آزادی رسانه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

آزادی رسانه و مطبوعات همانند یک ضمانت نامه از جانب دولت‌ها به رسانه‌های عمومی، در مقابل مواجهه با روندهای محدودکنندهٔ ابراز نظر در جوامع، می‌باشد که حقوق قانونی رسانه‌ها و همچنین مراجع رفع اختلاف بین رسانه‌ها و شاکیان را مشخص می‌کند. این حقوق در بسیاری از کشورها به صورت قانونی و در چهارچوب قوانین اساسی آن کشور تعبیه شده‌است تا از آزادی مطبوعات حمایت به عمل بیاید.[۱][۲]

در رابطه با اطلاعات دولتی، هر کدام از دولت‌ها خود تصمیم می‌گیرند کدام منابع و مواد اطلاعاتی عمومی یا حفاظت شده می‌باشند و نباید از جهت حساسیت عمومی یا طبقه‌بندی شدگی، افشا گردد. بسیاری از دولت‌ها سعی در تسلط یافتن بر قوانین مهم یا آزادی تبادل اطلاعات قانونی که برای تعریف حدود و ثغور علاقهٔ بین‌المللی کاربرد دارند، هستند تا از این طریق دید جهانی را منحرف کنند.

اصول و معیارهای اساسی[ویرایش]

در کشورهای توسعه‌یافته آزادی مطبوعات و رسانه‌ها بر این امر تأکید می‌کند که تمام مردم حق ابراز نظر، گفتن و نوشتن در رسانه‌ها را دارا می‌باشند. اعلامیه جهانی حقوق بشر بر این امر تأکید می‌کند که هر کسی از نظر قانونی حق ابراز نظر دارد، این قانون مشتمل بر حق ابراز نظر بدون هیچ گونه مداخله از جانب دولت‌ها یا ذی نفعان می‌باشد .

این دیدگاه به‌طور معمول با وسائل اطمینان دهندهٔ قانونی از تمام رده‌های مختلف آزادی برای تحقیقات علمی، انتشار، رسانه‌ها همراه می‌شود و در به تصویر کشیدن عمق قوانین مخل سیستم قضایی یک کشور که سعی در برهم زدن آزادی قانونی رسانه‌ها دارد، می‌باشد. مفهوم آزادی بیان گاهی با وضع قوانین معالجاتی فردی و رسانه‌ای دروغین به عنوان آزادی مطبوعات، پوشانده می‌شوند.

سوای تعریف‌های قانونی کشورها، بسیاری از موسسه‌های غیردولتی معیارها و اصول متفاوتی را برای قضاوت دربارهٔ میزان آزادی مطبوعات در سرتاسر جهان رعایت می‌کنند که شامل:

  • گزارشگران بدون مرز تعداد روزنامه‌نگارانی که کشته شده، مورد آزار قرارگرفته یا حبس و زندانی شده‌اند را مورد بررسی قرار می‌دهد. این بررسی شامل میزان انحصار طلبی تلویزیون‌ها و رادیوها بعلاوهٔ سانسور و خودسانسوری رسانه‌ها و استقلال کلی رسانه‌های داخلی یا برون مرزی در مواجهه با مشکلات ایجاد شده، نیز می‌باشد.
  • کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران (CPJ) از ابزارهای روزنامه‌نگاری برای کمک به خبرنگاران استفاده می‌برد. این روند شامل دنبال کردن آزادی مطبوعات از طریق موضوعاتی مانند تحقیقات مستقل، مأموریت‌های حقیقت یابی و تماس مستقیم با موضوعات که شامل محل کار روزنامه‌نگاران سرتا سر جهان می‌باشد.

کمیته اطلاعاتش در رابطه با نقض پرونده‌های مربوط به روزنامه‌نگاران را با رسانه‌ها و مطبوعات آزاد سرتاسر جهان به اشتراک می‌گذارد تا از این طریق به مبارزه با بی عدالتی بپردازد. این کمیته همچنین پرونده‌های مرگ و زندانی شدن روزنامه‌نگاران را نیز دنبال می‌کند و کارکنان این کمیته با وضع معیارهای استوار برای هر کدام از پرونده‌ها مانند تحقیقات مستقل، تحقیق و حقیقت یابی به بررسی امور پشت پردهٔ هر کدام از قتل‌ها یا زندانی شدن روزنامه‌نگاران می‌پردازند.

  • خانه آزادی نیز به تحقیق در رابطه با محیط‌های اقتصادی و سیاسی هر کدام از کشورها می‌پردازد تا بر اساس آن تعیین کند که آیا ارتباطات وابستهٔ موجود عملاً به محدود کردن آزادی رسانه‌ها منجر خواهد شد یا نه؛ بنابراین مفهوم استقلال مطبوعات با مفهوم آزادی مطبوعات رابطهٔ تنگاتنگی دارد.

وضعیت آزادی رسانه در جهان[ویرایش]

کشورهایی که به رنگ قرمز نشان داده شده‌اند، خطرناکترین مناطق برای خبرنگاری می‌باشند
سردبیر سابق جمهوریت در فستیوال کن جایزه گزارشگران بدون مرز سال ۲۰۱۵ را دریافت کرد، اندکی پس از آن دستگیر شد.

هر ساله، سازمان گزارشگران بدون مرز فهرستی را انتشار می‌دهند که کشورها را بر اساس میزان آزادی مطبوعات و رسانه‌ها رده‌بندی می‌کند، این رده‌بندی‌ها بر مبنای پاسخ‌های تحقیقاتی دریافتی از روزنامه‌نگاران عضو سازمان، متخصصان هر کدام از رشته‌های مربوط، حقوق‌دانان و فعالین حقوق بشر می‌باشند.

این تحقیقات به پرسشگری در مورد حمله مستقیم به روزنامه‌نگاران و رسانه‌ها بعلاوهٔ دیگر منابع غیرمستقیم برای فشار وارد کردن و محدود کردن رسانه‌ای آزاد برای افشای خبرها و نشر اطلاعات می‌باشد، می‌پردازند.

البته سازمان باید مراقب این باشد که فهرست‌های تهیه شده به میزان آزادی مطبوعات و رسانه‌ها بپردازد، نه به کیفیت کارهای خبرنگاری در کشورها و مناطق مختلف.

کشورهایی که حداکثر آزادی مطبوعات را رعایت می‌کنند در سال ۲۰۰۳ شامل فنلاند، ایسلند، هلند و نروژ می‌باشند. صرف نظر از کشورهای اشاره شده در بالا، در سال ۲۰۰۴ نیز کشورهای دانمارک، ایرلند، اسلواکی، سوئیس در صدر جدول قرار گرفتند که به‌دنبال آن‌ها نیوزیلند و لاتویا قرار گرفتند.
کشورهایی که حداقل آزادی مطبوعات را رعایت نمی‌کنند شامل کره شمالی، برمه، چین، ویتنام، نپال و ایران می‌باشند.

رتبه‌بندی کشورها[ویرایش]

رتبه‌بندی کشورها ۲۰۱۵[ویرایش]

سازمان گزارشگران بدون مرز (RSF) روز پنجشنبه ۱۲ فوریه ۲۰۱۵ گزارش سالانه خود را منتشر کرد، در این گزارش ۱۸۰ کشور جهان از جمله ایران مورد بررسی قرار گرفته‌اند و این کشورها بر حسب وضعیت آزادی مطبوعات، رسانه‌های مستقل و همچنین وضعیت خبرنگاران و روزنامه‌نگاران رده‌بندی شده‌اند. ایران در جایگاه ۱۷۳ قرار دارد که نشان می‌دهد که وضعیت آزادی مطبوعات و روزنامه‌نگاران به‌رغم وعده‌های دولت روحانی بهبود نیافته و نگرانی‌های سازمان مزبور از وضعیت روزنامه‌نگاران در ایران همچنان ادامه دارد. براساس این گزارش ایران رتبه سوم جهان در زندانی کردن روزنامه‌نگاران را دارد.

رتبه‌بندی کشورها ۲۰۱۶[ویرایش]

سازمان گزارشگران بدون مرز روز ۱۳ دسامبر ۲۰۱۶ گزارش سالانه خود را منتشر کرد، در این گزارش آمده‌است که در سال ۲۰۱۶ تعداد ۳۴۸ روزنامه‌نگار زندانی و ۵۲ روزنامه‌نگار گروگان هستند. پس از ترکیه کشورهای چین، سوریه، مصر و ایران نزدیک به دو سوم روزنامه‌نگاران زندانی را در خود جای داده‌اند.[۳][۴]

رتبه‌بندی کشورها ۲۰۱۷[ویرایش]

بر اساس گزارش سالانه ۲۰۱۷ سازمان گزارشگران بدون مرز، ایران و کشورهای چین، ترکیه، ویتنام و سوریه را بزرگترین زندان برای خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای معرفی کرده‌است.[۵] در این گزارش گفته شده که طی سال ۲۰۱۷ تعداد ۶۵ روزنامه‌نگار از جمله ۵۰ روزنامه‌نگار حرفه‌ای کشته، ۳۲۶ نفر زندانی و ۵۴ خبرنگار به گروگان گرفته شده‌اند.[۵]

رتبه‌بندی کشورها ۲۰۱۸[ویرایش]

سازمان گزارشگران بدون مرز در گزارش سالانه ۲۰۱۸ از خشونت مرگبار و بدرفتاری با خبرنگاران گزارش داده و اعلام کرد که طی یکسال ۸۰ خبرنگار کشته و ۳۴۸ خبرنگار هم‌اکنون در زندان به‌سر می‌برند و ۶۰ نفر دیگر گروگان هستند که نشاندهنده سطح خصومت بی‌سابقه با کادرهای مطبوعاتی است. این سازمان نام ایران را همچنان بعنوان ۵ کشوری که زندان خبرنگاران است در کنار چین، عربستان، مصر و ترکیه اعلام کرد.[۶] براساس این گزارش ایران در رده‌بندی صد و چهل و چهارم قرار داشته و همچنان یکی از زندان‌های بزرگ جهان برای روزنامه‌نگاران محسوب می‌شود.[۷][۸]

رتبه‌بندی کشورها ۲۰۱۹[ویرایش]

روز پنج‌شنبه ۱۸ آوریل گزارش سالانه «شاخص آزادی رسانه‌ها در جهان» توسط سازمان گزارشگران بدون مرز منتشر شد. در این گزارش نروژ از میان ۱۸۰ کشور به عنوان آزادترین و امن‌ترین کشور برای رسانه‌ها انتخاب شد. فنلاند در رده دوم و سوئد در مقام سوم بهترین جایگاه را دارند. جایگاه ایران نسبت به سال ۲۰۱۸ افت داشت و با ۶ رده تنزل جز ۱۱ کشوری است که آزادی رسانه‌ها را سرکوب می‌کنند. به این ترتیب جایگاه ایران در قعر جدول شاخص آزادی، یعنی ۱۷۰مین کشور قرار گرفت.[۹]

رتبه‌بندی کشورها ۲۰۲۰[ویرایش]

سازمان گزارشگران بدون مرز در گزارش سالانه ۲۰۲۰ خود که روز سه شنبه ۲ اردیبهشت منتشر شد، در تازه‌ترین رتبه‌بندی آزادی رسانه‌ها در ۱۸۰ کشور جهان، جمهوری اسلامی ایران را در رتبه ۱۷۳ قرار داده‌است که نسبت به سال ۲۰۱۹ سه رتبه تنزل کرده‌است. سه کشور متحد جمهوری اسلامی یعنی سوریه، چین و کره شمالی نیز به ترتیب در رتبه‌های ۱۷۴، ۱۷۷ و ۱۸۰ قرار دارند.[۱۰] این سازمان چین و ایران را متهم به سانسور شیوع بزرگ ویروس کرونا کرد.[۵]

وضعیت آزادی مطبوعات در ایران[ویرایش]

بدون ابزارهای قدرتمند مطبوعاتی و رسانه‌ای که به نوعی کنترل‌کنندهٔ فعالیت‌های جامعه هستند، یک کشور نمی‌تواند به حیات سالم خود ادامه دهد. پس از روی کار آمدن حکومت‌های خودکامه و ایدئولوژیست که چنگال قدرتشان را در تنهٔ تمام قوانین فرو می‌برند و از ایدئولوژی به عنوان ابزار و از مردم به عنوان برده برای بقای سیاسی خود استفاده می‌برند، حیات مطبوعات و سلامت افشا اطلاعات نیز در خطر می‌افتد و می‌توان گفت رسانه‌ها در چنین حکومت‌هایی از اولین هدف‌هایی می‌باشند که حکومت‌ها سعی در نابودی یا سفارشی‌سازی آن‌ها دارند.
در ایران نیز این سفارشی‌سازی در نبود احزاب آزاد و سازمان‌های کنترل‌کننده به سرعت رنگی خشونت‌آمیز به خود گرفته و در دوره‌های مختلف تاریخی این کشور، ما شاهد تعطیلی روزنامه‌ها و به زندان افکندن و کشته شدن روزنامه‌نگاران فعال و مدافعین حقوق بشر بوده‌ایم. این‌ها در حالی است که در دو ماده از فصل سوم قانون مطبوعات ایران تصریح شده‌است که «در ایران مطبوعات حق دارند نظرات، انتقادهای سازنده، پیشنهادها، توضیحات مردم و مسولین را با رعایت موازین اسلامی و مصالح جامعه درج و به اطلاع عموم برسانند و همچنین هیچ مقام دولتی و غیردولتی حق ندارد برای چاپ مطلب یا مقاله‌ای درصدد اعمال فشار بر مطبوعات برآید یا به سانسور و کنترل نشریات مبادرت ورزد»[۱۱]

شرط همیشگی رعایت موازین اسلامی و مصالح جامعه که بیشتر قوانین ایران را دو پهلو و مبهم کرده‌است، در قانون مطبوعات نیز آمده‌است و از این طریق هر کدام از مسئولین می‌توانند بنا به موهومیت این گونه جملات هر گونه سوء استفاده را در لباس قانونی از تعبیر این قوانین ببرند.
براساس گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز در سال ۲۰۰۷ آزادی مطبوعات در ایران در ردهٔ ۱۶۶ از میان ۱۶۹ کشور قرار گرفته‌است. این گزارش همچنین دربارهٔ ایران که رده ۱۶۶ از میان ۱۶۹ کشور بررسی شده را دارد می‌گوید که روزنامه‌نگاران ایرانی «با برخورد بسیار تهاجمی حکومت‌گران که اجازه بیان هیچ‌گونه انتقاد یا خواست سیاسی و اجتماعی را نمی‌دهند، مواجه‌اند».[۱۲]

سازمان گزارشگران بدون مرز با انتشار بیانیه ای نسبت به افزایش تعداد روزنامه نگاران بازداشتی و زندانی در ایران هشدار داد، در تاریخ ۵ دی ۱۳۹۸ چهار روزنامه‌نگار به نام‌های «جلوه جواهری»، «کاوه مظفری»، «فروغ سمیعی نیا» و «احمد زاهد لنگرودی» مدیر ماهنامه گیلان که در مراسم چهلم «نوید بهبودی» یکی از جانباختگان اعتراضات آبان ماه شرکت داشتند بازداشت شدند. این سازمان خواستار بررسی وضعیت حقوق بشر در ایران شد.[۱۳]

سازمان گزارشگران بدون مرز (RSF) روز ۲۶ نوامبر ۲۰۱۹ فشار حکومت جمهوری اسلامی را به خانواده خبرنگاران محکوم کرده و اعلام کرد که در رده‌بندی جهانی آزادی مطبوعات ۲۰۱۹، ایران از میان ۱۸۰ کشور جهان در رده ۱۷۰ قرار دارد.[۱۴]

پن اینترناشنال نگرانی عمیق خود را از تصمیم مقامات ایرانی منبی بر توقف چاپ و توزیع روزنامه‌ها اعلام کرده و آنرا مغایر با اصل آزادی بیان دانستند. شماری از روزنامه‌نگاران ایرانی نیز این موضوع را ایجاد یک خلاء اطلاعاتی دانستند.[۱۵]

مأموران سرویس اطلاعاتی ایران پس از سانحه سقوط هواپیمای اوکراین در پرواز ۷۵۲، خانه‌ها و دفاتر بسیاری از روزنامه‌نگاران را تفتیش کرده و کامپیوترهای شخصی، تلفن‌های موبایل، کتاب‌ها، اسناد و کپی‌ها را مصادره کردند. آن‌ها دروغ‌های دولتی را فاش کرده‌بودند. به برخی از آنها اخطار داده شد و شماری از روزنامه‌نگاران وادار به بستن حساب‌هایشان در اینستاگرام، توییتر و فیس‌بوک یا توقف اطلاع‌رسانی در این پلتفرم‌ها شدند.[۱۶]

کانون نویسندگان ایران ۱۳ اردیبهشت ۹۹ به مناسبت سوم ماه مه روز جهانی آزادی مطبوعات با انتشار بیانیه‌ای با بیان وجود سانسور و نقض آزادی بیان و تأثیرات مخرب آن بر ساختار و بنیان‌های حیاتی جامعه، یادآوری کرده‌است که طی چند دههٔ اخیر حاکمان کشورمان، بیش از ۸۹۰ روزنامه‌نگار و خبرنگار را به زندان انداخته یا حتی حکم اعدام را برای بعضی از آنان اجرا کرده‌اند و از اینکه ایران در میان ۱۸۰ کشور در رتبه ۱۷۳ به لحاظ آزادی بیان قرار دارد اظهار تأسف کرده‌است.[۱۷]

فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران روز ۱۸ بهمن ۱۳۹۸ با انتشار بیانیه‌ای "حمله نیروهای امنیتی حکومت ایران به خانه شش روزنامه‌نگار را محکوم کرد و نیروهای "اطلاعات سپاه پاسداران" را مسئول فشارهای اخیر بر روزنامه‌نگاران معرفی کرد. آنتونی بلانگر،‌ دبیرکل این فدراسیون ‌گفته است که "تهدید و ارعاب روزنامه‌نگاران ابزاری ناخوشایند برای ساکت کردن نظرات عمومی از سوی دولت‌ است." [۱۸]

تأثیر بحران کووید-۱۹ بر آزادی رسانه‌ها[ویرایش]

  • روسا و اعضای گروه‌های دوستان امنیت و حفاظت از روزنامه نگاران با امضاء بیانیه‌ای مشترک، از همه کشورها خواستند تا با توجه به پاندمی کوویدـ۱۹، از ایمنی، آزادی و استقلال روزنامه‌نگاران و اصحاب رسانه، محافظت کنند و از دسترسی بدون مانع به اطلاعات، به صورت آنلاین و آفلاین اطمینان حاصل کنند، آنها گفتند، ما با نگرانی بسیار می‌بینیم که اقدامات محدودکننده ای که توسط دولتها اعمال شده‌است به‌طور نامتناسبی حق آزادی بیان را محدود کرده و روزنامه نگاران و اصحاب رسانه‌ها را از گزارش بحران کوویدـ۱۹ بازداشته است. دستگیری، تعقیب و آزار و اذیت روزنامه نگاران و اصحاب رسانه، به ویژه زنان، و همچنین کارزارهای بدنام‌سازی برای بی‌اعتبار کردن کار آنها و اخراج روزنامه نگاران خارجی به دلیل پوشش خبری دادن به کوویدـ۱۹، یا اعلام جرم با ادعای اطلاعات گمراه کننده، به صورت آنلاین و آفلاین، ممکن است نقض حقوق بشر را نهادینه کند. در جوامع دموکراتیک نباید جایی برای مصونیت از مجازات وجود داشته باشد.[۱۹]
  • گزارشگران بدون مرز مستقر در پاریس (RSF) اعلام کردند که پاندمی ویروس کرونا، "بسیاری از بحرانها را برجسته و تقویت " کرده و همچنین بر روی آزادی مطبوعات، سایه انداخته‌است.[۵]
  • نماینده عالی جوزپ بورل به نمایندگی از اتحادیه اروپا بیانیه‌ای با صدور بیانیه‌ای با اشاره به تأثیر پاندمی کروناویروس در همه کشورها یادآور شد که پاندمی ویروس کرونا نباید بعنوان توجیهی برای محدود کردن فضای دمکراتیک و مدنی، احترام به حاکمیت قانون و تعهدات بین‌المللی استفاده شود و همچنین نباید آزادی بیان، آزادی مطبوعات و دسترسی به اطلاعات چه آنلاین چه آفلاین را محدود کند. این تدابیر نباید برای محدود کردن کار مدافعان حقوق بشر، خبرنگاران، کارکنان رسانه‌ها و سازمانهای جامعه مدنی استفاده شود.[۲۰]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. پتفت, آرین (1393). "مقایسه تطبیقی محدودیتهای حاکم بر آزادی مطبوعات در نظام حقوقی ایران و انگلستان". فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی.
  2. پتفت, آرین (1393). "ابعاد اخلاقی قواعد حاکم بر حرفه مطبوعات در جمهوری اسلامی ایران". مجله پژوهش‌های اخلاقی.[پیوند مرده]
  3. «گزارش‌گران بدون مرز: بیلان خشونت علیه روزنامه نگاران در سال ۲۰۱۶». euronews. ۲۰۱۶-۱۲-۱۳.
  4. «بیلان خشونت علیه روزنامه‌نگاران در سال ٢٠١٦». rsf. ۲۰۱۶-۱۲-۱۳.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ «گزارش سالانه سازمان گزارشگران بدون مرز درباره خشونت علیه روزنامه‌نگاران». euronews. ۲۰۱۷-۱۲-۱۹. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «:0» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  6. 2018 round-up of deadly attacks and abuses against journalists – figures up in all categories
  7. «گزارش سالانه گزارشگران بدون مرز». hamsayegan. ۲۰۱۸-۰۵-۰۳.
  8. «گزارشگران بدون مرز: ۸۴ فعال رسانه‌ای کشته‌شده در سال ۲۰۱۸». دویچه وله فارسی. ۲۰۱۹-۰۴-۱۷.
  9. ایران در قعر جدول شاخص آزادی رسانه‌ها در جهان
  10. «رده‌بندی آزادی رسانه‌ها در جهان: ایران با رتبه ۱۷۳ در انتهای جدول». رادیو فردا فارسی. ۱۳۹۹-۰۲-۰۲.
  11. http://www.radiozamaneh.com رادیو زمانه تاریخ انتشار ۱۸ اردیبهشت ۱۳۸۷
  12. http://www.radiozamaneh.com/news/2007/10/_166_169.html رادیو زمانه، رده‌بندی آزادی مطبوعات
  13. «سازمان گزارشگران بدون مرز می‌گوید بازداشت روزنامه‌نگاران در ایران افزایش یافته‌است». رادیو صدای آمریکا فارسی. ۱۹ دی ۱۳۹۸.
  14. «گزارشگران بدون مرز: سفیر ایران در لندن تهدیدی علیه رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۹.
  15. «Iran: deep concerns over COVID-19 suspension of newspapers». pen-international. ۲۰۲۰-۰۴-۰۲.
  16. «Iranian journalists under pressure of authorities after PS752 crash, - Reporters Without Borders». 112UA. ۷ فوریه ۲۰۲۰.
  17. «بیانیه کانون نویسنگان ایران به مناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات». هرانا. ۱۳۹۹-۰۲-۱۴.
  18. «ادامه انتقاد نهادهای بین‌المللی نسبت به موج تازه‌ فشارها علیه روزنامه‌نگاران ایران». بی بی سی فارسی. ۲۰۲۰-۰۲-۰۸.
  19. «Joint statement on safety of journalists and access to information during the COVID-19 crisis». َ United States Mission to the United Nations. ۲۰۲۰-۰۴-۱۷.
  20. «Declaration by the High Representative Josep Borrell, on behalf of the European Union, on human rights in the times of the coronavirus pandemic». European Council Council of the European Union. ۲۰۲۰-۰۵-۰۵.

منابع[ویرایش]