آرش (برخوانی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
آرش
Arash by Beyzai.jpg
روی جلدِ چاپِ نخست، انتشارات نیلوفر، ۱۳۵۶
نویسنده(ها)بهرام بیضائی
کشورتهران
زبانفارسی
گونه(های) ادبیبرخوانی
ناشرانتشارات نیلوفر
تاریخ نشر
۱۳۵۶

آرش یک برخوانی است از بهرام بیضایی بر اساسِ داستانِ آرشِ کمانگیر. بیضایی آرش را نخست میانِ سال‌های ۱۳۳۴ و ۱۳۳۷ نوشت. سپس در سال‌های ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۰ ویرایش و گسترده‌ترش کرد.[۱]

موضوع و داستان[ویرایش]

. . . بسیار مهم بود که سیاوش کسرایی، آرش کمانگیر را ساخت و از تنگنای چپ و سنتی و راست و امروزی سربلند درآمد. اما درست شاید برای خلاصی از همین تنگنا، به نظرم تصویرش از مردم و قهرمان هر دو فراآرمانی بود. این همه تقدس بخشیدن به مردم و قهرمان برایم قابل فهم نبود. و اگر مردم به همین سادگی از خود قهرمان می‌آفرینند، بی هیچ اشتباهی، چرا ما به این روز افتاده‌ایم؟ آن هم وقتی گیلگمش بابلی یکی-دو هزاره پیش از کتاب مقدس، از هراس انسانیِ قهرمان می‌گوید، و در آن مردم از دست قهرمان خود می‌نالند! در گیر و دار این ستایش و نکوهش منظومهٔ کسرایی بودم که دیدم آرش را نوشته‌ام. . . . یک روز منتظر نتیجهٔ امتحانِ آخر سال، هم‌مدرسه‌ای‌ام، نادر ابراهیمی، آرش در قلمروی تردید خودش را برایم تعریف کرد. . . . نمی‌دانم چرا جرئت کردم بگویم من هم آزمایشی کرده‌ام. و ناچار شدم بخوانمش. حسابی زد توی ذوقم که واقعی نیست؛ و من هم که نمی‌خواستم نویسنده بشوم؛ خیالِ راحت انداختمش کنار.

بیضایی، ۱۳۹۲[۲]

آرشِ بیضایی یکی از بازگفت‌هایی است که از پسِ شناساندنِ افسانهٔ کهنِ آرش در کتابِ داستان‌های ایران باستان احسان یارشاطر (۱۳۳۶) پیدا شد.[پانویس ۱] بیضایی در گفتگویی گفته که «نوشتن آرش حتی تا حدودی عکس‌العمل من در مقابل «آرش» سیاوش کسرایی بود که آن موقع تازه چاپ شده بود»،[۳] یعنی واکنشی به نامدارترینِ این بازگفت‌ها در قرنِ چهاردهمِ هجریِ خورشیدی. آرش یکی از نخستین‌هاست از سلسلهٔ ضدّقهرمان‌های آثارِ بیضایی.

بیضایی گمان می‌کرده که آرش کمانگیر ربطی داشته به آرجونا.[۴]

خلاصه[ویرایش]

آرشِ بیضایی قهرمان نیست و تیر را با عشق پرتاب نمی‌کند. او ستوربانی است که تیر را با بیزاری رها می‌کند و ناخواسته قربانی می‌شود و ناخواسته شهید و قهرمان می‌شود.[۵]

متن[ویرایش]

نویسنده نسخهٔ نخستینِ این کار را در جوانی بین سال‌های ۱۳۳۴ و ۱۳۳۷ نوشت.[۶] سپس میان سال‌های ۱۳۳۸ و ۱۳۴۰ نسخهٔ گسترده‌تری از آرش آماده کرد.[۷] سرانجام سالِ ۱۳۴۲ آن را برای چاپ به کتاب ماه کیهان به سرپرستی جلال آل احمد سپرد. امّا کارِ این مجلّه به توقیف انجامید و شمارهٔ سوّمش، که آرش در او بود، هرگز منتشر نشد.[۸] این برخوانی سرانجام در تابستانِ ۱۳۵۶ توسّطِ انتشارات نیلوفر[۹] چاپ و منتشر شد.[۱۰] تا حدود بیست سال آرش کتابی جداگانه بود و پی‌درپی چاپ می‌شد؛ تا آن که از سالِ ۱۳۷۶ همراهِ «اژدهاک» و «کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش» در کتابِ سه برخوانی به وسیلهٔ انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان چاپ شد.[۱۱] نیز در جلدِ یکُمِ دیوان نمایش (۱۳۸۲) نسخه‌ای باز هم بازنگری‌شده از آرش آمده‌است.[۱۲]

آرش به صورتِ کامل یا گزیده در بعضی گزیده‌های ادبی، مانندِ ادبیات فارسی حسن ذوالفقاری، نیز آمده‌است.

نمایش[ویرایش]

آرش بارها در ایران و جاهای دیگر به زبان‌های گوناگون به نمایش درآمده است. نیز اقتباس‌هایی از آن نوشته و بازی شده‌است.[۱۳][۱۴][۱۵] تنها اجرایش که نویسنده کارگردانی کرده آواخوانی آرش با اجرای مژده شمسایی و محسن نامجو در ژوئیهٔ ۲۰۱۳ در سالن آننبرگ دانشگاه استنفورد بوده‌است. محمّدرضا شجریان از تماشاکُنان این نمایشنامه‌خوانی بود.[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۱۶]

در چاپ‌های اوّلیهٔ این متن اشاره شده که تمرین‌های این نمایش به خاطر کم‌آشنایی بازیگران با زبان فارسی دشوار شد و به انجام نرسید.

به دیگر زبان‌ها[ویرایش]

آرش به انگلیسی ترجمه شده و همراه چند نمایشنامهٔ دیگر در کتابی به نام Stories from the Rains of Love and Death چاپ شده‌است.[۲۱][۲۲]

  • Stories from the Rains of Love and Death: Four Plays from Iran. Bahrām Bayz̤āʼī, ʻAbbās Naʻlbandiyān, Mohammad Rahmanian. tr. Soheil Parsa, Brian Quirt, Peter Farbridge. Playwrights Canada Press, 2009. ISBN 978-0-88754-819-2

نمایشنامه آرش به زبان‌های انگلیسی، اسپانیایی و صربستانی برگردانده شده‌است و توسّط سهیل پارسا در کوبا، کلمبیا، بوسنی و کانادا با بازیگران بومی این کشورها به روی صحنه رفته‌است.[۲۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

توضیحات[ویرایش]

  1. بعضی از دیگرها، به روایتِ نویسندگانِ مدخلِ «ĀRAŠ» در دانشنامهٔ ایرانیکا و صاحبِ کتابِ نمایندگانِ امر، نمایندگانِ کلام (۱۴۰۰)، کارهایی است از ارسلان پوریا و سیاوش کسرایی و نادر ابراهیمی و مهرداد اوستا و مهرداد صمدی.

ارجاعات[ویرایش]

  1. طاهری و نوبخت، «از آرش اساطیری-تاریخی تا آرش برخوانی بیضایی».
  2. بیضایی و اکبری، «چه محکمه‌های روشنفکری که گذراندم»، ۱۱۹.
  3. بیضایی و امیری، «جدال با جهل»، ۲۶.
  4. بیضایی و دیگران، «نقد و بررسی «سه برخوانی»»، ۳۰.
  5. بیضایی، ««آرش»، سه برخوانی»، ۲۷–۶۹.
  6. بیضایی، «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی»، ۱۵.
  7. بیضایی، «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی»، ۱۶.
  8. بیضایی، «گفت‌وگو با بهرام بیضایی»، ۲۰.
  9. https://openlibrary.org/publishers/Nilufar
  10. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/864348
  11. بیضایی، «سه برخوانی»، ۲۸.
  12. بیضایی، «دیوان نمایش/۱»، چهار iv.
  13. http://isna.ir/fa/news/92101407155/-آرش-ساد-رحمانیان-دو-اجرایی-شد
  14. http://teater.ir/?news=139210036
  15. روزنامه شرق، سال یازدهم، شماره ۱۹۲۰. یکشنبه ۱۵ دی ۱۳۹۲. صفحهٔ ۱۱.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ «ĀRAŠ». دانشنامه ایرانیکا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۱ شهریور ۱۳۹۵.
  17. http://event.stanford.edu/events/384/38495/
  18. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۴.
  19. http://ilna.ir/news/news.cfm?id=91877
  20. http://www.saridownload.com/اسطوره-ایرانی-در-ميان-اهالی-استنفورد/[پیوند مرده]
  21. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۴.
  22. http://books.google.com/books?id=6FILAQAAMAAJ&dq=storie+from+the+rains+of+love&hl=en&sa=X&ei=84DJU_vcOaLH0QW94oDwAg&ved=0CB4Q6AEwAA
  23. «سهیل پارسا: «آرش بیضایی قهرمان نیست و هرگز نمی‌خواهد قهرمان باشد»». تیرگان. ۳۰ اوت ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۷.

منابع[ویرایش]

  • Tafażżolī, A.; Hanaway, Jr., W. L. (1987). "ĀRAŠ". In Yarshater (ed.). Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). Vol. II. London: Routledge & Kegan Paul. pp. 266–267.

پیوند به بیرون[ویرایش]