استنتاج
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
استنتاج، پیچیدهترین عمل ذهن است و آن عبارت است از کشف قضایای مجهول به وسیلة قضایای معلوم؛ به عبارت دیگر، تنظیم و تألیف یک سلسله قضایا برای کشف قضیهای مجهول را حجّت یا استنتاج میگویند. در استنتاج، ذهن بین چند قضیه یا حکم، ارتباطی دقیق و منظم برقرار میسازد تا از پیوند آنها، نتیجه زاده شود و بدین ترتیب نسبتی مشکوک و مبهم به نسبتی یقینی تبدیل شود. پس استنتاج بر خلاف شهود مستقیم (مانند شهودی که دربارة محسوسات و بدیهیات وجود دارد) عملی تدریجی و پیشرونده است.
اما وقتی ذهن از قضایای کلّی به نتایج جزئی میرسد و به عبارت مختصرتر از کلّ به جز میآید؛ آن را قیاس مینامند.
وقتی در مسیری مخالف مسیر قیاس حرکت میکند؛ یعنی از قضایای جزئی، به طریق تعمیم، به قضیهٔ کلّی دست مییابد؛ یعنی از جز به کلّ میرسد؛ آن را استقرا مینامند.
بالاخره وقتی هم حکمی را که دربارة آن چیزی محقّق میداند، به چیز دیگری، که از جهتی با آن همانند است، سرایت میدهد؛ و در این صورت تمثیل نامیده میشود.
