گیرنده (بیوشیمی)

برای دیگر کاربردها، گیرنده (ابهام‌زدایی) را ببینید.

یک گیرنده غشایی

در بیوشیمی، گیرنده به یک مولکول پروتئینی گفته می‌شود که بر سطح و یا در عرض غشای پلاسمایی سلول یا درونسیتوپلاسم جاسازی شده‌است تا نشانه‌های مولکولی متحرک(لیگاند) به آنها بچسبند. مولکولی که به گیرنده می‌چسبد لیگاند نام دارد و ممکن است یک پپتید، هورمون، یک دارو یا یک سم باشد و وقتی که اتصال انجام شود و گیرنده با آن تطبیق کند، گیرنده تغییر شکل داده و باعث شروع یک زنجیره پاسخ‌ها توسط سلول می‌شود.

گیرنده‌ها پیام‌های خارج سلولی را دریافت کرده و اثر این پیام‌ها یا خود پیام را به درون سلول منتقل می‌کنند ضمن اینکه بصورت اختصاصی عمل می‌کنند به این معنا که هر لیگاند، گیرندهٔ مخصوص به خود را دارد.

(پس از ترکیب)کمپلکس لیگاندگیرنده ↔ لیگاند + گیرنده(پیش از ترکیب)

بعبارت دیگر٬ اگر در رابطه بالا L نماینده لیگاند و R نماینده گیرنده باشد٬ رابطه بصورت $L + R \ \rightleftharpoons \ L\! \cdot \!R$ تعریف می‌شود.

بازشناسی

نگرش و مطالعه اثر گیرنده های سلولی و ترکیب آنها با لیگاندها از آنجا که برای دانش دارو شناسی(فارماکولوژی) در شناخت اثر داروها مهم می‌نمود، با روشهای کریستالوگرافی ایکس، اینترفرومتری لیزری و همچنین شبیه سازی کامپیوتری به اجرا درآمد.

انواع گیرنده‌ها

گیرنده‌ها بنا به کاربرد در جاهای مختلف سلول قرار دارند. مثلاً نوعی از آنها بر سطح سلول و غشای آن قرار دارند ولی هیچ ارتباطی با درون سلول ندارند(گیرنده های پیرامونی یا پریفرال)و برخی از گیرنده‌ها درون یاخته‌ای و درون هسته‌ای هستند یعنی یا بصورت راهی ارتباطی بین فضای درونی و بیرونی سلول، در غشای دولایه سلول قرار دارند و یا کاملاً درون سلول محصور هستند. بنابر اثری که در ترکیب با لیگاندها ایجاد میکنند و جای قرار گرفتن آنها، به گروههای زیر بخش میگردند:

1. بر روی غشای سلولی:گیرنده‌های هورمون‌های پپتیدی یا پلی پپتیدی و پیام رسانهای عصبی(نوروترانسمیتر)بروی غشای پلاسمایی قرار دارد و خود بر دو نوع هستند:
   1. متابوتروپیک: که بوسیله تحریک عمل میکنند و بطور عمده از پروتئین جی برای انتقال پیام استفاده میکنند.
   2. یونوتروپیک: که بطور مستقیم در انتقال یونها بین سلول و ماتریس برون سلولی نقش دارند.
2. در سیتوپلاسم(درون سلولی): گیرنده هورمون‌های استروئیدی در سیتوپلاسم قرار دارد.
3. درون هسته: مانند گیرنده تیروکسین که از غده تیروئید ترشح می‌شود و پس از عبور از غشای سلولی وارد هسته شده و در دی ان ای سازی و بیان ژن دخالت میکند.

آگونیست و آنتاگونیست

یک گیرنده سلولی در پیوند با لیگاندهای مختلف، ممکن است پاسخ یکسانی ارائه ندهد. در فارماکولوژی پاسخ گیرنده به لیگاند به نوع خود لیگاند بستگی دارد.

• لیگاندآگونیست: که با اتصال به گیرنده ایجاد بالاترین پاسخ بیولوژیک را باعث میشود. بیشتر لیگاندهای طبیعی بدن آگونیست هستند. نوعی آگونیست با پاسخ ضعیفتر نیز وجود دارد که به آگونیست ناقص معروف است.
• لیگاندآنتاگونیست: با آنکه شکل و نوع پایه یک لیگاند آگونیست را دارد و بر گیرنده مینشیند، اما پاسخی را در سلول به دنبال نخواهد داشت و به اصطلاح بلاک کننده گیرنده است(بعنوان مثال بلاک کننده بتا) و در عین حال بعلت اشغال جایگاه در گیرنده، لیگاندهای آگونیست قادر به ترکیب با این گیرنده نخواهند بود.

منابع

• فیزیولوژی گایتون: ص ۱۴ و ص ۸۲ کتاب به زبان انگلیسی
• PUBMED- فیزیولوژی سیستم عصبی
• ایمنولوژی کوبی: ص ۲۳۴ کتاب به زبان انگلیسی
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Receptor_(biochemistry)»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱ مه ۲۰۰۹).