ژیل دلوز

ژیل دولوز

ژیل دلوز، فیلسوف فرانسوی
شناسنامه
ملیت	فرانسوی
زادروز	۱۸ ژانویه ۱۹۲۵
زادگاه	پاریس،
تاریخ مرگ	۴ نوامبر ۱۹۹۵ میلادی (۷۰ سال)
محل مرگ	خودکشی با پرتاب خودش از پنجره آپارتمانش،
همسر(ها)	دنیز پل گرانژوان (از ۱۹۵۶ تا
متأثر از اسپینوزا، نیچه، برگسون، هیوم، کلوسوفسکی، فوکو، پروست، آرتو، بلانشو، مارکس، گتاری، وایتهد، لایبنیتس، سیموندون، ریمان، تارد، باروز، کارول، بکت، مازوخ، و...
اثرگذار بر نگری، هارت، لاتزاراتو، الیه، فوکو، گتاری، ماسومی، و...

ژیل دولوز (به فرانسوی: Gilles Deleuze) (زادهٔ ۱۸ ژانویه ۱۹۲۵-درگذشتهٔ ۴ نوامبر ۱۹۹۵) فیلسوف فرانسوی است.

زندگی

در ۱۸ ژانویه ۱۹۲۵ و در پاریس به دنیا آمد. او پیش از آغاز جنگ جهانی اول وارد مدرسه دولتی شد، و هنگام تجاوز آلمان‌ها برای تعطیلات به نورماندی رفته بود. از ۱۹۴۴ تا ۱۹۴۸ در سوربن فلسفه خواند و در آنجا با میشل بورو، میشل تورنیه و فرانسوا شاتله آشنایی دوستانه پیدا کرد. در ۱۹۵۶ با دنیز پل گرانژوان ازدواج کرد. در ۱۹۵۷ شروع کرد به تدریس تاریخ فلسفه در سوربن، و از۱۹۶۰ تا ۱۹۶۴ به عنوان پژوهشگر با مرکز ملی پژوهش اجتماعی همکاری کرد و تا سال ۱۹۸۷ نیز نشست‌های بسیاری را در رابطه با فیلسوفانی همچون کانت، لایبنیتس، اسپینوزا، برگسون، و موضوعاتی همچون سینما و موسیقی، و کتابی همچون اثر دو جلدی «سرمایه‌داری و شیزوفرنی» بر‌گزار کرد. دولوز به مدت ۱۰ سال به عنوان استادیار در دانشگاه تدریس می‌کرد. در این دوره بود که دوستی پایداری میان او و میشل فوکو شکل گرفت. او از ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۹ در دانشگاه لیون درس می‌داد، سپس به واسطه فوکو به سمت استادی دانشگاه ونسن منصوب شد. در ۱۹۶۸، دولوز پایان نامه دکتری اش را که شامل یک بخش بزرگ تحت عنوان «تفاوت و تکرار»، و یک بخش کوچک به نام «اسپینوزا و مسئله بیان» می‌شد، منتشر کرد. در ۱۹۶۸ بروز نشانه‌های بیماری ریوی ای حاد او بود که تمام عمر او را رنج داد. وقتی فوکو در سال ۱۹۸۴ درگذشت، دولوز برای ادای احترام به او در سال ۱۹۸۶ کتابی به نام «فوکو» منتشر کرد که حاصل مطالعاتش درباره آثار وی بود. او پیش از مرگش اعلام کرده بود که مشغول نوشتن کتابی با عنوان «عظمت مارکس» است اما مرگ مانع از این مهم می‌شود.

فلسفه

او با دوری از تفکر متعالی یک فلسفه‌ی به‌اصطلاح درون‌ماندگار را بنیان گذاشت و اصول آن را پیرو دانس اسکوتس، اسپینوزا، و نیچه نو کرد تا در نتیجه بتواند به نیروهای مثبت، وافر، و سازنده‌ی زندگی آری‌گو باشد. کار او همزمان مبارزه با مفاهیم برآمده از سنت‌های گوناگون ساختارگرایی، پدیدارشناسی، روانکاوی (فرویدی و لکانی)، فلسفه‌ی هگلی، و هایدگری و حتی خود تاریخ فلسفه بود که تا سال‌ها خود زندگی را به نفع مسائل کاذب تقبیح می‌کردند. به باور او این پروژه‌های فکری عملاً امکان‌های واقعی و پرشدت زندگی را به نام ایده‌آل‌های اخلاقی و تصاویر کاذب اندیشه محکوم می‌کنند و اغلب توانایی فهم «شدن» یا «صیرورت» در معنای ایجابی، سازنده، و مثبت کلمه را ندارند. به همین خاطر دلوز تاریخ فلسفه را «نسخه‌ی اودیپ فلسفه» نامید و به جای آن با الهام از نیچه بر امر غیرتاریخی، امر نابه‌هنگام، و امر تکین اصرار ورزید و بدین طریق از دوگانگی امر کلی و امر جزئی که سبقه‌ای دراز در تاریخ فلسفه‌ورزی داشت درگذشت.

دلوز تجربه‌گرایی و تکثرگرایی را به نام آزادسازی زندگی و عاطفه‌ها و نیروهایش ارج نهاد و به طرد انواع و اقسام شکل‌های نفی، منفیت، یا تضاد در اندیشه پرداخت تا بتواند به حرکت ناب بپردازد. او با الهام از برگسون به مسئله زمان، کثرت، و شهود نزدیک شد تا بتواند حرکت را دوباره در اندیشه بنشاند. او به وساطت برگسون و نظریاتش به سینما نزدیک شد و باب کاملاً تازه‌ای را این عرصه گشود که نه تنها توجه فیلسوفان، بلکه فیلمسازان، منتقدان، و علاقه‌مندان سینمایی را نیز به خود جلب کرد. دلوز با الهامی (به قول خودش قلبی) از اسپینوزا به وحدت پسینی، تجربه‌گرایانه، و ساخت‌گرایانه‌ی جوهر پرداخت و آن را در مقاطع مختلف با مفاهیم صفحه، نقشه، و سطح متمایز ساخت. او با الهام از هیوم تجربه‌گرایی را به قامت عمل راستین زندگی رساند و امکان‌های تازه برای تولید سوبژکتیویته را به بحث گذاشت.

دلوز جستارهایی را بر اسپینوزا، نیچه، هیوم، برگسون، فوکو، لایبنیتس، و کانت نوشته است. او با ابداع مفاهیم نو در نسبت با هر فیلسوف هم فلسفه‌ی خودش و هم آنان را با دقت تشریح کرد و نسبت میان این فیلسوفان با یکدیگر و با فلسفه‌ی خودش را متمایز ساخت. او سعی کرد تا فلسفه را از چنگ تاریخ فلسفه نجات دهد و هر فیلسوف را با آفرینش‌ها و ابداع‌هایش ارزشگذاری نماید. نوشتن دو جلد کتاب سینمایی و علاقه‌ی وافر وی به سینما، ارجاع همیشگی به چهره‌های گوناگون در حوزه‌ی ادبیات (ساد، مازوخ، کافکا، بکت، پروست، ملویل، باروز، وولف، و...)، پرداختن به نقاشی‌های بیکن، کله، ون‌گوگ، و...، رفتن به سراغ موسیقی پیر بولز، و نوشتن درباره‌ی تئاتر آرتو و همکاری با بنه نشانگر پیوندهای عمیق او با حوزه‌های به‌اصطلاح غیرفلسفی است. بسیاری از متفکران کنونی حوزه‌ی فلسفه در غرب، نقطه‌ی اوج کاری او را کتاب سترگ «تفاوت و تکرار» به حساب می‌آورند چراکه بنیان‌های متافیزیک و منطق در این کتاب مورد بازاندیشی قرار می‌گیرند و سبک تازه‌ای برای مواجهه با جهان و رخدادها طرح می‌شود. اهمیت این آثار چنان بود که فوکو پس از مطالعه‌ی «تفاوت و تکرار» و «منطق معنا» در مقاله‌ای با عنوان «تئاتر فلسفه» مدعی شد که چه بسا قرن ما قرنی دلوزی باشد.

دلوز حضور فعالی در جنبش حمایت از فلسطینیان، کمیته‌ی زندانیان، و انقلاب ماه مه ۶۸ در فرانسه داشت. او پس از انقلاب همراه با فلیکس گتاری چهار کتاب بسیار متمایز نوشت و بیان فلسفی را از اساس نو کرد. این همکاری تا زمان مرگ گتاری در سال ۱۹۹۲ ادامه داشت. گتاری یک فعال سیاسی کمونیست برجسته در فرانسه و ایتالیا، نشانه‌شناس، زبان‌شناس، بوم‌شناس، روان‌کاوی رادیکال در جنبش‌های ضدروان‌کاوی و ضدروان‌پزشکی، و بنیان‌گذار شیزوکاوی، بوم‌شناسی، و کارکردگرایی نوین به حساب می‌آید.

مرگ

دولوز در ۴ نوامبر ۱۹۹۵ به علت طول مدت بیماری‌اش با پرتاب خودش از پنجره آپارتمانش خودکشی کرد. وی معتقد بود که بیماریش او را شبیه «گوزن کوهی بسته شده به دستگاه اکسیژن» نموده‌است.

آثار

۱۹۵۳ - تجربه‌گرایی و سوبژکتیویته: پژوهش در باب طبیعت انسانی بر حسب نظر هیوم
۱۹۶۲ - نیچه و فلسفه
۱۹۶۳ - فلسفه‌ی نقادی کانت
۱۹۶۴ - پروست و نشانه‌ها (نسخه‌ی دوم در ۱۹۷۲ همراه با افزودن بخش دوم کتاب، نسخه‌ی سوم در ۱۹۷۳ همراه با یک یادداشت اضافی دیگر)
۱۹۶۵ - نیچه (به انضمام گزیده متون نیچه به انتخاب مؤلف)
۱۹۶۶ - برگسون‌گرایی
۱۹۶۷ - ارائه‌ی مازوخ (عنوان ثانوی «سردی و شقاوت»)
۱۹۶۸ - تفاوت و تکرار (رساله‌ی دکترای مؤلف)
۱۹۶۸ - اسپینوزا و مسأله‌ی بیان (رساله‌ی مکمل دکترای مؤلف، عنوان ثانوی «اسپینوزا: بیان‌گرایی در فلسفه»)
۱۹۶۹ - منطق معنا
۱۹۷۰ - اسپینوزا: فلسفه‌ی عملی (نسخه‌ی جدید در ۱۹۸۱ با افزودن سه فصل جدید، بازبینی کل کتاب، و حذف گزیده متون اسپینوزا)
۱۹۷۲ - ضداودیپ: جلد اول از سرمایه‌داری و شیزوفرنی (همراه با فلیکس گتاری)
۱۹۷۵ - کافکا: به سوی ادبیاتی صغیر (همراه با فلیکس گتاری)
۱۹۷۷ - دیالوگ‌ها (همراه با کلر پارنه، نسخه‌ی جدید در ۱۹۹۶ با افزودن یک یادداشت به انتهای کتاب)
۱۹۷۹ - انطباق‌ها (همراه با کارملو بنه)
۱۹۸۰ - هزار فلات: جلد دوم از سرمایه‌داری و شیزوفرنی (همراه با فلیکس گتاری)
۱۹۸۱ - فرانسیس بیکن: منطق حسانیت
۱۹۸۳ - سینما ۱: تصویرـحرکت
۱۹۸۵ - سینما ۲: تصویرـزمان
۱۹۸۶ - فوکو
۱۹۸۸ - تا: لایبنیتس و باروک
۱۹۹۰ - گپ‌وگفت‌ها
۱۹۹۱ - فلسفه چیست؟ (همراه با فلیکس گتاری)
۱۹۹۳ - انتقادی و بالینی (عنوان ثانوی «مقالات انتقادی و بالینی»)

۲۰۰۱ - درون‌ماندگاری ناب
۲۰۰۲ - جزایر متروک و دیگر متون (۱۹۵۳-۱۹۷۴)
۲۰۰۴ - دو رژیم جنون: مقاله‌ها و مصاحبه‌ها (۱۹۷۵-۱۹۹۵)

کتاب‌ها

ــ نیچه / ژیل دلوز؛ پرویز همایون‌پور / تهران: قطره، ۱۳۸۲
ــ نیچه (جستارهایی در اندیشه‌های نیچه) / ژیل دلوز ؛ ترجمه‌ی حامد مهرپور / تهران: جامی، ۱۳۸۶
ــ تجربه‌گرایی و سوبژکتیویته: پژوهش در باب طبیعت انسانی بر حسب نظر هیوم / ژیل دلوز؛ عادل مشایخی / تهران: نی، ۱۳۸۹
ــ فلسفه‌ی نقادی کانت / ژیل دلوز؛ مهدی پارسا / تهران: رخ‌داد نو، ۱۳۸۹
ــ فلسفه‌ی نقادی کانت: رابطه‌ی قوا / ژیل دلوز؛ اصغر واعضی / تهران: نی، ۱۳۸۹
ــ فوکو / ژیل دولوز؛ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده / تهران: نی، ۱۳۸۹
ــ مارسل پروست و نشانه‌ها/ ژیل دولوز؛ الله‌شکر اسداللهی‌تجرق / تهران: علم، ۱۳۸۹
ــ فرانسیس بیکن: منطق احساس / ژیل دلوز؛ بابک سلیمی‌زاده / تهران: روزبهان، ۱۳۹۰
ــ فرانسیس بیکن: منطق احساس / ژیل دلوز؛ حامد علی‌آقایی / تهران: حرفه هنرمند، ۱۳۹۰
ــ نام‌های تاریخ و نه نام پدر (سمینارهای ضدادیپ و هزار فلات) / ژیل دلوز و مایکل هارت؛ زهره اکسیری و پیمان غلامی / تهران: رخ‌داد نو، ۱۳۹۰
ــ نیچه و فلسفه / ژیل دلوز؛ لیلا کوچک‌منش / تهران: رخ‌داد نو، ۱۳۹۰
ــ نیچه و فلسفه / ژیل دلوز؛ عادل مشایخی / تهران: نی، ۱۳۹۰
ــ فلسفه چیست؟ / ژیل دلوز و فلیکس گتاری؛ زهره اکسیری و پیمان غلامی / تهران: رخ‌داد نو، ۱۳۹۱
ــ کافکا: به سوی یک ادبیات خُرد / ژیل دلوز و فلیکس گتاری؛ رضا سیروان و نسترن گوران / تهران: رخ‌داد نو، ۱۳۹۲
ــ کافکا: به سوی ادبیات اقلیت / ژیل دلوز و فلیکس گاتاری؛ حسین نمکین / تهران: بیدگل، ۱۳۹۲
ــ سینما ۱: تصویرـحرکت / ژیل دلوز؛ مازیار اسلامی / تهران: مینوی خرد، ۱۳۹۲
ــ اسپینوزا: فلسفه‌ی عملی / ژیل دلوز؛ پیمان غلامی / تهران: دهگان، ۱۳۹۲
ــ بیان و تکینگی در لایبنیتس (دوره‌های ونسن در ۱۹۸۰) / ژیل دلوز؛ پیمان غلامی و ایمان گنجی / تهران: رخ‌داد نو، ۱۳۹۲
ــ کافکا: به سوی ادبیات اقلیت / ژیل دلوز و فلیکس گاتاری؛ شاپور بهیان / تهران: ماهی، ۱۳۹۲
ــ یک زندگی... (اسپینوزا، نیچه، هیوم، برگسون، فوکو، بکت، اسکیزوکاوی، لایبنیتس، فلسطین، قطعات، یک زندگی...) / ژیل دلوز؛ پیمان غلامی و ایمان گنجی / تهران: زاوش، ۱۳۹۲

سایر موارد (تک‌مقاله، مصاحبه)
ــ «افلاطون و وانموده»، «اندیشه‌ی ایلیاتی»، «ادبیات اقلیت چیست؟»، «روشنفکران و قدرت» در: سرگشتی نشانه‌ها / دریدا، دلوز، فوکو، بودریار، و...؛ مانی حقیقی / تهران: مرکز، ۱۳۷۴
ــ «پی‌نوشتی بر جوامع کنترلی»، «مراقبت و شدن» در: بازگشت به آینده / دلوز، نگری، هارت؛ رضا نجف‌زاده / تهران: گام نو، ۱۳۸۶
ــ «میانجی‌ها» در: میانجی‌ها / ژیل دلوز؛ پویا رفوئی / تهران: رشد آموزش، ۱۳۹۰
ــ «می ۶۸ رخ نداد» در: می ۶۸ در فرانسه / دلوز، گتاری، بدیو، لووی، مندل؛ سمیرا رشیدپور و محمدمهدی اردبیلی/ تهران: رخدادنو، ۱۳۹۱
ــ «چندین سیاست» در: نام‌های سیاست / فوکو، رانسیر، باتلر، آلتوسر، و...؛ مراد فرهادپور، بارانه عمادیان، آرش ویسی/ تهران: بیدگل، ۱۳۹۲
ــ «میزگردی درباره‌ی پروست» در: میزگرد پروست / بارت، ژنت، دولوز، دوبروسوکی، پیرـریشار، ریکاردو؛ پویا رفوئی / تهران: نیلوفر، ۱۳۹۲
ــ «اندیشه‌ی کوچ‌گر» در: بازگشت نیچه / باتای، بلانشو، کلوسوفسکی، دلوز، فوکو، لیوتار، دریدا، کیج، فورکه، هولیه، راخمن، لوترینژه / تهران: رخداد نو، ۱۳۹۳

در مجلات

ــ تصویر متحرک و سه گونه‌ی آن / ژیل دلوز؛ سید علاءالدین طباطبایی / فارابی » زمستان ۱۳۷۰ - شماره ۱۳
ــ تأثرـپرونده: صورت و نمای نزدیک / ژیل دلوز؛ مانی حقیقی / کلک » مهر و آبان ۱۳۷۲ - شماره ۴۳ و ۴۴
ــ تکنیک و سینما: مونتاژ / ژیل دلوز؛ علی عامری مهابادی / فارابی » پاییز ۱۳۷۹ - شماره ۳۸
ــ گفتگو چیست؟ برای چیست؟ / ژیل دلوز؛ شهریار وقفی‌پور / زیبا شناخت » تابستان ۱۳۸۷ - شماره ۱۹
ــ مثل مبارزه / ژیل دلوز؛ رضا سیروان / خردنامه همشهری » تیر ۱۳۸۷ - شماره ۲۷
ــ موسیقی و شدن / ژیل دلوز و فلیکس گتاری؛ محمد ایزدی / آینه خیال » آذر و دی ۱۳۸۷ - شماره ۱۱
ــ فلسفه فیلم / ژیل دلوز؛ ایرج قانونی / اطلاعات حکمت و معرفت » دی ۱۳۸۷ - شماره ۳۴
ــ در باب اسپینوزا: نامه‌ای به ردا بنسمایا / ژیل دلوز؛ محمدمهدی اردبیلی / کتاب ماه فلسفه » اردیبهشت ۱۳۸۸ - شماره ۲۰
ــ ژیل دلوز از فلسفه می‌گوید (مصاحبه) / ژیل دلوز؛ ارشیا تهرانی / کتاب ماه فلسفه » اردیبهشت ۱۳۸۸ - شماره ۲۰
ــ فیلسوف یا تماشاچی (مصاحبه) / ژیل دلوز؛ سایه قنبرپور / خردنامه همشهری » شهریور و مهر ۱۳۸۸ - شماره ۳۳ و ۳۴

در اینترنت

ــ به سوی آزادی / ژیل دلوز؛ بابک سلیمی‌زاده / پایگاه «مایندموتور»
ــ چگونه خود را بدنی بدون اندام بسازید؟ / ژیل دلوز و فلیکس گتاری؛ بابک سلیمی‌زاده / پایگاه «مایندموتور»
ــ یک یا چند گرگ؟ / ژیل دلوز و فلیکس گتاری؛ بابک سلیمی‌زاده / پایگاه «مایندموتور»
ــ نامه به اونو: چگونه ما با هم کار کردیم / ژیل دلوز؛ رضا سیروان / پایگاه «شیزوفکتوری»
ــ لوئیس کارول و منطق معنا / ژیل دلوز؛ زهره اکسیری / پایگاه «شیزوفکتوری»
ــ درباره‌ی مازوخیسم (مصاحبه) / ژیل دلوز؛ حمید پرنیان / پایگاه «مایندموتور»
ــ مازوخ و ادبیات / ژیل دلوز؛ بابک سلیمی‌زاده / پایگاه «مایندموتور»
ــ دو پرسش در باب مواد مخدر / ژیل دلوز؛ کیوان مهتدی / پایگاه «شیزوفکتوری»
ــ سه فصل نخست از کتاب «سردی و شقاوت» / ژیل دولوز؛ بابک سلیمی‌زاده / پایگاه «مایندموتور»
ــ سه متن در مورد فلسطین / ژیل دلوز؛ پیمان غلامی، ایمان گنجی / پایگاه «شیزوفکتوری»
ــ سنگ‌ها / ژیل دلوز؛ پرهام شهرجردی / پایگاه «ناممکن»
ــ شکوه یاسر عرفات / ژیل دلوز؛ پروشات باغداساریان / پایگاه «پراکسیس»

شرح آثار

ــ دلوز و امر سیاسی / پال پیتون؛ محمود رافع / تهران: گام نو، ۱۳۸۳
ــ ژیل دولوز / کلر کولبروک؛ رضا سیروان / تهران: مرکز، ۱۳۸۷
ــ دلوز و گاتاری برای معماران: مبانی نظری معماری فولدینگ / آندو بالانتین؛ روزبه احمدی‌نژاد / تهران: طحان، ۱۳۸۹
ــ ژیل دلوز: نوآموزی در فلسفه / مایکل هارت؛ رضا نجف‌زاده / تهران: نی، ۱۳۹۲

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ژیل دلوز موجود است.

مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ژیل دلوز در ویکی‌گفتاورد موجود است.