آرایه‌شناسی لینه‌ای

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

آرایه‌شناسی لینه‌ای - بسته به کاربرد - به یکی از این دو اشاره دارد:

  1. رده‌بندی (آرایه‌شناسی) توسط لینه، چنان‌که در کتاب سامانه طبیعت (کتاب) (چاپ نخست در ۱۷۳۵ (میلادی)) و آثار پسینش ارائه گردید. در این آرایه‌شناسی، طبیعت به سه فرمانرو تقسیم می‌شود: کان، گیاه، جانور. فرمانروها به رده‌ها (class)، رده‌ها به راسته‌ها (order)، راسته‌ها به سردهها (genus) و سرده‌ها به گونه‌ها (species) تقسیم می‌شوند، با یک طبقهٔ پایینتر به نام جوره (variety).
  2. اصطلاح دیگری برای طبقه‌بندی علمی، به مفهوم سنتی کلمه، که همان رده‌بندی رتبه-پایه (طبقه-پایه) است. در این روش، هر جانداری در جایگاه ویژه‌ای از نظر دسته‌بندی قرار می‌گیرد. به هر سطح از طبقه‌بندی، یک آرایه (Taxon) گفته می‌شود. این معنا به ویژه در برابر سامانه‌شناسی هم‌نیایی، که ارگانیسم‌ها (اندامگان‌ها) را به صورت کلادها دسته‌بندی می‌کند، به کار می‌رود.

بدین ترتیب، «آرایه‌شناسی لینه‌ای» انتزاعی است ازآنچه که در عمل زمینه‌ها و رشته‌های جدایی هستند که راه‌کارهایی همانند را به کار می‌گیرند. روش رده‌بندی رتبه-پایهٔ (طبقه-پایهٔ) موجودات زنده در اصل توسط لینه توده‌پسند شد و از این‌رو بعدها نام وی را بر آن نهادند و آن را «آرایه‌شناسی لینه‌ای» برخواندند، گرچه این روش پس از وی دگرگونی چشمگیری داشته‌است.
لینه بیشتر به خاطر معرفی روشی که هنوز برای فرمول‌بندی نام علمی هر گونه‌ٔ زیستی به کار می‌رود، شناخته می‌شود.

نمای کلی زیست[ویرایش]

زیست
آرایه‌شناسی لینه‌ای تبارزایی و گاه‌نگاری فرضی (به مقیاس نیست)
 هادئن    نخست‌زیستی     پیشین‌زیستی      پیدازیستی        
     واپس‌نیا
       |--یوباکتری‌ها -----------------------------------
       `--باستانیان  ----------------------------------
            `------- یوکاریوت‌ها -----------------------
                     |--- گیاهان  ---------------------
                     `-----+------ قارچ‌ها -------------
                           `------ پریاختگان جانوری ---

زیست در کیهان: تعاریف زیست | اخترزیست‌شناسی | خاستگاه زیست

زیست در کره زمین: زیست‌شناسی | بوم‌شناسی | فرگشت | سنگواره‌ها | ژنتیک | فیزیولوژی | سامانه‌شناسی


طبقه‌های آرایه‌شناختی[ویرایش]

نوشتار اصلی: طبقه آرایه‌شناختی

در آرایه‌شناسی لینه‌ای اصطلاحات ویژه‌ای برای آرایه‌ها به‌کار می‌رود. اصطلاحات در طبقه‌بندی جانداران، از بزرگ به کوچک به این صورت است:

پیشرفت‌های پس از لینه[ویرایش]

در گذر زمان، فهم ما از ارتباط‌ها و خویشاوندی‌های بین موجودات زنده تغییر یافته‌است. لینه تنها توانست که طرحش را بر پایهٔ شباهت‌های ساختاری اندامگانهای مختلف استوار سازد، اما بزرگترین تغییر پس از او، پذیرش گستردهٔ نظریه تکامل به عنوان سازوکار تنوع زیستی و شکل‌گیری گونه‌ها می‌باشد.


لینه
۱۷۳۵[۱]
هکل
۱۸۶۶[۲]
چاتون
۱۹۲۵[۳]
کوپلند
۱۹۳۸[۴]
ویتیکر
۱۹۶۹[۵]
ووز و دیگران
۱۹۹۰[۶]
کاوالیر-اسمیت
۱۹۹۸[۷]
۲ فرمانرویی ۳ فرمانرویی دوقلمرویی ۴ فرمانرویی ۵ فرمانرویی سه‌حوزه‌ای ۶ فرمانرویی
(در نظر گرفته نشده) آغازیان پروکاریوت‌ها مونرا مونرا باکتری‌ها باکتری‌ها
باستانیان (Archaea)
یوکاریوت‌ها آغازیان آغازیان یوکاریا پروتوزوآ
کرومیست‌ها
گیاهان گیاهان گیاهان گیاهان گیاهان
قارچ‌ها قارچ‌ها
جانوران جانوران جانوران جانوران جانوران
نوشتار اصلی: فرمانرو

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Linnaeus, C. (1735). Systemae Naturae, sive regna tria naturae, systematics proposita per classes, ordines, genera & species. 
  2. Haeckel, E. (1866). Generelle Morphologie der Organismen. Reimer, Berlin. 
  3. Chatton, É. (1925). "Pansporella perplexa. Réflexions sur la biologie et la phylogénie des protozoaires". Annales des Sciences Naturelles - Zoologie et Biologie Animale. 10-VII: 1–84. 
  4. Copeland, H. (1938). "The kingdoms of organisms". Quarterly Review of Biology 13: 383–420. doi:10.1086/394568. 
  5. Whittaker, R. H. (January 1969). "New concepts of kingdoms of organisms". Science 163 (3863): 150–60. Bibcode:1969Sci...163..150W. doi:10.1126/science.163.3863.150. PMID 5762760. 
  6. Woese, C.; Kandler, O.; Wheelis, M. (1990). "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 87 (12): 4576–9. Bibcode:1990PNAS...87.4576W. doi:10.1073/pnas.87.12.4576. PMC 54159. PMID 2112744. 
  7. Cavalier-Smith, T. (1998). "A revised six-kingdom system of life". Biological Reviews 73 (03): 203–66. doi:10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x. PMID 9809012. 
  • برابرهای واژه‌های علمی از:

عطری، مرتضی، واژه‌نامه علوم زیستی، دوجلدی، همدان: اداره انتشارات دانشگاه بوعلی‌سینا، ۱۳۸۴.