گیرنده (بیوشیمی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
یک گیرنده غشایی

در بیوشیمی، گیرنده به یک مولکول پروتئینی گفته می‌شود که بر سطح و یا در عرض غشای پلاسمایی سلول یا درون سیتوپلاسم جاسازی شده‌است تا نشانه‌های مولکولی متحرک(لیگاند) به آنها بچسبند. مولکولی که به گیرنده می‌چسبد لیگاند نام دارد و ممکن است یک پپتید، هورمون، یک دارو یا یک سم باشد و وقتی که اتصال انجام شود و گیرنده با آن تطبیق کند، گیرنده تغییر شکل داده و باعث شروع یک زنجیره پاسخ‌ها توسط سلول می‌شود.

گیرنده‌ها پیام‌های خارج سلولی را دریافت کرده و اثر این پیام‌ها یا خود پیام را به درون سلول منتقل می‌کنند ضمن اینکه بصورت اختصاصی عمل می‌کنند به این معنا که هر لیگاند، گیرندهٔ مخصوص به خود را دارد.

(پس از ترکیب) کمپلکس لیگاندگیرنده لیگاند + گیرنده (پیش از ترکیب)

بعبارت دیگر٬ اگر در رابطه بالا L نماینده لیگاند و R نماینده گیرنده باشد٬ رابطه بصورت L + R \ \rightleftharpoons \ L\! \cdot \!R تعریف می‌شود.

بازشناسی[ویرایش]

نگرش و مطالعه اثر گیرنده های سلولی و ترکیب آنها با لیگاندها از آنجا که برای دانش دارو شناسی(فارماکولوژی) در شناخت اثر داروها مهم می‌نمود، با روشهای کریستالوگرافی ایکس، اینترفرومتری لیزری و همچنین شبیه سازی کامپیوتری به اجرا درآمد.

انواع گیرنده‌ها[ویرایش]

گیرنده‌ها بسته به کارشان در جاهای مختلف سلول قرار دارند، مثلاً نوعی از آنها بر سطح سلول و غشای آن قرار دارند ولی هیچ ارتباطی با درون سلول ندارند(گیرنده های پیرامونی یا پریفرال)و برخی از گیرنده‌ها درون یاخته‌ای و درون هسته‌ای هستند . بنابر اثری که در ترکیب با لیگاندها ایجاد میکنند و جای قرار گرفتن آنها، به گروههای زیر تقسیم میگردند:

  1. بر روی غشای سلولی:گیرنده‌های هورمون‌های پپتیدی یا پلی پپتیدی و پیام رسانهای عصبی(نوروترانسمیتر)بروی غشای پلاسمایی قرار دارد و خود بر دو نوع هستند:
    1. متابوتروپیک: که بوسیله تحریک عمل میکنند و بطور عمده از پروتئین جی برای انتقال پیام استفاده میکنند.
    2. یونوتروپیک: که بطور مستقیم در انتقال یونها بین سلول و ماتریکس برون سلولی نقش دارند.
  2. در سیتوپلاسم(درون سلولی): گیرنده هورمون‌های استروئیدی در سیتوپلاسم قرار دارد.
  3. درون هسته: مانند گیرنده تیروکسین که از غده تیروئید ترشح می‌شود و پس از عبور از غشای سلولی وارد هسته شده و در دی ان ای سازی و بیان ژن دخالت میکند

آگونیست و آنتاگونیست[ویرایش]

یک گیرنده سلولی در پیوند با لیگاندهای مختلف، ممکن است پاسخ یکسانی ارائه ندهد. پاسخ گیرنده به لیگاند به نوع لیگاند بستگی دارد.

  • لیگاند آگونیست: که با اتصال به گیرنده ایجاد بالاترین پاسخ بیولوژیک را موجب میشود. بیشتر لیگاندهای طبیعی بدن آگونیست هستند. نوعی آگونیست با پاسخ ضعیفتر در گیرنده نیز وجود دارد که به آگونیست ناقص معروف است.
  • لیگاند آنتاگونیست: با آنکه شکل و نوع یک لیگاند آگونیست را دارد و بر گیرنده مینشیند، اما پاسخی را در سلول به دنبال نخواهد داشت و به اصطلاح بلاک کننده گیرنده است(بعنوان مثال بلاک کننده بتا) و در عین حال بعلت اشغال جایگاه در گیرنده، لیگاندهای آگونیست قادر به ترکیب با این گیرنده نخواهند بود.

گیرنده های هورمونها[ویرایش]

اولین مرحله برای شروع اثر هورمون، اتصال به گیرنده های اختصاصی در سلول هدف است. سلول هایی که چنین گیرنده هایی ندارند به هورمون پاسخ نمی دهند به همین دلیل است که هورمونها اختصاصی عمل می‌کنند. گیرنده‌های هورمون ها در غشاء سلول هدف ، در سیتوپلاسم و یا در هسته قرار دارند. پس از اتصال هورمون به گیرنده خود، معمولاً زنجیره‌ای از واکنش ها درسلول آغاز می شود که هر مرحله آن، از مرحله قبلی قوی تر است. در نتیجه مقدار بسیار کمی از هورمون می‌تواند تاثیر بسزایی در سلولهای متعدد داشته باشد.


موقعیت انواع گیرنده های هورمونی عبارت است از:

گیرنده در سطح و یا غشاء سلولی: این نوع گیرنده ها مخصوص هورمون های پپتیدی و کاتکول آمین ها هستند.

گیرنده در داخل سیتوپلاسم: گیرنده های مربوط به هورمون های استروئیدی اغلب در سیتوپلاسم قرار دارند.

گیرنده در داخل هسته: گیرنده های مربوط به هورمونهای تیروئید در هسته قرار دارند.

البته این را هم باید بدانیم که تعداد گیرنده ها و نیز حساسیت آن ها به هورمون نیز بسیار مهم است. برخی از هورمون ها موجب افزایش و برخی سبب کاهش تعداد گیرنده می شوند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

گیرنده‌های سطح سلول

منابع[ویرایش]

  • فیزیولوژی گایتون: ص ۱۴ و ص ۸۲ کتاب به زبان انگلیسی
  • PUBMED- فیزیولوژی سیستم عصبی
  • ایمنولوژی کوبی: ص ۲۳۴ کتاب به زبان انگلیسی
  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Receptor_(biochemistry)»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱ مه ۲۰۰۹).