ابن خردادبه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish
ابوالقاسم عُبیدالله بن عبدالله اِبْن خُرْدادْبِهْ
زادروز۲۱۱ق=۸۲۶م
درگذشتحدود ۳۰۰ق=۹۱۲م
تبارخراسانی
پیشهجغرافیا، موسیقی
سال‌های فعالیتخلافت عباسیان
آثارالمسالک و الممالک
استادهااسحاق موصلی

ابوالقاسم عُبیدالله بن عبدالله اِبْن خُرْدادْبِهْ (خرداذبه)*[۱] (۲۱۱ق=۸۲۶م/حدود ۳۰۰ق=۹۱۲م) جغرافی‌دان، تاریخ‌نویس و موسیقی‌شناس ایرانی (خراسانی) سده ۳ق و نویسنده کتاب المسالک و الممالک است. او یکی از شاگردان نامدار اسحاق موصلی است.[۲]

نیایش ابن خرداد از نجبای زرتشتی بود که توسط برمکیان اسلام آورد و پدرش فرمان‌دار طبرستان و او خود از کارگزاران دستگاه عباسی و مأمور دیوان برید (مدیر کل پُست و اخبار) در سرزمین پهلویان «بلادالبهلویین» یا همان ماد کهن بود.[۳]

به نوشته ابن ندیم، ابن خردادبه، زرتشتی بود که به دست برمکیان اسلام آورد و اداره نامه‌رسانی در نواحی جبل با او بود. (جبل نام شهرهایی است که در میان آذربایجان، عراق، خوزستان، فارس و دیلم است).[۲]

زندگی[ویرایش]

عبیدالله آنسان که پیداست در خراسان متولد شده ولی به هر حال پرورش او در بغداد پایتخت خلافت عباسی بود که در آن زمان دوران شکوفایی خود را می‌گذراند. ابن خردادبه در بغداد با بزرگان دانش و هنر آن روزگار ارتباط پیدا نمود و در هنر و ادب نزد استادان برجسته‌ای چون اسحاق موصلی تربیت یافت.[۴]

او ندیم و نزدیک دربار معتمد عباسی و رئیس سازمان برید در ناحیه جبال بود. اینکه معتمد عباسی چندان اهل سیاست و مملکت داری نبوده و برادرش الموفق خلافت را در اختیار داشته، نشان می‌دهد که منزلت ابن خردادبه در نزد خلیفه کمتر وجه سیاسی داشته یا دست کم دارای اهمیت سیاسی اندکی بوده‌است.[۴]

دربارهٔ مذهب ابن خردادبه ذکر خاصی در منابع دیده نمی‌شود. چه بسا او تابع آرای رسمی دوران خویش بوده‌است. در آن دوران، اتهام خدشه در دین و باورها به ویژه دربارهٔ ایرانیان بسیار رایج بوده ولی گویا ابن خردادبه از این جهت مورد اعتراض واقع نشده‌است. در مورد تاریخ درگذشت او اتفاق نظر نسبی وجود دارد. او در سال ۳۰۰ق یا کمی پس از آن بعد از یک زندگی طولانی از دنیا می‌رود.[۴]

دانش ابن خردادبه[ویرایش]

مسعودی در کتاب مروج‌الذهب به گفتگوهای معتمد عباسی و ابن خردادبه در مورد موسیقی اشاره دارد بنابراین می‌توان چنین گمان کرد که تبحر او در موسیقی و آوازخوانی در نزدیکی او به خلیفه نقش بسزایی داشته‌است. در هر روی ابن خردادبه از همان آغاز بیشتر جغرافی‌دان و صاحب مسالک و ممالک محسوب می‌شد و آثار او در مورد موسیقی دارای اهمیت ثانوی بود.[۴] ابوالفرج اصفهانی دربارهٔ او می‌نویسد که در آنچه می‌گوید و در کتاب‌های خود می‌آورد تحقیق زیاد نمی‌کند.[۵]

محمد مقدسی پیرامون جغرافینگاران سلف خود می‌نویسد: «در کتاب جیهانی همة مطالب اصلی مندرج در آثار ابن خردادبه آمده».

جغرافیا[ویرایش]

نقشه شبکه داد و ستد بازرگانان یهودی راذانیه در اوراسیا که در کتاب مسالک و ممالک ابن خردادبه گزارش شده‌است.

ابن خردادبه نویسنده اولین کتاب باقی‌مانده دربارهٔ جغرافیای اداری است. آنسان که پیداست او اولین جغرافی‌دانی که به عربی نوشته‌است، نیست ولی کتاب او اولین کتابی است که مانند نسخه ابتدایی آن باقی مانده.[۶] او راهنمایی برای مسافران نوشت و راه دریایی‌ای را که از ریزشگاه دجله به خلیج فارس در نزدیکی ابله آغاز می‌شد و به چین و هندوستان می‌رسید، توصیف کرد.[۷]

او احتمالاً نویسنده نخستین اثر با عنوان عمومی مسالک و ممالک است و نخستین فردی است که کتابی در جغرافیای اقتصادی گردآوری کرده. ابن خردادبه از سنت ایرانی در جغرافی‌نگاری پیروی نموده که در آن برای مسائل مربوط به خراج و محصولات و معادن سرزمین‌ها اهمیت فراوان قایل بوده‌اند. او افزون بر پیروی از سنت ایرانی، از اثر جغرافیایی بطلمیوس نیز بهره گرفته‌است.[۴] به هر حال پیروی او از بطلمیوس ناچیز است همچنان که در نام بردن از بخش‌های دنیا از کیهان‌شناسی ایرانی پیش از اسلام و نه یونانی بهره می‌برد. وی همچنین واژهای پارسی پیش از اسلام در کشورداری را بسیار بکار برده و نگاهی ویژه و در خور به تاریخ ایران پیش از اسلام دارد. این موارد خود بیانگر وجود منابع بومی ایرانی در دانش جغرافیا در هنگام نوشتن کتاب است.[۸]

موسیقی[ویرایش]

ابن خردادبه بهره‌مند از آموزش‌های اسحاق موصلی در موسیقی و ادبیات بود. خطبه‌های مشهور او در حضور معتمد خلیفه شامل اطلاعات و جزئیاتی دقیق از قدیمی‌ترین سنت‌های موسیقایی عرب است. یکی از مباحث مهم ابن خردادبه، مسئله کارسازی موسیقی عرب از ایرانیان است. او باور داشت افزون بر این تأثیر، تا سه سده موسیقی ایران به روشنی در موسیقی عرب مشهود بوده‌است.[۹]

او در گفتگو با معتمد عباسی می‌گوید موسیقی ایرانیان به وسیله عود و سنج که ویژه آنهاست، بوده‌است و آن‌ها نغمه‌ها و آهنگ‌ها و پرده‌ها و دستگاه‌های شاهانی داشتند که هفت دستگاه بوده. موسیقی مردم خراسان و فرای خراسان به وسیله زنگ نواخته می‌شده که هفت بار داشت و نغمه آن چون سنج بوده. موسیقی مردم ری و طبرستان و دیلم به سه‌تار نواخته می‌شده و ایرانیان سه‌تار را بر بسیاری سازهای دیگر مقدم می‌داشتند.[۱۰]

او همچنین می‌گوید موسیقی ذهن را لطیف و اخلاق را ملایم و جان را شاد و قلب را دلیر و بخیل را بخشنده می‌کند و با نبیذ غم توان‌فرسا را می‌برد و نشاط می‌آورد و غم می‌زداید. او دربارهٔ نغمه‌گر ماهر، می‌گوید نغمه‌گر ماهر کسی است که به نفس خود مسلط باشد و با ظرافت از دستگاهی به دستگاهی رود و نغمه‌های گوناگون آرد.[۱۱]

گفتگوی معتمد عباسی و ابن خردادبه دربارهٔ موسیقی[ویرایش]

«مسعودی در مروج الذهب به گفتگوی معتمد عباسی و ابن خردادبه دربارهٔ موسیقی پرداخته که همانندی بسیاری با گفتگوی خسروقبادان با ریدیک دربارهٔ خنیاگری دارد.

هنگامی که معتمد از ابن خردادبه دربارهٔ موسیقی می‌پرسد او پس از اندکی زمینه‌چینی که بی‌گمان برگرفته از افسانه‌های انیرانی (ناایرانی) است، سپس به موسیقی ایرانیان می‌رسد و دربارهٔ آن این‌گونه می‌گوید: موسیقی ایرانیان به وسیله عود و سنج بود که ویژه آن‌ها بود و نغمه‌ها، آهنگ‌ها، پرده‌ها و دستگاه‌های شاهانی داشتند. (که منظور همان سرودهای خسروانی است)

در دنباله آن می‌گوید: رسم ملوک بود که با آهنگ موسیقی می‌خفتند که شادی در جانشان روان شود. ملوک عجم جز به آهنگ مطرب یا افسانه‌ای شیرین نمی‌خفتند؛ و سپس از یحیی بن خالدبن برمک سخن به میان می‌آورد که: موسیقی آن است که تو را شاد کند و برقصاند و بگریاند و اندوهگین کند و جز آن هرچه باشد رنج و بلاست.

معتمد گفت: نکو گفتی… صفت نغمه‌گر کارآزموده چیست؟

ابن خردادبه گفت: نغمه‌گر استادکار کسی است که به نفس خود چیره باشد و با ظرافت از دستگاهی به دستگاهی رود و نغمه‌های گوناگون آرد…

و پرسش‌های دیگر دربارهٔ گونه‌های موسیقی - دستگاه‌ها و ترتیب آن‌ها که ابن خردادبه آن پاسخ می‌دهد و در پایان می‌گوید: موسیقی ذهن را لطیف و خوی را ملایم و جان را شاد و قلب را دلیر و بخیل را بخشنده می‌کند، آفرین بر خردمندی که موسیقی را پدیدآورد.»[۲]

آثار[ویرایش]

از آثار وی تنها دو اثر المسالک و الممالک (راه‌ها و کشورها) و مختار من کتاب اللهو و الملاهی بجا مانده‌است. آثار دیگری که از او شناخته شده اینها هستند:[۹][۱۲]

  • کتاب المسالک و الممالک (کتاب مسلک‌ها و سرزمین‌ها): در زمینه جغرافیای توصیفی.
  • کتاب ادب السّماع (آداب سماع): چگونگی شنیدن صداها یا آداب در موسیقی.
  • کتاب جمهرة انساب الفرس و النّوافل (یا النّواقل)
  • کتاب الطبیخ
  • کتاب اللّهو و الملاهی (تفریح و آلات موسیقی): دربارهٔ انواع سازها و دستگاه‌های موسیقی در عهد ساسانی و شرحی از زندگانی باربد و سرکش.
  • کتاب الشراب
  • کتاب الانواء
  • کتاب الندام و الجلساء (یا النّدماء و…) (ندیمان و هم‌نشینان)
  • کتاب الکبیر فی التاریخ (احتمالاً همان کتاب اخبار)
  • کتاب طبقات المغنیین (طبقه‌های رامشیان)

احتمالاً فهرست آثار ابن خردادبه ناقص است. مسعودی به اثر مهم تاریخی او که شامل اطلاعات مهمی دربارهٔ تاریخ غیر عرب و پادشاهان آن‌ها بوده اشاره می‌کند.[۴]

پانویس[ویرایش]

  1. نام او را به اختلاف آورده‌اند؛ گرچه نام او در ابتدای المسالک و الممالک «عُبِیدالله بن عبدالله بن خردادبه» آمده ولی ابن ندیم در الفهرست وی را «ابوالقاسم عبیدالله بن احمد بن خردادبه» خوانده‌است. (ابن خردادبه، دربارهٔ مؤلف و اثر)
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ هفته‌نامهٔ امرداد، شنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شماره ۲۸۸، ص ۵.
  3. ستایشگر، ۲۵
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ ابن خردادبه، دربارهٔ مؤلف و اثر
  5. اصفهانی، ۵۰۴
  6. C. EDMUND BOSWORTH. "EBN ḴORDĀḎBEH". دانشنامه ایرانیکا. Retrieved 2 May 2009.[پیوند مرده]
  7. حسن، ۲۷۰
  8. Josef W. Meri (۲۰۰۶Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia، Routledge، ص. ۳۶۰ pp، شابک ۰-۴۱۵-۹۶۶۹۱-۴
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ستایشگر، ۲۶
  10. مسعودی، ۶۱۸
  11. مسعودی، ۶۲۰
  12. عنایت‌الله رضا، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، سرواژه ابن خردادبه بایگانی‌شده در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine

منابع[ویرایش]

  • ابن خردادبه (۱۳۷۱مسالک و ممالک، ترجمهٔ سعید خاکرند، تهران: میراث ملل
  • اصفهانی، ابوالفرج (۱۳۶۸برگزیده الاغانی (جلد اول)، به کوشش ترجمه، تلخیص و شرح: محمد حسین مشایخ فریدونی.، شرکت انتشارات علمی فرهنگی
  • حسن، ابراهیم حسن (۱۳۶۰تاریخ سیاسی اسلام، از آغاز تا انقراض دولت اموی، ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، تهران
  • ستایشگر، مهدی (۱۳۷۶نام نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد سوّم، تهران: اطلاعات، شابک ۹۶۴-۴۲۳-۳۷۷-۸
  • مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (۱۳۶۵مروج الذهب (جلد دوم)، ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی

پیوند به بیرون[ویرایش]

Abu'l-Qasim Ubaydallah ibn Abdallah ibn Khordadbeh (Persian: ابوالقاسم عبیدالله ابن خرداذبه‎) (c. 820 – 912 CE), better known as Ibn Khordadbeh or Ibn Khurradadhbih,[1] was the author of the earliest surviving Arabic book of administrative geography.[2] He was a Persian geographer and bureaucrat of the 9th century.[3] He was the son of Abdallah ibn Khordadbeh, a prominent Abbasid general, who was the son of a Zoroastrian convert to Islam. Ibn Khordadbeh was appointed "Director of Posts and Intelligence" for the province of Jibal in northwestern Iran under the Abbasid Caliph al-Mutammid (ruled 869–885 CE). In this capacity ibn Khordadbeh served as both postmaster general and the Caliph's personal spymaster in that vital province.

Around 846-847CE ibn Khordadbeh wrote Kitāb al Masālik w’al Mamālik (The Book of Roads and Kingdoms) (with the second edition of the book being published in 885CE).[4] In this work, ibn Khordadbeh described the various peoples and provinces of the Abbasid Caliphate. Along with maps, the book also includes descriptions of the land, people and culture of the Southern Asian coast as far as Brahamputra, The Andaman Islands, peninsular Malaysia and Java.[5]:108 The lands of Tang China, Unified Silla (Korea) and Japan are referenced within his work.[6] He was also one of the earliest Muslim writers to record Viking trade to the east: 'merchants called Rus traded in the Black Sea and the Caspian Sea, transporting their merchandise by camel as far as Baghdad.[7]

Ibn Khordadbeh clearly mentions Waqwaq twice: East of China are the lands of Waqwaq, which are so rich in gold that the inhabitants make the chains for their dogs and the collars for their monkeys of this metal. They manufacture tunics woven with gold. Excellent ebony wood is found there. And again: Gold and ebony are exported from Waqwaq.[8]

The book does not reflect a strong influence from Greek earlier works such as Ptolemy's. The work uses heavily Persian administrative terms, gives considerable weight to Pre-Islamic Iranian history, uses native Iranian cosmological division system of the world. These reflect the existence of Iranian sources at the heart of the work.[9]

It is one of the few surviving sources that describes Jewish merchants known as Radhanites.

Khordadbeh wrote other books. He wrote around 8–9 other books on many subjects such as "descriptive geography" (the book Kitāb al Masālik w’al Mamālik), "etiquettes of listening to music", "Persian genealogy", cooking", "drinking", "astral patterns", "boon-companions", "world history", "music and musical instruments". The book on music had the title Kitāb al-lahw wa-l-malahi which is on musical matters of Pre-Islamic Persia.[2][9]

See also

References

  1. ^ Charles Verlinden uses "Ibn Khordadbeh" in his article Les Radaniya et Verdun: à propos de la traite des esclaves slaves vers l'Espagne Musulmane aux IXè et Xè siècles (1983), whereas Michael McCormick uses "Ibn Khurradadhbih" in his Origins of the European Economy: Communication and Commerce A.D. 300–900 (2001)
  2. ^ a b Bosworth, C. Edmund. "EBN KORDADBEH". Encyclopædia Iranica. Retrieved 2008-02-07.
  3. ^ "GEOGRAPHY iv. Cartography of Persia – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org. Retrieved 2019-08-24. Ebn Ḵordādbeh (fl. 9th cent., q.v.), one of the earliest Persian geographers, produced in 232/846 his major work Ketāb al-masālek wa’l mamālek, which is considered the foundation for the later Balḵī school of geography
  4. ^ Hee-Soo, Lee, Early Korea-Arabic Maritime Relations Based on Muslim Sources, Korea Journal 31(2) (1991), p26 Missing or empty |title= (help)
  5. ^ Coedès, George (1968). Walter F. Vella (ed.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1.
  6. ^ Isabella Bird (9 January 2014). "1". Korea and Her Neighbours.: A Narrative of Travel, with an Account of the Recent Vicissitudes and Present Position of the Country. With a Preface by Sir Walter C. Hillier. Adegi Graphics LLC. ISBN 978-0-543-01434-4.
  7. ^ Christys, Ann. Vikings in Spain. Bloomsbury. p. 11. ISBN 9781474213752.
  8. ^ http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200504/the.seas.of.sindbad.htm
  9. ^ a b Meri, Josef W.; Bacharach, Jere (2005). Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge. ISBN 0-415-96690-6. pp. 359–60.

Sources

  • Ibn Khordadbeh (1865). Des routes et des Provinces (in French). Translator: Charles Barbier de Meynard. Paris: Journal Asiatique.
  • Adler, Elkan. Jewish Travellers in the Middle Ages. New York: Dover Publications, 1987.
  • Bendiner, Elmer. The Rise and Fall of Paradise. New York: Putnam Books, 1983.
  • Bareket, Elinoar. "Rādhānites". in Jewish Civilization: An Encyclopedia. Norman Roth, ed. Routledge, 2002. pp 558–561.
  • Fossier, Robert, ed. The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages, vol. 1: 350–950. Cambridge University Press, 1997.
  • Gil, Moshe. "The Radhanite Merchants and the Land of Radhan." in Journal of the Economic and Social History of the Orient 17:3 (1976). 299–328.
  • Israeli, Raphael. "Medieval Muslim Travelers to China" in Journal of Muslim Minority Affairs, 2000

External links