گورستان خاوران

برای دیگر کاربردها، خاوران (ابهام‌زدایی) را ببینید.

گورستان خاوران گورستانی است در تهران که بخش‌هایی از آن ویژه مسیحیان، هندوها و بهاییان است و بخشی از آن نیز قطعه زمین بایری است که محل دفن دسته‌جمعی زندانیان سیاسی اعدام شده در ایران می‌باشد و در جنوب شرقی تهران در نزدیکی محله خاورشهر قرار دارد. بسیاری از قربانیان اعدام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ در این محل مدفون هستند.

سابقه

نوشتار اصلی: اعدام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷

حسین‌علی منتظری، که هنگام اعدام‌ها از مقامات رده‌بالای جمهوری اسلامی و قائم مقام رهبری بوده است، بعدها در خاطرات خود مطالبی درباره اعدام‌های سال ۶۷ نوشته‌است که نشان می‌دهد اعدام تمامی زندانیان سیاسی که تا آن زمان بر عقیده خود پابرجا بودند، به دستور روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی چند روز پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت توسط ایران، در اواخر تابستان سال ۱۳۶۷ انجام شده‌است. و از مصطفی پورمحمدی وزیر کشور سابق دولت محمود احمدی‌نژاد به عنوان عضو هیئت سه نفره‌ای نام برده است که آن‌زمان هزاران تن از زندانیان سیاسی شامل اعضای سازمان مجاهدین خلق را که در حال گذراندن دوران محکومیت خود بودند مورد بازجویی قرار داده و به تشخیص خود دستور اعدام شمار زیادی از آنان را صادر کردند.

نام و تعداد دقیق اعدام‌شدگان آن سال هنوز کاملا مشخص نشده است. گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل متحد شمار زندانیان سیاسی را که بدین شیوه و به صورت دسته جمعی اعدام شدند، ۱۸۷۹ نفر اعلام کرده است، هرچند منتظری این رقم را در خاطرات خود بین ۲۸۰۰ یا ۳۸۰۰ نفر دانسته و تایید می‌کند که رقم دقیق را به‌خاطر ندارد. گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی نیز فهرستی از نامهای ۴۴۸۱ نفر که به گفته آنها به صورت دسته جمعی اعدام و دفن شده‌اند منتشر نموده‌اند.

موقعیت جغرافیایی

قبرستان خاوران، پس از سه راه افسریه در جنوب شرق تهران، کیلومتر پانزده بلوار امام رضا که در واقع سرآغاز جاده تهران مشهد است، قرار دارد. این گورستان از چند بخش که متعلق به اقلیت‌های مذهبی است تشکیل شده است. به ترتیب از شرق ابتدا گورستان هندوها و بعد گورستان مسیحیان واقع است و سپس گورستان بهاییان و در کنار آن محل دفن زندانیان سیاسی قرار دارد. گورستان بهاییان دارای امکاناتی مانند محل پارک اتومبیل و غسالخانه و سرویس بهداشتی است، اما قطعه زندانیان سیاسی زمینی بایر و فاقد هرگونه امکاناتی است. پیش از دفن زندانیانیان سیاسی برخی این گورستان را لعنت آباد لقب داده بودند.

بزرگداشت یاد زندانیان اعدام شده

تا چند سال کسی از محل دفن اعدام شدگان خبر نداشت و کسانی هم که خبر داشتند اجازه نداشتند در این محل حضور یابند اما از اواخر دهه ۷۰ هر سال در ماه شهریور خانواده‌ها و دوستان اعدام‌شدگان، و برخی از فعالان سیاسی و دانشجویی و کارگری برای گرامی‌داشت یاد اعدام‌شدگان در گورستان خاوران جمع می‌شوند و به سخنرانی و خواندن سرود می‌پردازند.

خانواده‌ها و فرزندان این اعدام شدگان به دلیل پنهان کردن همیشگی نوع مرگ پدران و مادرانشان همواره احساس می‌کنند که گناهی مرتکب شده‌اند یا خانواده‌شان ایرادی دارد. اما در گورستان خاوران که جمع می‌شوند و افرادی مانند خود را می‌بینند احساس آرامش و احساس هویت می‌کنند. خانواده‌های دفن شدگان با تخریب و بازسازی این گورستان مخالف هستند.

وقایع سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸

در سال ۱۳۸۴ تعدادی از خانواده‌های اعدام شدگان به شهرداری تهران اجازه دادند که اقدام به ساماندهی گورستان خاوران کند اما شماری دیگر اعلام کرده اند که تنها در صورتی با ساماندهی موافقت خواهند کرد که چگونگی و زمان اعدام مدفون شدگان و محل دفن تک تک اعدام شدگان مشخص شود.

در سال ۱۳۸۷ عده‌ای از اعضای خانواده‌های دفن شدگان در گورستان خاوران از خاکبرداری گسترده با بولدوزر و کاشت درخت در محوطه گورستان خبر دادند. سازمان عفو بین الملل از مقام های ایران خواست که فورا به تخریب گورهای بی نام و نشان انفرادی و دسته جمعی در گورستان خاوران پایان دهند. کانون مدافعان حقوق بشر نیز از دولت ایران خواست تا نسبت به بازسازی گورستان خاوران اقدام کند. منتظری در این باره گفت: «در رژیم سابق با مرده‌ها دیگر کاری نداشتند. آیا این‏ ‏قبرستان‌هایی که خراب می‌کنند قبرستان کفار بوده است؟ حتی در مورد کفار‏ ‏هم اهانت بر میت جایز نیست»

پیوند به بیرون

• تصویر هوایی گورستان خاوران

• http://us.geocities.com/rozgaran2/no65/65goristan.htm
• آیت‌الله منتظری نقش پورمحمدی در اعدامهای سال ۶۷ را تأیید کرد
• راه توده در مورد اعدامهای زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷
• گزارش سازمان عفو بین‌الملل در مورد اعدامهای زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷
• درباره کشتارهای آغاز انقلاب

منابع

• واکنش‌ها به تخریب خاوران؛ درگذشتگان نیازی به «فضای سبز» ندارند خرداد
• نوشتار از: میترا شجاعی، برگرفته از دویچه وله «خاوران: هویت گمشده فرزندان اعدام‌شدگان»
• نوشتار از: محمد خاکپور، برگرفته از بی‌بی‌سی «قبرستان خاوران؛ مدفن بی نام و نشان اعدامیان»