کودتای ۲۵ مرداد

کودتای ۲۵ مرداد، کودتای ناموفقی‌ست که با طرح و حمایت مالی و اجرائی سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا علیه دولت محمد مصدق در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ به انجام رسید.

طرح کودتا

نقشه کودتا با همکاری بریتانیا و آمریکا طرح شد و پس از چندبار تجدید نظر و مشورت با عناصر اصلی به تصویب رسید. نقشی که برای شاه در نظر گرفته شده بود امضای فرمان عزل مصدق و نیز امضای فرمان نصب سرلشکر زاهدی به نخست‌وزیری بود. اشرف پهلوی که به درخواست مصدق به خارج از کشور رفته بود با مقامات آمریکائی و انگلیسی در سوئیس دیداری داشت و سپس با استفاده از نام خانوادگی شوهرش به ایران بازگشت و در مدت کوتاهی که فرصت داشت شاه را در جریان طرح کودتا گذاشت و با آشکار شدن حضورش دوباره ناچار به خروج از کشور شد. شاه پس از تردیدهای اولیه به امضای فرمان‌ها رضایت داد. بعدها روشن شد که شاه در واقع دو ورقه سفید را امضا کرده بود تا کودتاگران آنچه لازم است بر بالای امضای او بنویسند.

فرمان عزل را یک ساعت بعد از نیمه شب ۲۵ مرداد سرلشکر نصیری که رئیس گارد سلطنتی بود با همراهی تانک و زره‌پوش از سعدآباد به خیابان کاخ آورد تا در منزل دکتر مصدق به او ابلاغ کند. مصدق که با تلفن سرهنگ مبشری دبیر سازمان نظامی حزب توده ایران از حرکت این گروه باخبر شده بود فرمان را گرفت و رسید داد و نیروی محافظ مقر او بلافاصله نصیری و نیروی همراه او را بازداشت کردند. شاه که قبلا به کلاردشت رفته بود با شنیدن خبر به رامسر رفت و از آنجا با هواپیما به بغداد و سپس به رم پرواز کرد. صبح ۲۵ مرداد خبر اقدام نصیری در شهر منتشر شد و همه دانستند که کوششی برای برکناری مصدق صورت گرفت و ناموفق بود. کودتای ۲۵ مرداد شکست خورده بود.

کودتائی که شایسته این نام باشد برای ۲۵ مرداد برنامه ریزی شده بود که از تمام ویژگی‌های یک کودتای کلاسیک برخوردار بود. این کودتا، از ماه‌ها قبل به دقت تدارک دیده شده بود. در بادی امر توسط انگلیس‌ها تحت عنوان عملیات چکمه به رهبری وود هاوس سرجاسوس انگلیسی، تدارک دیده شده بود. پس از پیوستن آمریکا به نقشه کودتا ودخالت سیا، تحت عنوان عملیات آژاکس، مشترکا روی آن کارشد. سپس درایران با عوامل کودتا مورد بررسی دقیق زمینی قرارگرفت. وبدست گارد شاهنشاهی مجهز به تانک ومسلسل ودرخفا برای نیمه‌های شب ۲۴ به ۲۵ مرداد برنامه ریزی شده بود. قراربود با انجام آن درنیمه شب، سحرگاه مردم تهران وشهرستان‌ها با حکومت نظامی و دولت سرلشکر زاهدی، سر از خواب بلند کنند. افسران سازمان نظامی حزب توده ایران که عضو گارد شاهنشاهی بودند خبر این کودتا را از طریق شبکه حزبی به حزب توده ایران می‌رسانند. سرهنگ مبشری دبیر سازمان نظامی حزب توده ایران، با جزئیات از طریق تلفن طرح کودتا را به آگاهی دکترمصدق می‌رساند و این چنین کودتا خنثی می‌شود. ماجرا را و جزئیات تلفن سرهنگ مبشری، را دکتر مصدق بارها دردادگاه شرح می‌دهد.

پس از شکست کودتای ۲۵ مرداد، محمد رضا شاه، محور اصلی کودتاچیان سحرگاه ۲۵ مرداد، از کشور فرار می‌کند. در تلگرامی که آقای بری سفیر آمریکا دربغداد به وزارت امورخارجه کشور متبوعش درباره ملاقات خود با شاه دربغداد بتاریخ ۲۶ مرداد، ارسال می‌کند، از روحیه درهم شکسته شاه صحبت می‌کند. شاه تا ایتالیا هم نقل مکان کرد در آنجا بود که از خبر سقوط مصدق باخبر می‌شود.

قاطبه سران کودتا نظیر سرهنگ نصیری عامل کوتای ۲۵ مرداد، سرتیپ باتمانقلیچ رئیس ستاد دولت کودتا، سرهنگ زند کریمی رئیس ستاد کودتا چیان، سرهنگ آزموده ودیگران دستگیر شده و تحت بازجوئی‌ها قرار داشتند. بخش‌های اصلی گارد شاهی خلع سلاح شده بود. و فرماندهان تیپ‌های رزمی تهران یا به دولت دکترمصدق وفادار بودند و یا به نوعی بی طرف بودند.

دکتر مصدق با انحلال نهائی مجلس ۱۷ درصبح روز ۲۵ مرداد، یکی از مراکز فعال تحریکات دائمی علیه دولت را از میان برداشت. در یک کلمه تناسب نیروها به طور چشمگیری به سود هواداران نهضت ملی تغییر یافته بود؛ ضربه روحی شدیدی به کوتاچیان و ارتجاع داخلی وارد آمده بود. حلقه محاصره علیه سرلشکرزاهدی تنگ تر می‌شد و اگر دولت دکتر مصدق چند روزی دوام می‌آورد، بقیه کودتاچیان نیز دستگیر می‌شدند. لذا از همان فردای کودتای ۲۵ مرداد، به فکر فرار از تهران و نقل مکان به یکی از شهرستان‌ها می‌افتند. به این حساب که عملیات علیه دولت دکتر مصدق را از خارج از پایتخت سازمان دهی کنند. برای تدارک این طرح، سرلشکر زاهدی پسرش اردشیر را به اصفهان و سرهنگ فرزانگان را به کرمانشاه برای دیدار با سرهنگ تیمور بختیار می‌فرستد.

وضع ستاد مرکزی کودتاچیان سرلشکر زاهدی: در پی گزارش اردشیر زاهدی از سفرش به اصفهان و سرهنگ فرزانگان از کرمانشاه، سرلشکر زاهدی و چند نفری که با او باقی مانده بودن، تصمیم می‌گیرند بعد ازظهر پنجشنبه ۲۹ مرداد و یا صبح جمعه ۳۰ام مرداد به سمت کرمانشاهان حرکت کنند. زاهدی دررویای تشکیل «دولت آزاد» درکرمانشاه بیاری تیموربختیار و حمله به دولت مرکزی ازایالات بود، نه در کار تدارک کودتا از تهران، آن هم در۲۸ مرداد! زیرا برای اوهم، کودتا ازتهران ناممکن می‌نمود.

اسناد وزارت امورخارجه آمریکا و«سیا»؛ به روشنی نشان می‌دهند که دولت آمریکا پس از شکست کودتای ۲۵ مرداد، پرونده آن را موقتا بست و در تلاش یافتن راهی برای آشتی با دکتر مصدق بود. سند شماره ۳۴۶ حاوی یادداشت بدل اسمیت جانشین وزیرخارجه آمریکا ورئیس سابق «سیا» در ۲۷ مردادماه، خطاب به رئیس جمهور، گواه آنست درآن نامه ازجمله آمده‌است:

«

اکنون ما ناچاریم بادید دیگری به جریان ایران نگاه کنیم. واگرمی خواهیم چیزی ازمواضع خودرا درآن جاحفظ کنیم، احتمالا مجبور خواهیم شد که به هرترتیبی شده، خودمان را با مصدق دمساز کنیم این هم گره تازه‌ای درروابط ما با انگلیسی‌ها خواهد شد.

»

امکان تدارک کودتای دومی درفاصله ۲۵ تا ۲۸ مرداد، وجود نداشت. کیانوری نیز در گفتگو با تاریخ، از «تدارک نیروی بسیارسنگین سازمان سیا و اینتلیجنس سرویس و نقش مشاوران آمریکائی» صحبت می‌کند. کودتای ۲۵ مرداد شکست خورده‌است. شاه و رهبر کودتا از کشور گریخته و از بغداد نیز به رم پناه برده و قصد نهائی اش کشاورزی در کالیفرنیا ست. قاطبه سران کودتا دستگیر و بقیه نیز هرکدام به سوراخی پناه برده‌اند. رشیدیان‌ها ازترس و واهمه به مخفی گاه روزولت، که ازحانه‌های مخفی سفارت آمریکا بود، پناه آورده‌اند و مشغول جویدن ناخن‌های خود هستند. سرلشکرزاهدی در فکر فرار از پایتخت است.

وزیرخارجه ایالات متحده آمریکا نظروتوصیه بدل اسمیت را تائید می‌کند واعلام می‌کند: قصداش این است که به وسیله گذشت‌های جزئی، روابط ا ش با مصدق راترمیم دهد». ملاقات لوئی هندرسن سفیر آمریکا درتهران درعصر ۲۷ مرداد، به قصد زمینه سازی برای چنین سیاست جدید وسنجیدن واکنش دکترمصدق ازکودتای ۲۵ مرداد بوده‌است.

برپایه همین سیاست تازه، دولت آمریکا با تلگرام به کرمیت روزولت دستورمی دهد بی درنگ به عملیات پایان دهد وازایران خارج شود. کرمیت روزولت در کتاب ضدکودتا اذعان دارد که دستور رسید: «عملیات رارها کن وازکشور خارج شو»!

واکنش انگلیسی‌ها نیز پس ازشکست کودتا شایان توجه‌است. وضعیت آن‌هارا وودهاوس طراح نقشه براندازی «عملیات چکمه» به خوبی توصیف می‌کند:«همه چیزازدست رفته به نظر می‌رسد. شاه با ملکه ثریا وچندنفرازدرباریان وفادارش ازکشورگریخت....درتهران پلیس مصدق برای پیدا کردن زاهدی که عملابه وسیله سفارت آمریکا پنهان شده بود، جستجوی گسترده‌ای آغاز کرد. .. سر مقاله روزنامه تایمزلندن شماره ۱۷اوت مایوسانه نوشت که باید ازایران چشم پوشید...درسفارت مان شنیدم که چرچیل ازشنیدن این خبر به سرحد انفجار رسیده بود».

جستارهای وابسته

• سی تیر
• رویداد ۹ اسفند ۱۳۳۱
• کودتای ۲۸ مرداد

منابع

• کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران (۱) - پروفسور یرواند آبراهمیان
• کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران (۲) - پروفسور یرواند آبراهمیان
• متن کامل اسناد «سیا» در مورد کودتای ۲۸ مرداد
• ملی شدن نفت در ایران و کودتای ۲۸ مرداد - پروفسور یرواند آبراهمیان
• نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران
• موحد، محمدعلی، خواب آشفته نفت (سه جلد) خواب آشفتهٔ نفت.
• گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد، کودتای آمریکایی در تهران
• کارنامهٔ مصدق در تاریخ
• همه مردان شاه - استفن کینزر
• نقش انگلیس در کودتای آمریکائی ۲۸ مرداد
• انگلیس و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
• کودتای آمریکایی – انگلیسی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
• شبکه‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا در ایران (۱۳۲۰- ۱۳۳۲) و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
• درباره کودتای ۲۸ مرداد

وب‌گاه‌های غیر فارسی

• Remarks by Secretary of State Madeleine K. Albright on American-Iranian Relations, Pars Times. (سخنرانی آلبرایت)
• Secrets of the History: The CIA in Iran, New York Times. (مدارک سازمان سیا - PDF)
• Curtis, Mark, A great venture: overthrowing the government of Iran , Lobster Journal of Parapolitics, Issue 30.

وب‌گاه‌های فارسی

• آلبوم عکس کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
• عکسهای کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
• خواب آشفتهٔ نفت.
• کودتای آمریکایی در تهران
• مرجایی، فرید، کودتا علیه عرصهٔ عمومی، روزنامهٔ شرق، شنبه ۲۹ مرداد ۱۳۸۴، شمارهٔ ۵۵۴، صفحهٔ ۶.
• سیف، خسرو، قصهٔ کودتا، روزنامهٔ شرق، شنبه ۲۹ مرداد ۱۳۸۴، شمارهٔ ۵۵۴، صفحهٔ ۱۹.
• باباحاجی، ایرچ، سرنوشتی که در خیابان رقم خورد، روزنامهٔ شرق، یکشنبه ۳۰ مرداد ۱۳۸۴، شمارهٔ ۵۵۵، صفحهٔ ۱۹. ==