رباعی

رباعی (به معنی چهارتایی یا چهارگانی) یکی از قالبهای شعر فارسی است که در فارسی به آن ترانه نیز می‌گویند. این قالب، یک قالب شعر ایرانی است، که در زبانهای دیگری (از جمله عربی و ترکی و اردو) نیز مورد استفاده قرار گرفته است. وزن آن هم وزن ِعبارت لا حَولَ و لا قُوَّةَ اِلاّ بِالله است. اما عروض دانان ایرانی و خارجی، برای رباعی دو یا یک وزن اصلی قائل‌اند. عروض‌دانان قدیم، وزن رباعی را در دو شجره اخرب و اخرم قرار داده‌اند که از آن 24 وزن منشعب می‌شود. دکتر شمیسا، برای رباعی یک وزن برشمرده و معتقد است از آن یازده وزن فرعی به دست می‌آید.

در مورد منشأ رباعی، در کتابهای تاریخی دو روایت متفاوت درج شده است. روایت اول، رودکی را واضع این نوع شعر (به صورت امروزی) می‌داند و گوید که وزن آن را از ترانه‌ای که کودکان به هنگام بازی می‌خواندند اقتباس کرده است. طبق روایت دوم، یعقوب لیث قهرمان اصلی ماجراست و شعرای دربار او این وزن را اختراع کرده‌اند. رباعی متشکل از دو بیت (چهار مصراع) است. رعایت قافیه در مصراعهای نخست، دوم و چهارم الزامی و در مصراع سوم اختیاری است. شعرای اولیه، به گفتن رباعیات چهار قافیه‌ای گرایش داشتند، اما به تدریج و از اوایل قرن ششم هجری، شکل سه مصراعی قافیه در رباعی رایج شد.

معروف‌ترین رباعی‌سرا در تاریخ ادب فارسی حکیم عمر خیام نیشابوری است. رباعیات عطار، مولوی، اوحدالدین کرمانی و باباافضل کاشی نیز شهرت دارند. در دوران معاصر، نیما یوشیج به سرودن رباعی اشتیاق تمام از خود نشان داد و بیش از 1800 رباعی از او بجای مانده است. بعد از نیما، سایر شاعران نوپرداز همچون سیاوش کسرایی و منصور اوجی به این قالب توجه ویژه داشتند. در دوران انقلاب، رباعی احیاء مجدد یافت و امثال سید حسن حسینی و قیصر امین‌پور در احیاء آن نقش داشتند.

نمونه‌هایی از رباعی

گر کار فلک به عدل سنجیده بُدی		احوال فلک جمله پسندیده بُدی
ور عدل بُدی به کارها در گردون		کی خاطر اهل فضل رنجیده بُدی؟

(خیام نیشابوری)

گویند بهشت و حور عین خواهد بود		آنجا می‌ِ ناب و انگبین خواهد بود
گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک		چون عاقبت کار چنین خواهد بود

(خیام نیشابوری)

گر یک نفست ز زندگانی گذرد		مگذار که جز به شادمانی گذرد
زنهار که سرمایهٔ ملکت به جهان		عمر است، چنان کِش گذرانی گذرد

(ظهیر فاریابی)

اول به هزار لطف بنواخت مرا		آخر به هزار غصه بگداخت مرا
چون مهره مهر خویش می‌باخت مرا		چون من همه او شدم بینداخت مرا

(مولوی)

آن یار که در سینه جنون دارم ازو		در هر مژه صد قطره‌ی ‌خون دارم ازو
کُنجی و دمی و محرمی می‌طلبم		تا شرح دهم که حال چون دارم ازو

(اوحدالدین کرمانی)

رباعی

رباعی نوعی شعر است در چهار مصرع که جز مصراع سوم دیگر مصراع‌ها هم قافیه‌اند. کتاب بدایع الافکار آن را اینگونه شرح می‌دهد: «از مخترعات بحر هزج است و رباعی از آن جهت گفتند که بحر هزج در اشعار عرب مربع الاجزاء آمده. پس هر یک بیت از این وزن به مثابه دو بیت مربع باشد و مجموع چهار بیت بود از هزج مربع الاجزاء... اگر مصراع سوم نیز مقفی باشد، آن را رباعی مصرع گویند و اگر مصرع سوم بی قافیه باشد، آن را خصی خوانند.»

نکته‌ای دربارهٔ وزن رباعی

چنانکه از دقّت در وزن مصراع‌های رباعی برمی‌آید در رباعی دو وزن نزدیک به هم توأمان به کار می‌روند. یعنی هر یک از مصرع‌های رباعی می‌تواند به یکی از این دو وزن باشد:

1. مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (هزج مثمن مکفوف مرفوع‌احد)
2. مفعول مفاعلن فعولن فعلن (؟)
3. رباعی بر وزن لاحول ولا قوِِة الا بالله می‌باشد.

عروض‌دانان قدیم به این دو شاخه «اخرب» و «اخرم» می‌گفتند.

• با روش ایرج کابلی وزن رباعی یا ترانه عبارت است از: ۴:۱،۳،۱۳ و خوانده می‌شود، ۱۳ بندی سوم‌آغاز از یکمین چهاربندی‌ها.

پانویسها

>>

منابع

• همایی، استاد جلال‌الدّین. فنون بلاغت و صناعات ادبی، جلد اوّل (صنایع لفظی بدیع و اقسام شعر فارسی)، چاپ سوّم، انتشارات توس، تهران، ۱۳۶۴
• کابلی، ایرج. وزن‌شناسی و عروض. تهران: انتشارات آگه، ۱۳۷۶. شابک ‎x۰۵۵۴۱۶۹۶۴ ISBN. 

جستارهای وابسته

• شعر
• دوبیتی