ژئوتوریسم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
گردشگران در تپه‌های بیابانی منطقه مرنجاب کاشان

زمین‌گردشگری[۱] یا ژئوتوریسم (به انگلیسی: Geotourism) از دو بخش ژئو و توریسم تشکیل شده‌است بخش ژئو جاذبه‌های زمین شناسی، ژئومورفولوژی و میراث معدن‌کاری را شامل می‌شود و بخش توریسم آن به عنوان موضوعی چند رشته‌ای، تمامی زیرساختهای صنعت گردشگری از جمله تفسیر، مدیریت، اقامت، تورها و... شامل می‌شود و برخلاف اکوتوریسم که جاذبه های طبیعت جاندار را در مرکز توجه قرار داده است، این صنعت بطورکلی با جاذبه های طبیعت بی جان سروکار دارد[۲] و [۳].

مخاطبان ژئوتوریسم نه تنها متخصصان و کارشناسان زمین شناسی و ژئومورفولوژی، بلکه گردشگران عادی و علاقمندان طبیعت هستند. در جریان فعالیت‌های ژئوتوریسمی، بازدیدکنندگان ضمن بازدید از پدیده‌های زیبا و ویژه زمین شناسی و ژئومورفولوژی، با مبانی پیدایش آنها آشنا شده اهمیت وجودی آنها را درمی‌یابند.[۴]

تاریخچه[ویرایش]

گردشگران در ژئوپارک جزیره قشم

زمین گردشگری در جهان بصورت اولیه توسط آدام سدویک در انگلستان آغاز شد و تاریخ این اقدامات اولیه به قرن ۱۷ و ۱۸ انگلستان بازمی گرددو بصورت آکادمیک در جهان امروزی به سال ۱۹۹۵ میلادی یعنی تاریخ ارائه نخستین تعریف ژئوتوریسم درجهان توسط توماس هوز از انگلستان بازمی گردد وی ژئوتوریسم را بازدید زمین شناختی و ژئومورفولوژیک نه بصورت صرفا زیبایی شناختی بلکه فراتر از این نگاه بطور مفصل تعریف کرد(نكوئي صدري ،1390)؛ موضوع گردشگری زمین شناختی و حفظ میراث زمین رسما از زمانی مطرح شد که یونسکو با معرفی یک عنوان جدید در علوم زمین تحت عنوان ژئوپارک از سازمان‌ها و مراکز زمین‌شناسی کشورهای مختلف دعوت به همکاری در این زمینه نموده‌است.[۵] ورود واژه طبیعت بی جان برای تمییز ژئوتوریسم از اکوتوریسم و سپس به تعریف ژئوتوریسم در ایران از سال ۱۳۸۵ [۶][۷]. و در جهان[۸].

تعاریف[ویرایش]

در جهان مدرن امروزی تام هوز از انگلستان نخستين تعريف علمي خود رااز ژئوتوريسم در سال ۱۹۹۵ بصورت ذيل ارائه كرد:« ژئوتوریسم ارائه امکانات خدماتی و تفسیری به منظور قادر ساختن گردشگران به کسب دانش و درک زمین شناسی و ژئومورفولوژی (با مشارکت آنها در توسعه ی علوم زمین)، فراتر از درک صرفاً زیبایی های محض یک مکان است» .[۹]

تعاريف متعددي براي زمين‌گردشگري در دنيا ارائه شده است. در ايران نيز دو تعريف ارائه شده:

ژئوتوريسم گردشگري آگاهانه و مسئولانه در طبيعت با هدف تماشا و شناخت پديده‌ها و فرآيندهاي زمين‌شناختي و آموختن نحوه شكل‌گيري و سير تكامل آنهاست.[۱۰]

گردشگری دانش محوری است که از تلفیق میان رشته‌ای صنعت گردشگری با حفظ و تفسیر جاذبه‌های طبیعت بی جان - همراه با مسایل فرهنگی مرتبط با آنها - در قالب ژئوسایت به عموم مردم بوجود می آید.[۱۱]


تعریف نشنال جئوگرافی:

جاناتان تورتولوت- سردبیر مجله مسافران ملی جغرافیایی (نشنال جئوگرافی)و روزنامه نگار و عکاس بخش توریسم پایدار - هرنوع میراث را به شرط استفاده پایدار برای ارتقاء رفاه مردم و هویت مکانی ژئوتوریسم نامگذاری کرده است و افزودن پیوند " ژئو" بصورت حربه تبلیغاتی برای جلب نظر جامعه آمریکا به مفهوم پایداری بوده است مضمون این تعریف فقط در ایالات متحده امریکااز سال ۲۰۰۲ میلادی گسترش یافته است و در سطح جهانی در میان زمین شناسان و ژئومورفولوژیست‌ها فاقد اعتبار علمی است.[۱۲]

گردشگری از عوامل اصلی توسعه پایدار در سطوح اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی است. ژئوتوریسم زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع زمین گردشگری و توسعه گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که ژئوسایت مورد بازدید برای نسل‌های آینده حفظ و قابل استفاده باشد.

ژئوتوریسم زیر مجموعه توسعه پایدار[ویرایش]

گردشگران در تپه‌های بیابانی منطقه مرنجاب کاشان

توسعه پایدار بر سه اصل پایداری بوم شناختی، پایداری اجتماعی – فرهنگی و پایداری اقتصادی است. پایداری بوم شناختی تضمین کننده آن است که توسعه با حفظ فرایندهای اساسی زیست محیطی، تنوع و گونه‌های زیستی سازگار باشد. پایداری اجتماعی – فرهنگی تضمین می‌کند که توسعه با فرهنگ و ارزش‌های مردمی که متأثر از آن هستند، سازگار بوده و هویت جامعه را حفظ کند و پایداری اقتصادی تضمین می‌کند که توسعه واجد کارآیی اقتصادی بوده و منابع به ترتیبی اداره بشوند که بتوانند پشتیبان نسل‌های آینده باشد.[۱۳]

گردشگری از عوامل اصلی توسعه پایدار در سطوح اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی است. ژئوتوریسم زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که محل مورد بازدید برای نسل‌های آینده هم همان‌طور باقی مانده و قابل استفاده باشد.[۱۴]

عوامل پیدایش تنوع زمین شناختی در ایران[ویرایش]

برای تشکیل تنوع زمین شناختی (Geodiversity‌)تنوع و دگرگونی توسط فرایندهای بیرونی و درونی لازم است. طبیعت دائم توسط فرسایش آبی و بادی در حال تنوع و دگرگونی است. این دگرگونی توسط خود عوامل فرسایش شکل می‌گیرد نه انسان، مهمترین عوامل پیدایش رخنمون‌ها، اشکال و جلوه‌های زمین که موجب جلب گردشگران علاقه‌مندان به پدیده‌های طبیعی می‌گردد، عبارتند از:[۱۵]

فرسایش مهمترین عامل ایجاد و شکل گیری پدیده‌های زمین شناسی و ژئومورفولوژی، محسوب می‌شود. فرسایش آبی و بادی، تغییر درجه حرارت و تبلور کانی‌ها از عمده‌ترین محرک‌های عمل فرسایش در سطح زمین است. بارش برف و باران، رگبارهای فصلی، امواج دریا، پیشروی و پسروی آب دریاها، تغییر مسیر رودخانه‌ها، جریان سیلاب‌ها، نفوذ آب در لایه‌های زمین و انحلال سنگ‌ها و رسوبات آهکی، سیلتی، مارنی و ماسه‌سنگی و شکل گیری غارها و حفره‌ها و دریاچه‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی، نفوذ آب در سنگ‌ها، انجماد و تخریب آن‌ها از جمله عواملی است که چهره طبیعت را دائم تغییر داده و رخنمون‌ها و جلوه‌های رنگارنگ کانی‌ها لایه‌های مختلف زمین را بیشتر نمایان می‌سازد.[۱۶]

ژئوتوریسم در ایران[ویرایش]

ایران باتنوع زمین شناختی، اقلیم متنوع و ویژگی‌های زمین‌شناسی گوناگون وطبیعت بی جان بی‌نظیر، می‌تواند از پدیده‌های زمین شناختی (ژئوتوپ‌ها) در سراسر کشور مانند غارها، تنگه‌ها‌، دره‌ها‌، مناطق فسیلی، دره‌های نشستی، شکاف‌های بزرگ زمین شناسی، سازندهای زمین شناختی، گل‌فشان‌ها‌، زمین‌های کارستیک، انواع کانی‌ها‌، هرم‌های ماسه‌ای، سواحل صخره‌ای – سنگی، معادن باستانی، کلوت‌‌ها و غیره بعنوان میراث‌های زمین شناختی وژئومورفولوژی در قالب ژئوسایت‌های‌ بالقوه متعدد پس از تدارک زیرساخت‌های گردشگری به عنوان ابزاری کار ساز در راستای توسعه ژئوتوریسم و تاسیس ژئوپارک‌ها مورد استفاده قرار دهد. "نکوئی صدری (۱۳۹۰) معتقد است :ژئو- توریسم در ایران با تاسیس ژئوپارک قشم در سال ۱۳۸۶ رسمیت یافته‌است اما به دلیل عدم وجود ابزار تفسیر زمین شناختی در این ژئوپارک در واقع بطور عملی هنوز صنعت ژئوتوریسم در ایران راه اندازی و آغاز نشده‌است".[۱۷] . کشور ایران در میان سایر کشورهای جهان از نظر آموزشهای دانشگاهی و کتب درسی ژئوتوریسم پیشرو می باشد و برای مقطع کارشناسی زمین شناسی دانشگاه پیام نور و همچنین مقطع کارشناسی ارشداکوتوریسم در دانشگاههای کشور، درس دو واحدی مستقلی بنام ژئوتوریسم(زمین گردشگری)،ارائه و تدریس می شود. نخستین کتاب درسی ژئوتوریسم در ایران توسط بهرام نکوئی صدری نوشته شد و در سال 1388 توسط انتشارات سازمان سمت به چاپ رسید.

پانویس[ویرایش]

  1. واژهٔ مصوب فرهنگستان زبان و ادب پارسی، دفتر هشتم
  2. نکوئی صدری، بهرام (۱۳۸۸) مبانی زمین گردشگری :باتاکید برایران، تهران انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)۲۱۱ صفحه.
  3. نیوسام، دیوید و راس داولینگ (۱۳۸۷) قلمرو و ماهیت ژئوتوریسم، در: کتاب ژئوتوریسم (جهانی)، اثر داولینگ، راس و دیوید نیوسام، فصل اوّل- ترجمه بهرام نکوئی صدری، تبریز سازمان منطقه آزاد تجاری صنعتی ارس، صص ۱ الی ۵۱.
  4. وب گاه ژئوتوریسم ایران
  5. امری کاظمی، ع.، ۱۳۸۱، آغازی بر ژئوتوریسم ایران،مجموعه مقالات بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
  6. نکوئی صدری، بهرام، ۱۳۸۵«طبیعت رویکردی نو در گردشگری»، سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی، سی دی مجموعه مقالات همایش علمی یک روزه، بررسی توانمندیها، موانع و مشکلات و راههای توسعه گردشگری در آذربایجان شرقی، چهارم دی ۸۵تبریز.
  7. نکوئی صدری، بهرام (۱۳۸۷) «پهنه بندی پتانسیل‌های ژئوتوریسمی ایران»، سی دی مجموعه مقالات همایش زمین گردشگری ایران، تهران ۲۲ آبان ماه ۱۳۸۷.
  8. مبانی زمین گردشگری با تاکید برایران، تالیف و تصنیف، ۲۲۰، سازمان سمت ۱۳۸۸ - خلاصه انگلیسی قابل دسترس در http://physio-geo.revues.org/3159?file=1)).
  9. هوز ، توماس اي. (1388) ژئوتوريسم و تفسير ، در : كتاب ژئوتوريسم (جهاني) ، اثر داولينگ، راس و ديويد نيوسام، فصل دوازدهم- ترجمه بهرام نكوئي صدري ، تبریز، سازمان منطقه آزاد تجاري صنعتي ارس ، صص 465 الي 499.
  10. امري كاظمي، ع. ، 1388، اطلس توانمندي‌هاي ژئوپارك و ژئوتوريسم ايران، سازمان زمين‌شناسي و اكتشافات معدني كشور
  11. نكوئي صدري ، بهرام 1388 «مباني زمين گردشگري: با تاكيد برايران »، تهران ،انتشارات سازمان مطالعه و تدوين علوم انساني دانشگاهها،ص 23.
  12. نکوئی صدری بهرام ( 1391) " نگاهی بر صنعت ژئوتوریسم : پیشرفت ها ، باورهای غلط و تعاریف درایران " سی دی مجموعه مقالات دومین همایش ملی جایگاه مطالعات ژئومورفولوژی درآمایش سرزمین و مدیریت محیط-دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی 13 و 14 اردیبهشت ماه.
  13. سینایی، وحید، «توسعه پایدار گردشگری»، ماهنامه سیاسی – اقتصادی، شماره ۹۵-۹۶، سال ۱۳۷۴، ص ۱۳۴.
  14. کزازی، الهام، «ژئوتوریسم، نگرشی نو در برنامه‌ریزی گردشگری، استان زنجان»، مجموعه مقالات برگزیده همایش قابلیت‌ها، مراتع و راهکارهای توسعه گردشگری استان زنجان، ۱۳۸۵، ص ۲۰۵.
  15. حریریان، محمود، دانشگاه آزاد اسلامی، «کلیات ژئومورفولوژی»، ۱۳۶۹
  16. احمدی، «ژئومورفولوژی کاربردی در فرسایش آب»، تهران، ۱۳۸۱.
  17. حاج علیلو ب و نکوئی صدری، ب.، ۱۳۹۰، ژئوتوریسم، انتشارات دانشگاه پیام نور.

پانویس[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

شرکتهای ایرانی طبیعت‌گردی[ویرایش]