چاه چرخ گاوی
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
چاه چـرخ گاوی یا در گویش بومی لارستانی و کُوخِردی گاو و گوچـه یکی از ابزار آبـیـاری ابتکاری و جـالب است کـه سالیان دراز برای تـأمین آب کشاورزی در جنوب ایران بویژه در بخش کوخرد شهرستان بستک در غرب استان هرمزگان مـعـمـول بــودهاست، اهـمـیـت ایـن روش در آن است کــه بـا یـک سیستم ساده نیروی محـرک گاو را که در جهت افقی است در یک جهت عمودی که صرف بالا آوردن مشک سی لیتری آب از درون چاه میشود تبدیل مینماید.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] ساختار و طرز کار
بــر روی چـاه آب دوپایـه به ارتـفاع حدود سه متر ساخـتـه شده و روی آنـها سه تـیـر به مـوازات هم و بـه فـواصـل معین نـصب شدهاند که بر روی یکی از آنها چرخ چوبی دایرهای به قطر حدود پــنجـاه سانتیمتر نـصـب شدهاست کـه در گویش بومی «بــِوه» نامیده میشود، در سمت دیگر چاه اسـتـخــری ساخـتـه شدهاست و روبــروی آن یک راهرو بطول مساوی با عمق چـاه ساختهاند که از سمت چاه بـر شیـب آن اضــافـه مـی شود بـه نـحــوی کـه انـتـهای راهـرو در یک گودی به عمق ۳ متر قرار دارد، نام این راهرو«گوچی» است.
[ویرایش] ها و هزگیر
طـنـابـی کـه بــرای کشیدن آب از چـاه درست شده یک سرش به مشک (هِـز چَرْمی) آب بسته شده و پس از عـبـور از روی چـرخ سـر دیگـر آن بـه گـردن گـاو بسته میشود، و قسمت دیگری از این طـناب به یک قطـعه تخـتهای بسته شده کـه آن را جی مـی نـامـنـد، در وقت سرازیر شدن گاو، این تخته روی کمرش قرار میگیرد. طول این طـناب معـمـولا کمی از عمق چـاه بیشتر است، ایـن طـناب در گویش بومی «هـا» نام دارد، وقـتـی کـه مشک یا «هز» پـر از آب و داخل چاهاست گاو نزدیک چاه ایستادهاست کـه با فـرمـان گاویار در راهـرو خـود حرکت میکند تا وقتی کـه به انتهای مسیرش کـه در گـودی قـرار دارد میرسد.
[ویرایش] استخر
مشک آب به ارتـفاع نیم متری از چـاه بیـرون آمـده به وسیلـهٔ شخـص دیگری کـه کنار چـاه ایستاده در استخر تخلیه میشود، این شخص «هزگیر» نام دارد. هنگام برگشت گاو مشک خالی در چاه پـائین میرود تا به آب بــرسد و دوبـاره ایـن عـمـل تـکـرار مـی شود. البـتـه وجــود سراشیبی راهـرو باعث میشود کـه حیوان کمتر نیرو از دست بدهد. بدنـه چـاه از سنگ و ساروج ساخته شده و اکثرا مقطع آن مـربـعی شکل و بـه ابـعاد یک متر در دو مـتـر است، بـزرگی استخـر و قطر آبراه آن طوری است که آب به انـدازهٔ معینی به طور دائـمی در جـوی جـاری میشود. مقـدار آب بستگی به قـدرت گاو و بـزرگی مشک وعمق چـاه دارد. به طور معـمـول مقدار آب جوی حـداکثر از چهار پـنج لیتر در ثـانیه تجـاوز نمیکند. از ایـن چـاه هـا عـلاوه بـر امــور زراعتی برای تـأمین آب اماکنی مانند مساجـد و برای استفادهٔ اهالی به کار میرفت. در ساختمان بعـضی از این چـاه هـا دقت و مـصالح وهـزینه زیادی بکار میبردهاند که هنوز به حالت متروک دیده میشود. به طـور کلی بـرای هـرچـاه آب دونـفـر کارگـر و یک گـاو لازم است، در برخی از چـاهها با دوگاو نیز کار میکردند و آن را چاه دوگاوه میگفتند.
[ویرایش] ابتكارى جالب
چاه چرخ گاوی یا (گاو و گوچه) همانطور که به گویش محلى آن را مینامند، ابتکاری بسیار شگفت انگیر وجالب از دوران پیشین در منطقه بستک هرمزگان و به ویژه سیبه قدیم بودهاست. این ابتکار تنها وسیلهٔ آن دوران برای تهیهٔ آب بودهاست که بوسیلهٔ مردمان زحمت کش منطقه به وجود آمده بودهاست. نیاز آب در این منطقهٔ گرمسیری مردم را وادار کرده بود که دست به چنین ابتکارى جالب بزنند و چاههای چرخ گاوی را ایجاد نمایند، در آن دوران تنها مصدر آب در منطقه به اضافهٔ قنات از چاه چرخ گاوی بودهاست که این أخیر بوسیلهٔ نیروی گاو و گاویار آب از قهر چاه به بالا کشیده میشدهاست و مورد استفاده مردم وآبیاری باغها و محصولات کشاورزی قرار مى گرفته است. در حال حاضر این روش و این ابتکار جالب آبیاری به گوشهٔ فراموشی سپرده شدهاست، و شايد به کلی نابود وناپدید گردیدهاست، وموتورهای برقی و پمپ آب جای آنها هارا گرفتهاست، منتهی در بعضی جاها آثاری از آن برجای ماندهاست که بصورت مخروبه ومتروكه دیده میشود، وجود آثار اين ابتكار جالب و این روش آبیاری در منطقه، امروزه یکی از آثارهای باستانی منطقه به شمار میآید، ودر فرهنگ مردم منطقه نقش مهمی دارد.
[ویرایش] نگارخانه
 چاه چرخ گاوی | گاو و گوچه |
 گاو و گوچه |
 چاه چرخ گاوی |
 چاه چرخ گاوی |
 |
 |
 |
 چاهى قديمى |
 چاه چرخ گاوی | گاو و گوچه |
 گاو و گوچه |
 چاه چرخ گاوی |
 چاه چرخ گاوی |
[ویرایش] منابع
- محمدیان، کوخری، محمد ، “ «به یاد کوخرد» “، ج2. چاپ اول، دبی: سال انتشار ۲۰۰۳ میلادی.
- درگاه فهرست آثار ملی ایران
[ویرایش] تصاویر
- از: حاجی جعفر پـالاش و محمد محمدیان.
| صحراها و کشتزارهای شهرستان بستک | |
|
او شیرینو | آودون علی | آودون غوچو | باغ زرد | بک احمد | بندری (کوخرد) | بنه دگه | بنگربیخ | برکه لاوردشتک | بشکرو | پاراو کوخرد | پشتخه خرتل | پشتخه باپیر | پشتخه بست گز | پشتخه مرخاو | پشتخه چتی | پشتخه دیوونی | پشتخه کنار | پشتخه مـد کمدین | پشتخه پاراو | پشتخه شاه حسینی | پشتخه مدی آباد | پشتخه جابر | پشتخه | ترارو | تونه مصلی | تال مد اودلی | تنب هنگ | جعفرآباد | چاه چرخ گاوی | خورنساء | خادون | درواه چان | دره بست گز | دره کنخور | سنگ نازبن | شمهسارا | على شاهى | صحرای خلوص | کاد ممدی | کل کادی | گری امبرو | گُلاله | لدخه خاء | لاور کالون | لاور میستان | لاورفقیه | لمبیر ملکی | مزاجان | ناخهری | نید | نخل شیخیا | نخل مهدلی | |
|
|
|
|
|---|---|
|
اکال| خیر| ترنه| جی (وسیله کشاورزی)| ساروج| سجم| شاعران معاصر کوخرد| کپر| عسل در منطقه کوخرد هرمزگان| گویش کوخردی| گویش لارستانی| چاه چرخ گاوی| چهارطاقی| موه| مهوه| پاگه| یرد| |
|
