کودتای ۲۵ مرداد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد مصدق نخست وزیر ایران

مختصات: ۳۲°۲۵′۴۰″ شمالی ۵۳°۴۱′۱۷″ شرقی / ۳۲.۴۲۷۹۰۸° شمالی ۵۳.۶۸۸۰۴۶° شرقی / 32.427908; 53.688046

نهضت ملی‌شدن نفت

دربار

محمدرضاشاه پهلوی
ثریا اسفندیاری
اشرف پهلوی
تاج‌الملوک

نخست‌وزیران

محمدعلی فروغی
علی سهیلی
احمد قوام
محمد ساعد
مرتضی قلی بیات
ابراهیم حکیمی
صدرالاشراف
عبد الحسین هژیر
علی منصور
حاجیعلی رزم‌آرا
حسین علاء
احمد قوام
محمد مصدق
فضل‌الله زاهدی
حسین علا
منوچهر اقبال
علی امینی

چهره های مهم

محمد مصدق
آیت‌الله کاشانی
آیت‌الله بهبهانی
محسن پزشکپور
محمدرضا عاملی تهرانی
نواب صفوی
احمد کسروی
کریم سنجابی
علی شایگان
حسین مکی
عباس خلیلی
اللهیار صالح
داریوش فروهر
سرتیپ افشارطوس
حسین فاطمی
احمد زیرک‌زاده

کاترین لمبتون
تیمور بختیار
خلیل ملکی
مظفر بقائی
اسدالله رشیدیان
اسکندر آزموده
شعبان جعفری
نعمت‌الله نصیری
شاپور ریپورتر
کرمیت روزولت
نورمن شوارتسکف
سیدضیاءالدین طباطبائی

احزاب و گروهها

سیا
ام آی ۶
جبهه ملی ایران
حزب پان ایرانیست
حزب توده ایران
حزب ملت ایران
حزب ایران
حزب سومکا
حزب دموکرات
فدائیان اسلام
شرکت نفت ایران و انگلیس

وقایع مهم

صنعت نفت ایران
ایران جنگ جهانی دوم
کمیسیون مخصوص نفت
ملی شدن صنعت نفت
قرارداد دارسی
قرارداد ۱۹۳۳
قرارداد گس-گلشائیان
قرارداد کنسرسیوم
رویداد ۳۰ تیر ۱۳۳۱
رویداد ۹ اسفند ۱۳۳۱
انحلال مجلس
کودتای ۲۸ مرداد

کودتای ۲۵ مرداد، کودتای ناموفقی‌ست که با طرح و حمایت مالی و اجرائی سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا علیه دولت محمد مصدق در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ به انجام رسید.

طرح کودتا[ویرایش]

نقشه کودتا با همکاری بریتانیا و آمریکا طرح شد و پس از چندبار تجدید نظر و مشورت با عناصر اصلی به تصویب رسید. نقشی که برای شاه در نظر گرفته شده بود امضای فرمان عزل مصدق و نیز امضای فرمان نصب سرلشکر زاهدی به نخست‌وزیری بود. اشرف پهلوی که به درخواست مصدق به خارج از کشور رفته بود با مقامات آمریکائی و انگلیسی در سوئیس دیداری داشت و سپس با استفاده از نام خانوادگی شوهرش به ایران بازگشت و در مدت کوتاهی که فرصت داشت شاه را در جریان طرح کودتا گذاشت و با آشکار شدن حضورش دوباره ناچار به خروج از کشور شد. شاه پس از تردیدهای اولیه به امضای فرمان‌ها رضایت داد. بعدها روشن شد که شاه در واقع دو ورقه سفید را امضا کرده بود تا کودتاگران آنچه لازم است بر بالای امضای او بنویسند. شاه باتوجه به عجله و ترسی که داشت، در ذیل تاریخ امضای فرامین خود به جای کلمه مردادماه، مرادماه را نوشته بود و روز ۲۳ نیز دارای غلط خوردگی ناشی از تغییر زمان اعلام فرمان توسط نویسنده می‌باشد امری که باعث گردید نصرت الله خازنی رییس دفتر دکتر مصدق در خاطراتش و خود دکتر مصدق در دادگاه به عنوان نشانه‌ای از سفید امضاء بودن فرمان دانسته و آن را جعلی بدانند.

فرمان عزل را یک ساعت بعد از نیمه شب ۲۵ مرداد سرلشکر نصیری که رئیس گارد سلطنتی بود با همراهی تانک و زره‌پوش از سعدآباد به خیابان کاخ آورد تا در منزل دکتر مصدق به او ابلاغ کند. مصدق که با تلفن سرهنگ مبشری دبیر سازمان نظامی حزب توده ایران از حرکت این گروه باخبر شده بود فرمان را گرفت و رسید داد و نیروی محافظ مقر او بلافاصله نصیری و نیروی همراه او را بازداشت کردند. شاه که قبلا به کلاردشت رفته بود با شنیدن خبر به رامسر رفت و از آنجا با هواپیما به بغداد و سپس به رم پرواز کرد. صبح ۲۵ مرداد خبر اقدام نصیری در شهر منتشر شد و همه دانستند که کوششی برای برکناری مصدق صورت گرفت و ناموفق بود. کودتای ۲۵ مرداد شکست خورده بود.

کودتائی که شایسته نام (کودتا) باشد برای ۲۵ مرداد برنامه ریزی شده بود که از تمام ویژگی‌های یک کودتای کلاسیک برخوردار بود. این کودتا، از ماه‌ها قبل به دقت تدارک دیده شده بود. در ابتدای امر توسط انگلیس‌ها تحت عنوان عملیات چکمه به رهبری وود هاوس سرجاسوس انگلیسی، تدارک دیده شده و پس از پیوستن آمریکا به نقشه کودتا ودخالت سیا، تحت عنوان عملیات آژاکس، مشترکا روی آن کارشد. سپس درایران با عوامل کودتا مورد بررسی دقیق زمینی قرارگرفت و بدست گارد شاهنشاهی مجهز به تانک ومسلسل ودرخفا برای نیمه‌های شب ۲۴ به ۲۵ مرداد برنامه ریزی شده بود. قراربود با انجام آن درنیمه شب، سحرگاه مردم تهران وشهرستان‌ها با حکومت نظامی و دولت سرلشکر زاهدی، سر از خواب بلند کنند. افسران سازمان نظامی حزب توده ایران که عضو گارد شاهنشاهی بودند خبر این کودتا را از طریق شبکه حزبی به حزب توده ایران می‌رسانند. سرهنگ مبشری دبیر سازمان نظامی حزب توده ایران، با جزئیات از طریق تلفن طرح کودتا را به آگاهی دکترمصدق می‌رساند و این چنین کودتا خنثی می‌شود. ماجرا را و جزئیات تلفن سرهنگ مبشری، را دکتر مصدق بارها دردادگاه شرح می‌دهد.

پس از شکست کودتای ۲۵ مرداد، محمد رضا شاه، محور اصلی کودتاچیان سحرگاه ۲۵ مرداد، از کشور فرار می‌کند. در تلگرامی که آقای بری سفیر آمریکا دربغداد به وزارت امورخارجه کشور متبوعش درباره ملاقات خود با شاه دربغداد بتاریخ ۲۶ مرداد، ارسال می‌کند، از روحیه درهم شکسته شاه صحبت می‌کند. شاه تا ایتالیا هم نقل مکان کرد در آنجا بود که از خبر سقوط مصدق باخبر می‌شود.

قاطبه سران کودتا نظیر سرهنگ نصیری عامل کوتای ۲۵ مرداد، سرتیپ باتمانقلیچ رئیس ستاد دولت کودتا، سرهنگ زند کریمی رئیس ستاد کودتا چیان، سرهنگ آزموده ودیگران دستگیر شده و تحت بازجوئی‌ها قرار داشتند. بخش‌های اصلی گارد شاهی خلع سلاح شده بود. و فرماندهان تیپ‌های رزمی تهران یا به دولت دکترمصدق وفادار بودند و یا به نوعی بی طرف بودند.

دکتر مصدق با انحلال نهائی مجلس ۱۷ درصبح روز ۲۵ مرداد، یکی از مراکز فعال تحریکات دائمی علیه دولت را از میان برداشت. در یک کلمه تناسب نیروها به طور چشمگیری به سود هواداران نهضت ملی تغییر یافته بود؛ ضربه روحی شدیدی به کودتاچیان و ارتجاع داخلی وارد آمده بود. حلقه محاصره علیه سرلشکرزاهدی تنگ تر می‌شد و اگر دولت دکتر مصدق چند روزی دوام می‌آورد، بقیه کودتاچیان نیز دستگیر می‌شدند. لذا از همان فردای کودتای ۲۵ مرداد، به فکر فرار از تهران و نقل مکان به یکی از شهرستان‌ها می‌افتند. به این حساب که عملیات علیه دولت دکتر مصدق را از خارج از پایتخت سازمان دهی کنند. برای تدارک این طرح، سرلشکر زاهدی پسرش اردشیر را به اصفهان و سرهنگ فرزانگان را به کرمانشاه برای دیدار با سرهنگ تیمور بختیار می‌فرستد.

وضع ستاد مرکزی کودتاچیان سرلشکر زاهدی: در پی گزارش اردشیر زاهدی از سفرش به اصفهان و سرهنگ فرزانگان از کرمانشاه، سرلشکر زاهدی و چند نفری که با او باقی مانده بودند، تصمیم می‌گیرند بعد ازظهر پنجشنبه ۲۹ مرداد و یا صبح جمعه ۳۰ام مرداد به سمت کرمانشاهان حرکت کنند. زاهدی دررویای تشکیل «دولت آزاد» درکرمانشاه بیاری تیموربختیار و حمله به دولت مرکزی ازایالات بود، نه در کار تدارک کودتا از تهران، آن هم در۲۸ مرداد! زیرا برای اوهم، کودتا ازتهران ناممکن می‌نمود.

اسناد وزارت امورخارجه آمریکا و«سیا»؛ به روشنی نشان می‌دهند که دولت آمریکا پس از شکست کودتای ۲۵ مرداد، پرونده آن را موقتا بست و در تلاش یافتن راهی برای آشتی با دکتر مصدق بود. سند شماره ۳۴۶ حاوی یادداشت بدل اسمیت جانشین وزیرخارجه آمریکا ورئیس سابق «سیا» در ۲۷ مردادماه، خطاب به رئیس جمهور، گواه آنست درآن نامه ازجمله آمده‌است:

اکنون ما ناچاریم بادید دیگری به جریان ایران نگاه کنیم. واگرمی خواهیم چیزی ازمواضع خودرا درآن جاحفظ کنیم، احتمالا مجبور خواهیم شد که به هرترتیبی شده، خودمان را با مصدق دمساز کنیم این هم گره تازه‌ای درروابط ما با انگلیسی‌ها خواهد شد.

با وجود «تدارک نیروی بسیارسنگین سازمان سیا و اینتلیجنس سرویس و نقش مشاوران آمریکائی» کودتای ۲۵ مرداد شکست خورد. شاه و رهبر کودتا از کشور گریخت. سران کودتا و رشیدیان‌ها به مخفی گاه روزولت، که ازحانه‌های مخفی سفارت آمریکا بود، پناه آوردند و سرلشکرزاهدی در فکر فرار از پایتخت بود.گفتگو با تاریخ

واکنش انگلیسی‌ها نیز پس ازشکست کودتا شایان توجه‌است. وضعیت آن‌هارا وودهاوس طراح نقشه براندازی «عملیات چکمه» به خوبی توصیف می‌کند:«همه چیزازدست رفته به نظر می‌رسد. شاه با ملکه ثریا وچندنفرازدرباریان وفادارش ازکشورگریخت.... درتهران پلیس مصدق برای پیدا کردن زاهدی که عملابه وسیله سفارت آمریکا پنهان شده بود، جستجوی گسترده‌ای آغاز کرد... سر مقاله روزنامه تایمزلندن شماره ۱۷اوت مایوسانه نوشت که باید ازایران چشم پوشید... درسفارت مان شنیدم که چرچیل ازشنیدن این خبر به سرحد انفجار رسیده بود».

وزیرخارجه ایالات متحده آمریکا نظروتوصیه بدل اسمیت را تائید می‌کند واعلام می‌کند: قصداش این است که به وسیله گذشت‌های جزئی، روابط ا ش با مصدق راترمیم دهد». ملاقات لوئی هندرسن سفیر آمریکا درتهران درعصر ۲۷ مرداد، به قصد زمینه سازی برای چنین سیاست جدید وسنجیدن واکنش دکترمصدق ازکودتای ۲۵ مرداد بوده‌است.

برپایه همین سیاست تازه، دولت آمریکا با تلگرام به کرمیت روزولت دستورمی دهد بی درنگ به عملیات پایان دهد وازایران خارج شود. کرمیت روزولت در کتاب ضدکودتا اذعان دارد که دستور رسید: «عملیات رارها کن وازکشور خارج شو»!

حرکت نظامیان کودتاچی[ویرایش]

ولی کرمیت روزولت که می‌دانست عوامل آنها همچنان در صفوف دولت و ارتش هستند این دستور را نپذیرفته و روز ۲۸ مرداد یک بار دیگر با بسیج نظامیان و تدارکات نظامی حرکت جدیدی را آغاز می‌کند، و نظامیان کودتاچی از پادگان‌ها خارج شده و حرکت می‌کنند. نمونه آن حرکت لشکر مستقر در پادگان کرمانشاه بسوی تهران با دستور سرهنگ تیمور بختیار، رییس بعدی ساواک است. [۱] [۲] سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، اسنادی را در ارتباط با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ منتشر کرد که نشان می‌دهد دولت آمریکا قصد داشت در صورتی که کودتا علیه دولت دکتر محمد مصدق شکست بخورد، در ایران یک جنگ چریکی دامنه دار به راه بیندازد.

این سند «بکلی سری» که در سال ۱۹۵۳ در وزارت خارجه و شورای امنیت ملی آمریکا تنظیم شده، حکایت از آن دارد که آمریکا تا چه اندازه نگران آن بود که کودتا برای سرنگونی دکتر مصدق با ناکامی مواجه شود.[۳] این سند همچنین اثبات می‌کند که طرحی در جریان بود تا با افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه و ایجاد یک نیروی چریکی ضد کمونیست در جنوب ایران، حرکتی برای بی ثبات کردن دولت مصدق آغاز شود.[۴]

دولت مصدق که با پافشاری برای در دست گرفتن کنترل کامل منابع نفتی کشور دشمنی دولتهای غربی را به جان خریده بود، سرانجام در ۱۹ ماه اوت سال ۱۹۵۳ برابر با ۲۸ امرداد ۱۳۳۲ خورشیدی در کودتای ۲۸ مرداد که کودتایی با طرح و حمایت مالی و اجرائی سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا علیه دولت محمد مصدق بود، توسط سرلشکر فضل‌الله زاهدی که از حمایت ایالات متحده و بریتانیا برخوردار بود، سرنگون شد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

وب‌گاه‌های غیر فارسی[ویرایش]

وب‌گاه‌های فارسی[ویرایش]