بلندی آن در حدود ۱٫۲ متر و طول آن حدود ۲٫۶ متر بود و دمی به طول ۳۰ سانتی‌متر داشت. برآورد می‌شود که وزن آن بین ۳۵۰ تا ۴۵۰ کیلوگرم بوده است و جزء بزرگ‌ترین گربه‌ایان تاریخ به حساب می‌آید.
• چاقودندان جهنمی (Smilodon tartareus) از ۱.۳ میلیون تا ۱۰٫۰۰۰ سال پیش: ابتدا از چاقودندان مرگ‌آفرين در شمال غربی مکزیک فرگشت یافت و در قاره‌های اوراسیا و آفریقا و آمریکا ساکن بوده است. جثه آن از خویشاوندان خود، چاقودندان مرگ‌آفرين و چاقودندان ویرانگر و از تمامی گربه ایان در طول تاریخ بزرگ‌تر بوده و قفسه سینه و پاهای سترگی داشت. بلندی آن در حدود ۱٫۵ متر و طول آن حدود ۳ متر بود و دمی به طول ۳۵ سانتی‌متر داشت. برآورد می‌شود که وزن آن بین ۴۵۰ تا ۵۵۰ کیلوگرم بوده است و بزرگ‌ترین گربه سان تاریخ به حساب می‌آید.

گربه‌ایان

پیشاگربه       گربه‌نما         پلنگ‌مانندها (ببرها، شیرها، جگوارها و پلنگ‌ها)       سیاه‌گوش       پلنگچه‌ها (پلنگچه و خویشاوندان)       گربه‌ها (گربه و خویشاوندان)       جگواروندی (jaguarundi)       چیتای آمریکایی (American cheetah)     شیر کوهی (سرده) (cougar)                   Dinofelis         Nimravides       دندان‌خنجری       همان‌دد     شگفت‌چاقو             Paramachairodus       بزرگ‌جانور       اسمایلودون باریک‌اندام       اسمایلودون ویرانگر     اسمایلودون مرگ‌آور

کالبدشناسی

یک انگاشت هنری از پیکر چاقودندان ویرانگر اثر چارلز نایت

گونه‌های چاقودندان به بزرگی گربه‌های بزرگ امروزی بودند اما نسبت به آن‌ها از بدنی قوی‌تر و وزن بیشتری برخوردار بودند. سنگین‌ترین گونه چاقودندان یعنی چاقودندان جهنمی می‌توانست وزنی بیش از ۵۰۰ کیلوگرم داشته‌باشد. رنگ و طرح پوست چاقودندان مشخص نیست اما در تصویرسازی‌های هنری با رنگ های خاکستری یا دارچینی و پوستی ساده یا خال‌دار ترسیم می‌شود.

انقراض

دو اسکلت چاقودندان

واپسین چاقودندان‌ها در دوره پایانی پلیستوسن در قاره آمریکا وجود داشته‌اند. چاقودندان در پایان پلیستوسن، حدود ۱۰٫۰۰۰ سال پیش از میلاد که شاهد انقراض بسیاری از دیگر پستانداران گیاه‌خوار و گوشت‌خوار بزرگ بود، منقرض شد.

انسان پیشاتاریخ، که خود را در همان زمان به قاره آمریکا رسانید و به شکار بسیاری از گونه‌هایی ناپدیدشده می‌پرداخت، از سوی برخی دانشمندان به عنوان مسئول این موج انقراض شناخته می‌شود. برخی دیگر از دانشمندان البته تغییرات اقلیمی که در پایان عصر یخبندان رخ داد را عامل انقراض چاقودندان و بسیاری دیگر از بزرگ‌زیاگان عصر یخبندان می‌دانند.

یووال نوح هراری در کتاب انسان خردمند: تاریخ مختصر بشر، انسان را عامل اصلی نابودی و انقراض این گونه‌های جانوری می‌داند. او در این کتاب آورده است: «در طی ۲۰۰۰ سال پس از ورود انسان به این سرزمین‌ها اکثر گونه‌های بی‌نظیر نابود شدند. بر اساس تخمین‌های کنونی، در آن فاصله کوتاه، آمریکای شمالی ۳۴ نوع از ۴۷ نوع پستاندار عظیم الجثه‌اش را از دست داد. در جنوب آمریکا ۵۰ نوع از ۶۰ نوع نابود شدند. گربه‌های دندان‌خنجری، بعد از نشو و نما در طول بیش از سی میلیون سال به کلی نابود شدند. ما (انسان‌ها) مجرم هستیم. هیچ شکی در این نیست. حتی اگر تغییرات اقلیمی هم‌دست ما بوده باشند باز هم مشارکت انسان در این جرم قطعی است.»

جستارهای وابسته

• رویداد انقراض کواترنری

انیمیشن عصر یخبندان

اسمایلودون مرگ آور

اسمایلودون ویرانگر

چاقودندان باریک اندام

بزرگ جانور

منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Smilodon». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی.