۱۲ مرد خشمگین (فیلم ۱۹۵۷)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
۱۲ مرد خشمگین
12 angry men.jpg
پوستر اصلی فیلم
کارگردان سیدنی لومت
تهیه‌کننده هنری فوندا
رجینالد رز
نویسنده رجینالد رز
بازیگران هنری فوندا
لی جی. کاب
ای. جی. مارشال
مارتین بالسام
جک واردن
جان فیدلر
جک کلاگمن
ادوارد بینز
جوزف سوینی
اد بگلی
جرج وسکووچ
رابرت وبر
موسیقی کنیون هاپکینز
فیلم‌برداری بوریس کافمن
تدوین کارل لرنر
توزیع‌کننده مترو گلدوین مایر
یونایتد آرتیستز
تاریخ‌های انتشار
  • ۱۳ آوریل ۱۹۵۷ (۱۹۵۷-04-۱۳)
مدت زمان ۹۶ دقیقه
کشور ایالات متحده
زبان انگلیسی
بودجه ۳۴۰،۰۰۰ دلار
فروش ۱،۰۰۰،۰۰۰ دلار[۱]
تریلر فیلم

۱۲ مرد خشمگین (به انگلیسی: 12 Angry Men) که به اشتباه با نام «۱۲ مرد خشن» نیز شناخته شده است فیلمی درام محصول سال ۱۹۵۷ آمریکاست که براساس داستانی تلویزیونی به همین نام نوشته رجینالد روز و به کارگردانی سیدنی لومت ساخته شده‌است.[۲] داستان دربارهٔ هیئت منصفه دادگاهی متشکل از دوازده نفر است که بایستی درباره گناهکار بودن یا بی‌گناهی جوانی به حکم قتل تصمیم‌گیری کنند. فیلم به دلیل اینکه تنها از یک لوکیشن در بیشتر طول و دوازده بازیگر اصلی استفاده کرده‌است مورد توجه می‌باشد. در لیست ۲۵۰ فیلم برتر تاریخ سینمای جهان در سایت معتبر IMDB این فیلم در رتبه ۸ قرار دارد.[۳] همچنین شخصیت مثبت این فیلم (تصمیم گیرنده شماره ۸) در لیست پنجاه قهرمان برتر تاریخ سینما در بنیاد فیلم امریکا (AFI)، در رتبه ۲۸ قرار دارد.[۴]

ایده نمایشنامه رجینالد رز، بارها در فیلم‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفت. معروف‌ترین ریمیک این فیلم، نسخه ۱۹۹۷ با همین نام است که آن هم توسط مترو گلدوین مایر منتشر شد. این فیلم هم در کسب جوایز موفق بود و هم در نظر عموم؛ و در کل ریمیک خوبی محسوب می‌شود. فیلم هندی "در انتظار تصمیمگیری" (به هندی: Ek Ruka Hua Faisla) و فیلم روسی "۱۲" از ریمیک‌های دیگر این فیلم هستند.[۵]

این فیلم همچنین در بیشتر "مجموعه لیست‌های ۱۰۰ سال..." بفا از جمله ۱۰۰ سال... ۱۰۰ فیلم و ۱۰۰ سال... ۱۰۰ هیجان؛ در اولی به عنوان هشتادوهفتمین فیلم برتر تاریخ سینمای جهان و در دومی به عنوان هشتادوهشتمین فیلم هیجان‌انگیز برتر شناخته شده است.

بازیگران در «۱۲ مرد خشمگین» نامی ندارند و از ابتدا تا به انتها آنها را براساس شماره ایی که دارند صدا می‌کنند. در این بین تنها هنری فوندا و جوزف سویینی هستند که در انتهای فیلم تماشاگران را آگاه می‌کنند که نامشان به ترتیب دیویس و مک کاردل است.[۶]

خلاصه داستان[ویرایش]

خطر لوث‌شدن: آنچه در زیر می‌آید ممکن است قضیه یا پایان ماجرا را لو دهد!

نوجوانی هجده ساله از اهالی امریکا لاتین متهم به قتل پدرش گردیده است. شواهد نشان می‌دهد او با ضربات متعدد چاقو پدر خود را به قتل رسانده است، گرچه نوجوان که به نظر ضعیف و افسرده حال می‌رسد این اتهام را قبول ندارد با این حال وجود چاقویی در محل وقوع حادثه که متعلق به نوجوان مذکور است و او ادعا می‌کند آن را مدتی قبل گم کرده و خبری هم از محل آن نداشته است، به عنوان مدرک جرم، دلیلی برای مجرم شناختن او از سوی دادگاه شده است.[۷] حال دوازده مرد از طبقات مختلف اجتماعی به عنوان اعضای هیئت منصفه دادگاه، مأمور تصمیم گیری نهایی درباره این پرونده شده‌اند. اگر آنها فرد متهم به قتل را محکوم نمایند، وی باید روی صندلی الکترونیکی اعدام شود.[۸] در فرایند رأی گیری یازده نفر از اعضای هیئت منصفه رأی به محکومیت و در نهایت اعدام نوجوان می‌دهند اما در این بین یک نفر از آنان یعنی تصمیم گیرندهٔ شماره ۸ (با بازی درخشان هنری فوندا) رأِی بر بی گناهی متهم می‌دهد و پیشنهاد صحبت در این باره را می‌دهد. با پیشروی ماجرا در اتاقی که اعضای هیئت منصفه آن در فضای عصبی مشغول بحث و بررسی پرونده همستند قصه فیلم شکوفا می‌شود و به صورت مطالعه‌ای استادانه درباره شخصیت‌های پیچیده‌ای در می‌آید که به عنوان عضو هیئت منصفه می‌خواهند رأی نهایی را صادر کنند. پس زمینه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هریک از این اعضا، باعث واکنش‌های مختلف آنان در زمان حال می‌شود. در چنین موقعیت و اوضاع و احوالی است که شماره ۸ تلاش می‌کند بقیه همکارنش را متقاعد کند که رأی آنها اهمیتی حیاتی دارد و نباید براحتی درباره آینده و زندگی دیگران تصمیم بگیرند و سرانجام پس از یک ساعت و نیم بحث پرونده کاملاً روشن می‌شود و هیت منصفه رای بر بیگناه بودن متهم می‌دهد.[۹][۱۰]

پایان خطر لوث‌شدن

معرفی شخصیت‌ها[ویرایش]

لی جی. کاب، بازیگر نقش تصمیم‌گیرنده شماره ۳. شخصیتی خشن که زود عصبانی می‌شود.
شماره تصمیم‌گیرنده شخصیت بازیگر ترتیب رای دادن به "بی‌گناه"
۱ (سخنگو) سخنگوی هیئت منصفه. وی که شغل اصلی‌اش مربیگری فوتبال است، فردی مصمم است که به خوبی جمع را کنترل می‌کند.[۱۱] مارتین بالسام نهمین فرد
۲ فردی باهوش و منطقی ولی کوچک‌اندام با صدایی زیر که همیشه مضطرب است.[۱۲] جان فیدلر پنجمین فرد
۳ شخصیت شرور فیلم: پدری ناراحت، مستبد، کله‌شق و خودرای. دارای تن صدای بسیار بلند، که مدام کنترل خود را از دست می‌دهد؛ نزدیک‌به بیشتر شخصیت‌های به تصویرکشیده شده توسط لی جی. کاب.[۱۳] لی جی. کاب دوازدهمین فرد
۴ شخصیتی منطقی، خونسرد، و مطمئن از خود؛ کارگزار سهام تحلیلی، که فقط با حقایق سروکار دارد؛ کم تحت تاثیر قرار می‌گیرد؛ و تاجای ممکن کوتاه صحبت می‌کند.[۱۴] ای. جی. مارشال یازدهمین فرد
۵ فردی که در یکی از محله‌های پایین شهری و خشن به دنیا آمده. فردی مودب و خونسرد. جک کلاگمن سومین فرد
۶ یک نقاش خانه. سرسخت ولی محترم و پای‌بند اصول. ادوارد بینز ششمین فرد
۷ فردی کاسب، طرفدار ورزش، بی‌تفاوت، سطحی، و بی‌علاقه به بررسی‌ها. جک واردن هفتمین نفر
۸ یک مهندس معمار. اولین کسی که به بی‌گناه بودن رای می‌دهد و بقیه را نیز متقاعد می‌کند. قهرمان اصلی داستان. او در پایان داستان خودش را با نام "دیویس" معرفی می‌کند. هنری فوندا اولین فرد
۹ پیرمردی خردمند و هوشیار؛ وی در پایان داستان خود را با نام "مک کاردل" معرفی می‌کند.[۱۵] جوزف سویینی دومین فرد
۱۰ صاحب گاراژ. فردی بددهن، تحمیل‌کننده و متعصب با باورهایی خاص و سنتی. اد بگلی دهمین فرد
۱۱ ساعت‌سازی اروپایی که به تابعیت آمریکا درآمده. فردی بسیار باسیاست و مودب، که سخن زیبایی دارد. جورج واسکوچ چهارمین فرد
۱۲ فردی دودل و دمدمی‌مزاج؛ که حرف‌هایی هوشمندانه و کنایه‌آمیز می‌زند. روبرت وبر هشتمین فرد[۱۶]

حواشی[ویرایش]

  • تا سال ۲۰۰۳ گمان می‌کردند که تنها یک نسخه از فیلم در موزه رادیو و تلویزیون آمریکا موجود است، اما در سال ۲۰۰۳ نسخهٔ ۱۶ میلی‌متری دیگر از فیلم در کلکسیون «ساموئل لیبووتیز» یافت شد که آنهم به موزه منتقل شد.
  • درحین فیلمبرداری سیدنی لومت به تدریج فاصله کانونی لنز دوربین را تغییر می‌داد و این تمهید باعث می‌شد که دورنما به شخصیت‌ها نزدیک‌تر شده، حس قرار گرفتن آنها در تنگنا بیشتر به مخاطب منتقل شود.
  • فیلمبرداری «دوازده مرد خشمگین» در مدت زمان کوتاه ۲۱ روز به پایان رسیده و تمامی لوکیشن‌های این فیلم در نیویورک بوده است.
  • هنری فوندا از سوی اتحادیهٔ هنرمندان آمریکا موظف به تهیهٔ فیلم شد. بنابراین او علاوه بر بازیگری، تهیه‌کنندگی فیلم را نیز برعهده گرفت.
  • هنری فوندا به تماشای نقش خود در فیلم علاقه‌ای نداشت و به همین دلیل تمام فیلم را به‌طور کامل ندید. با این‌حال او وقتی پس از تماشای بخش‌هایی از فیلم از اتاق نمایش خارج شد خطاب به سیدنی لومت (کارگردان) گفت: «سیدنی، فیلم باشکوهی شده است.»
  • «دوازده مرد خشمگین» ۱۳ آوریل ۱۹۵۷ در نیویورک به نمایش درآمد و پس از آن در کشورهای آلمان، سوئد، فنلاند، ایتالیا، استرالیا، اسپانیا، ژاپن، دانمارک، فرانسه و هلند اکران عمومی شد.
  • سیدنی لومت ابتدا کارش را از تلویزیون شروع کرد و «دوازده مرد خشمگین»، نخستین فیلم او است که درسال ۱۹۵۷ به عنوان یازدهمین تجربه‌اش به نمایش درآمد.[۱۷]
  • «۱۲ مرد خشمگین» در سال ۲۰۰۸ از طرف بنیاد فیلم آمریکا به عنوان دومین فیلم دادگاهی تاریخ سینما برگزیده شد.
  • سیدنی لومت بعد از اتمام ساخت فیلم بازیگرانش را در یک اتاق جمع کرد و آنها را وادار کرد تا دیالوگهایشان را بدون مکث بازگو کنند! ظاهراً دلیل این امر این بود که وی می خواسته بازیگرانش موقعیت شخصیت هایشان را با جان و دل حس کنند!
  • هیچ یک از بازیگران عضو هیئت منصفهٔ دادگاه در حال حاضر در قید حیات نیستند.
  • اگرچه «۱۲ مرد خشمگین» در گیشه موفق نبود و حتی نتوانست سرمایه هنری فوندا را بازگرداند، اما فوندا همواره با احترام از این فیلم یاد کرد و همیشه گفت که «۱۲ مرد خشمگین» بهترین فیلمی بوده که تهیه کرده است.[۱۸]

روند ساخت[ویرایش]

داستان تلویزیونی رجینالد رز ابتدا در یک فیلم تلویزیونی به نام "دوازده مرد خشمگین" به تصویر کشیده شد. این نمایش، به عنوان قسمتی از مجموعه "استودیو ۱" شبکه تلویزیونی CBS در سمپتابر ۱۹۵۴ پخش شد. نوار کامل این فیلم، که گم‌شده و فراموش شده بود، در سال ۲۰۰۳ پیدا شد.

موفقیت نمایش تلویزیونی در این فیلم سینمایی نیز ادامه داشت. سیدنی لومت، که در تلویزیون هم فیلم‌ها و نمایش‌های عمدتاً درام می‌ساخت، توسط هنری فوندا و رجینالد رز به ساختن این فیلم تشویق شد. این فیلم، علاوه بر اولین فیلم سینمایی لومت، اولین تجربه فوندا و رز به عنوان تهیه‌کننده بود. فوندا پس از شکست فیلم در گیشه، گفت که این اولین و آخرین تهیه‌کنندگی ای بوده که کرده، و همینطور هم شد.

فیلم‌برداری، پس از مدت کوتاهی، کمتر از یک هفته، با بودجه‌ای کم نزدیک به ۳۴۰٬۰۰۰ دلار (معادل امروزی حداکثر ۲ میلیون و ششصد دلار) تهیه شد.

در ابتدای فیلم برداری، لنز به حالت چشمی تنضیم شده بود تا بتواند عمیق‌تر موشوع‌ها را به تصویر بکشد؛ ولی در طول فیلم فاصله کانونی لنز افزایش میافت. اواخر فیلم، تقریباً از همه از نزدیک و با فاصله کانونی زیاد فیلم‌برداری می‌شود. لومت این کار را می‌کرد تا حسّ در فشار قرار گرفتن، استرس داشتن، عصبانی بودن و دلخورشدن تک‌تک کارکترهای فیلم را به بیننده القا کند.

این فیلم در ۳۶۵ شات برداشت شد.[۱۹][۲۰][۲۱]

جوایز[ویرایش]

فیلم «۱۲ مرد خشمگین» نامزد ۳ جایزه اسکار شد (بهترین کارگردانی، بهترین فیلم، بهیتن تصویر) اما در نهایت آنها را به فیلم «پل رودخانه کوای» باخت.

سایر افتخارات[ویرایش]

  1. در ۱۰۰ سال... ۱۰۰ فیلم به انتخاب بفا که فهرستی از ۱۰۰ فیلم برتر تاریخ به انتخاب بنیاد فیلم آمریکا است نامزد شد.[۳۱]
  2. در ۱۰۰ سال... ۱۰۰ هیجان به انتخاب بفا که فهرستی از ۱۰۰ فیلم هیجان‌انگیز برتر تاریخ سینما است رتبه ۸۸ را به‌دست‌آورد.[۳۲]
  3. در ۱۰۰ سال... ۱۰۰ قهرمان و شرور به انتخاب بفا که فهرستی از ۱۰۰ قهرمان و شرور برتر سینمایی است، برای «تصمیم‌گیرنده شماره ۸» مقام بیست‌وهشتم را در قهرمان‌ها کسب کرد.[۳۳]
  4. در ۱۰۰ سال... ۱۰۰ تحسین به انتخاب بفا که فهرستی از ۱۰۰ فیلم برتری که به انسان الهام و انگیزه می‌دهند و به اصطلاح وی را «سر غیرت می‌آورند» است رتبه ۴۲ به آن تعلق گرفت.[۳۴]
  5. در ۱۰۰ سال... ۱۰۰ فیلم به انتخاب بفا (بازبینی ۲۰۰۷) که فهرست ۱۰۰ فیلم برتر تاریخ با بازبینی دوباره است در رتبه ۸۷ قرار گرفت.[۳۵]
  6. در ده فیلم برتر در ده ژانر به انتخاب بفا به عنوان دومین فیلم برتر تاریخ در ژانر دادگاهی شناخته شد.[۳۶]
  7. در ۲۵۰ فیلم برتر به انتخاب بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها که فهرست ۲۵۰ فیلم برتر تاریخ سینما به انتخاب کاربران و همچنین داوران است در رتبۀ هشتم قرار دارد.

نقدها[ویرایش]

هنری فوندا، بازیگر نقش تصمیم‌گیرنده شماره ۸. بازی وی در این فیلم از دلایل اصلی موفقیت آن است.

۱۲ مرد خشمگین، در واقع جدا از یک درام هیجان‌انگیز بودن، نشانگر ۱۲ قشر مختلف جامعه و دید هر یک به یک ماجرای واحد است؛ که می‌توان گفت تا حد زیادی این امر را مدیون سیدنی لومت، کارگردان فیلم است. همچنین، این که هیچ‌کدام از ۱۲ عضو هیئت منصفه (در این مقاله آمده "تصمیم‌گیرنده") در طول داستان نامی ندارند؛ گویی کارگردان خواسته بیننده تصمیم‌گیرنده‌ها را از شخصیت آن‌ها بشناسد نه نام آن‌ها.[۳۷] این فیلم که در کمتر از ۲۱ روز در یک اتاق کوچک در نیویورک سخته شد، توانست با سادگی تمام موفقیت خود را کسب کند.

راجر ایبرت ۱۲ مرد خشمگین را عضوی از مجموعهٔ «فیلم‌های فوق‌العاده» سایت خود کرد. ای. اچ. ویلر از روزنامهٔ نیویورک تایمز نوشت: «درامی با خط داستانی محکم و جذاب؛ که به نمایی عمیق از پشت درهای بستهٔ اتاق هیئت منصفه دست یافته است.» او همچنین درمورد دوازده شخصیت اصلی داستان نوشت: «درام این ۱۲ شخصیت، به اندازهٔ کافی برانگیزنده است که می‌تواند هر تماشاگری را افسون کند.» هرچند، فیلم یک فاجعه از نظر تجاری بود. در سال ۱۹۵۷، فیلم‌های رنگی تازه ابداع شده بودند و این که این فیلم نتوانست موفقیتی در آن زمان به دست بیاورد این بود که احتمالا به دلیل کمبود بودجه سیاه‌وسفید ساخته‌شد.[۳۸]

اشکالات[ویرایش]

اشکلات شمرده شده در این فیلم که در سایت بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها انتشار یافت، ۱۱ تا شمرده شده‌اند. این رقم در مقایسه با فیلم مطرحی مثل پدرخوانده که در همین سایت اشکالاتش ۱۰۸ تا ذکر شده‌اند،[۳۹] رقم خیلی خوبی محسوب می‌شود. اشکالات این فیلم عبارتند از:

  1. در ساعت هشت و هفت دقیقه غروب حین فیلم‌برداری (در فیلم تازه ظهر است)، هنگامی که دوربین از روی تصمیم‎‍گیرنده شماره ۶ روی ۷ می‌رود، سایه بوم روی دیوار پشت سر آن‌ها پدیدار است.
  2. وقتی تصمیم‌گینده شماره ۷ می‌گوید: "این بچه پنج به صفر باخته"، او دارد این جمله را از روی یک اصطلاح ورزش بیسبال می‌گوید؛ که نشا می‌دهد او یک طرفدار بیسبال است. با این حال، جکله درست "صفر به پنج باخته" است. البته، این اشکال می‌توانسته عمداً از سوی کارگردان‌وتهیه‌کننده ایجاد شده باشه تا نشان دهد تصمیم‌گیرنده شماره ۷ نمی‌داند چه می‌گوید و آدم سطحی‌گراییست.
  3. وقتی که تصمیم‌گیرنده شماره ۸ می‌خواهد نشان دهد که برای یک مرد پیر چقدر طول می‌کشد که خود را به در آپارتمان برساند، او به شماره ۲ می‌گوید زمان را بگیرد. پس از اتمام کار، شماره ۲ به ساعت خود نگاه می‌کند و می‌گوید: "دقیقاً...۴۱ ثانیه." با این حال، اکر تصور کنیم که فیلم همه روند را نشان داده و برش نداشته، زمان اصلی ۳۰ ثانیه است.
  4. در نیم‌ساعت پایانی فیلم، ساعت روی دیوار زمان ۶:۱۵ را نشان می‌دهد. چنددقیقه بعد، ای. جی. مارشال اشاره می‌کند که ۶:۱۵ دقیقه است. چند دقیقه بعد، دوباره ساعت در دوربین واضح است، و هنوز زمان ۶:۱۵ را نشان می‌دهد! چند دقیقه بعد، که لی جی. کاب کیف خود را از روی میز برمیدارد، می‌توان ساعت مچی او را دید که زمان ۵:۱۰ را نشان می‌دهد.
  5. در سکانسی که تصمیم‌گیرنده شماره ۱۲ به صندلی خود تکیه داده و سیگار برگ می‌کشد، سرآستین‌های پیراهن وی تاخورده هستند. در سکانس نمای نزدیک بعدی، آستین وی با دکمه محکم بسته‌شده است، و سپس در سکانس طولانی بعدی، آستین‌ها دوباره باز و تاشده هستند.
  6. در خیلی از سکانس‌ها ساعت‌های اعضای هیئت منصفه با ساعتی که فیلم در آن اتفاق میفتد هماهنگ نیست.
  7. در ابتدای فیلم که بسیاری از اعضا کت‌های خود را در می‌آورند، عضو شماره ۷ هم همین کار را می‌کند. با این حال، در صحنه‌ای که چاقوی دوم توسط تصمیم‌گیرنده شماره ۸ در میز فرو می‌شود، وقتی که عضو چهارم با حیرت از جا بلند می‌شود؛ درست در سکانس بعدی هنگامی که واکنش شماره ۸ را می‌بینیم، شماره هفت به راحتی قابل دید است؛ با کتی که تنش است.
  8. هنگامی که اعضا دارند استراحت می‌کنند و دست و صورت خود را می‌شویند، تصمیم‌گیرنده شماره ۶ را می‌بینیم که با سیم پنکه اتاق ور می‌رود؛ و در نهایت سیم را کمی آنطرف‌تر از پنکه، آویزان رها می‌کند. وقتی که عضو شماره ۸ از دستشویی بیرون میاید، سیم دیگر آویزان نیست، و تا آخر فیلم دیگر دیده نمی‌شود. حتی وقتی که شماره ۷ آن را کمی بعد به برق وصل می‌کند، هیچ سیم دیگری معلوم نیست.
  9. هنگامی که عضو هشتم دارد صحنه دویدن پیرمرد لنگان را بازسازی می‌کند، سایه دوربین که در حال تعقیب اوست به وضوح روی زمین دیده می‌شود.
  10. هنگامی که نمای دادگاه نشان داده می‌شود، جایگاه متهم درست کنار جایگاه اعضای هیئت منصفه است. در دادگاه واقعی، این جایگاه دورترین مکان نسبت به اتاق هیئت منصفه است.
  11. وقتی که تصمیم‌گیرنده شماره ۴ چاقو را برای اولین بار در میز فرو می‌کند، شما می‌توانید به وضوح جاهای بریدگی دیگری در اطراف آن ببینید که از برداشت‌های پیشین به جا مانده است.[۴۰][۴۱][۴۲]

منابع[ویرایش]

  1. "برترین آثار ۱۹۵۷"، واریرتی، ۸ ژانویه ۱۹۵۸: ۳۰
  2. گزارش‌ها و نقدهای سینمایی هاریسون؛ ۲ مارس ۱۹۵۷؛ صفحه ۳۵
  3. «IMDb top 250». بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۱۴. 
  4. «100 سال... ۱۰۰ شرور و قهرمان». بنیاد فیلم آمریکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۱۴. 
  5. «بازسازی نمایش دوازده مرد خشمگین». تئاتر گاریک. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۱۴. 
  6. «لیست‌های 100 سال... بفا». بنیاد فیلم آمریکا. بازبینی‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  7. «نقل قول‌های ماندگار 12 مرد خشمگین در بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها». بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۱۴. 
  8. «نقد فیلم ۱۲ مرد خشمگین». فیلم هفته (نقد). بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۱۴. 
  9. «فیلم «دوازده مرد خشمگین» از دید حقوقی». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 07 آوریل 2014. بازبینی‌شده در 13 February 2013. 
  10. «لیست فیلم‌ها به همراه تاریخ ساخت». نشنال فیلم رجیستری، ۱۲ سپتامبر، ۲۰۱۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ آوریل، ۲۰۱۴. 
  11. «مارتین بالسام». بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  12. «جان فیدلر». بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  13. «لی جی. کاب». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  14. «ای. جی. مارشال». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  15. «شخصیت‌ها (12 مرد خشمگین)». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  16. وید برادفورد. «۱۲ مرد خشمگین: شخصیت‌های درام رجینالد رز». وبگاه "About.com". بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  17. «کوتاه از دوازده مرد خشمگین». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 07 آوریل 2014. بازبینی‌شده در 13 فوریه 2013. 
  18. «۱۲ مرد خشمگین، مجله سینمایی «مگ مووی»». 
  19. «حقایق و اطلاعاتی درباره دوازده مرد خشمگین». وبگاه "Funtrivia". بازبینی‌شده در ۱ مه ۲۰۱۴. 
  20. «12 مرد خشمگین (1957) - نکات جزئی». بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها. بازبینی‌شده در ۱ مه ۲۰۱۴. 
  21. «12 مرد خشمگین (1957) - نکات جزئی». بانک اطلاعات فیلم‌های TCM. بازبینی‌شده در ۱ مه ۲۰۱۴. 
  22. «جوایز بفتای سال 1958». بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  23. «هفتمین جشنواره بین‌المللی فیلم برلین». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  24. «جوایز اسکار بهترین کارگردانی». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  25. «جوایز اسکار بهترین فیلم‌نامه اقتباسی». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  26. «جوایز اسکار بهترین فیلم». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  27. «جوایز گلدن گلوب بهترین فیلم درام». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  28. «جوایز گلدن گلوب بهترین نقش اول مرد (فیلم درام)». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  29. «جوایز گلدن گلوب بهترین کارگردان». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  30. «جوایز گلدن گلوب بهترین بازیگر نقش مکمل مرد». ویکی‌پدیای انگلیسی. بازبینی‌شده در 7 آوریل 2014. 
  31. «100 سال... ۱۰۰ فیلم». بنیاد فیلم آمریکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  32. «100 سال... ۱۰۰ هیجان». بنیاد فیلم آمریکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  33. «100 سال... ۱۰۰ قهرمان و شرور». بنیاد فیلم آمریکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  34. «۱۰۰ سال... ۱۰۰ تحسین». بنیاد فیلم آمریکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  35. «100 سال... ۱۰۰ فیلم (۲۰۰۷)». بنیاد فیلم آمریکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  36. «۱۰ فیلم برتر در ۱۰ ژانر». بنیاد فیلم آمریکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  37. محمدرضا سیلاوی. «نقد فیلم ۱۲ مرد خشمگین». وبگاه «کافه‌نقد». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۷ آوریل ۲۰۱۴. 
  38. «نقد و بررسی فیلم ۱۲ مرد خشمگین». وبگاه «نقد فارسی». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۷ آوریل ۲۰۱۴. 
  39. «پدرخوانده (1972) - اشکالات». بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها. بازبینی‌شده در 14 آوریل 2014. 
  40. «12 مرد خشمگین (1957) - اشکالات». بانک اینترنتی اطلاعات فیلم‌ها. بازبینی‌شده در 14 آوریل 2014. 
  41. امین شیرپور. «نقد و بررسی فیلم 12 مرد خشمگین». وبگاه "Chouk.IR". بازبینی‌شده در ۱۷ آوریل ۲۰۱۴. 
  42. «12 مرد خشمگین». وبگاه آمازون. بازبینی‌شده در 21 آوریل 2014. 

پیوند به بیرون[ویرایش]