پنجکنت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۹°۳۰′ شمالی ۶۷°۳۷′ شرقی / ۳۹.۵۰۰° شمالی ۶۷.۶۱۷° شرقی / 39.500; 67.617

پنجکنت
پیکرهٔ رودکی
اطلاعات کلی
نام رسمی : پنجکنت
کشور : تاجیکستان Flag of Tajikistan.svg
استان :

سغد

شهرستان : پنجکنت
نام‌های قدیمی : بومجکث
پنجکنت بر تاجیکستان واقع شده‌است
پنجکنت

مردم
جمعیت ۳۳۰۰۰
زبان‌های گفتاری: فارسی
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا : ۹۸۲ متر


پَنجَکَنت یا پنجکند یا پنجیکت*[۱] یا بومجکث (به فارسی تاجیکی: Панҷакент) شهر و ناحیه‌ای است در حدود استان سغد تاجیکستان که در قسمت غرب این جمهوری قرار دارد.

مردم ناحیه پنجکنت تاجیک‌اند، اما شماری ازبک نیز در آنجا نشیمن دارند. نام اصلی آن «پنج کند» به معنای پنج شهر است. در ابتدا «پنج‌ده» نام داشت. پدر شعر پارسی، رودکی سمرقندی اهل این شهر بود.[۱]

مکان جغرافیایی[ویرایش]

پنجکنت در منطقه‌ای کوهستانی و در کرانه چپ بخش میانی گستره رود زرافشان در استان سغد تاجیکستان نهاده است. ناحیهٔ پنجکنت با استان سمرقند ازبکستان هم‌مرز است. پنجکنت یکی از ناحیه‌های پیشرفتهٔ جمهوری تاجیکستان بشمار می‌رود.

تاریخ[ویرایش]

ویرانه‌های شهر کهن پنجکنت در حدود ۶۵ کیلومتری جنوب غربی سمرقند، در دره زرافشان، و بر سر راهی است که زرافشان را به سمرقند می‌پیوندد، و تنها ۳۵ کیلومتر با بخارا فاصله دارد. پنجکنت، که در سده‌های چهارم و پنجم میلادی، به عنوان پایتخت هپتالیان بنیان نهاده شد، در سده هفتم به کمال ترقی خود رسید. اندکی پس از این تاریخ، به دست اعراب ویران گشت، ولی مرمت شد و تا سده نهم آباد بود، تا اینکه بر اثر اهمیت یافتن و بزرگ شدن سمرقند و بخارا بتدریج از اهمیت افتاد.[۲]

این شهر خاوری‌ترین شهر سغد به شمار می‌آمد و در شرق آن ناحیه پرگر قرار دارد. با این‌که پرگر در اوایل دهه ۸ میلادی جزء قلمرو دیوشتیج، فرمانروای پنجیکنت، قرار داشت ولی پس از آن در سده‌های نهم و دهم میلادی بخشی از اُسروشنه شد.[۳]

پنجیکت در سده‌های یکم و دوم از نواحی مستقل سغد بود. اعراب در ۱۰۴ شهر پنجیکت را گشودند. گویا در همین دوره، شهر گرفتار آتش‌سوزی شد و از میان رفت، اما در سال‌های ۱۲۰-۱۲۳ بازسازی آن آغاز شد و به انجام رسید.[۱]

تا سده هفتم، پنجکنت به صورت شهری زیبا در آمده بود. «شارستان» یا مرکز شهر تا آن زمان، به وسیله دیوارهای بلند محصور و روی آنها ده برج بیضی از خشت خام ساخته شده بود. ارگ، چندین پرستشگاه و خانه‌های توانگران در آن ناحیه قرار داشت. نخستین ستون‌های زن‌پیکر که در آسیای میانه به کار رفت از آنجا به دست آمده‌است. ارتفاع بعضی از آنها تا سه و نیم متر می‌رسید. همه آنها را از چوب ساخته بودند. مهم‌ترین نقاشیهای سغدی در پرستشگاهی یافت شده‌است، و برخی از آن‌ها حاکی از آیین خاکسپاری سغدیان است، و مرگ سیاووش (ایزد) را نشان می‌دهد.[۴]

بنای شهر جدید پنجیکت در سده‌های نهم هجری آغاز شد. پنجیکت در نهم تا سیزدهم هجری پس از شهرهای سمرقند و بخارا کلان‌ترین شهر فرارود بود. ویرانه‌های شهر کهن پنجیکت در جنوب خاوری پنجیکت کنونی نهاده است.[۱]

پنجیکنت در میان سال‌های ۱۹۱۸-۱۹۲۴ جزو جمهوری خودمختار ترکستان و از آن پس بخشی از تاجیکستان بوده است.[۱]

مهم‌ترین نقاشی‌های سغدی که بیش از همه بهتر حفظ شده، در پنجکنت به دست آمده‌است.[۵]

آثار هنری پنجکنت[ویرایش]

ویژگی بارز آثار هنری کشف‌شده در پنجکنت، تاریخی بودن آنها و رابطهٔ ساختاریشان با معماری است. این آثار به صورت نقاشی‌های دیواری، چوب‌های کندهکاری‌شده و مجسمه‌های گِلی به جای مانده است.

نقاشی‌های دیواری[ویرایش]

در میان آثار هنری کشف‌شده در پنجکنت، نقاشی در جایگاه نخست قرار دارد. در این شهر بیش از پنجاه مکان از زیر خاک بیرون آمده که دیوارهایشان قبلاً انباشته از نقاشی‌هایی با موضوعات متعدد بوده است. نقاشان پنجکنت روی موضوعات گوناگونی کار کرده‌اند. این موضوعات را می‌توان در چهار گروه «مذهبی»، «حماسی»، «عامیانه»، و «زندگی روزمره» دسته‌بندی کرد. در نقاشی‌های حماسی پنجکنت تصاویری از قهرمان‌های شاهنامه مانند رستم، سیاوش، گردآفرید و غیره را می‌توان مشاهده کرد.
نقاشی‌های دیواری پنجکنت در ساختمان‌های عمومی (پرستشگاه‌ها) و در منازل شخصی ساکنان شهر پیدا شده است. این نقاشی‌ها با رنگ‌های سریشمی گیاهی اجرا شده است. رنگ‌های قرمز با غلظت‌های مختلف از زمین‌های دارای مواد آهنی، و رنگ‌های زرد از اُخرا تهیه شده. رنگ آبی لاجوردی از لاجورد به دست آمده و برای رنگ سفید از گچ و خاک رس استفاده شده است. رنگ سیاه از استخوان سوخته و زغال تهیه شده، گاهی هم از دوده استفاده شده است. رنگ‌های فسفری، زرنیخ و شنگرف هم به کار رفته است.
از رنگ‌های گیاهی نیل و روناس به مقدار محدود استفاده شده است. لایهٔ رنگ روی گچکاری دولایه کشیده شده و لایهٔ زیرین مخلوطی از گچ و خاک به ضخامتی تا دو سانتی‌متر است. این لایه با لایهٔ نازکی از گچ نرم خالص پوشانده شده که تقریباً به شفافیت آینه صیقل خورده است. فقط نقاشی یکی از ساختمان‌ها (پرستشگاه دوم) فاقد زیرلایه است.

پیکره‌ها و نقش‌برجسته‌های چوبی و گلی[ویرایش]

بیشتر این آثار به‌صورت کنده‌کاری روی چوب است. تعداد محدودی مجسمهٔ گلی و نقش‌برجستهٔ روی گل نیز در پنجکنت به دست آمده است. کندهکاری روی چوب در پنجکنت فقط در مکان‌هایی به دست آمده که پس از نیم‌سوز شدن در شعله‌های آتش، به علت فروریختن سقف بر روی آنها، خاموش شده و کاملاً نسوخته‌اند. کندهکاری‌های پنجکنت به دو صورت نقش و نگار، و پیکره است. در میان پیکره‌ها می‌توان ترکیب‌بندی‌ها و تصاویر منفرد را از هم تفکیک کرد، حکاکی‌های نقش‌برجسته تقریباً پیکرتراشی کامل‌اند. تقریباً در تمام مکان‌های پذیرایی ویران‌شده بر اثر آتش‌سوزی، بقایای کندهکاری روی چوب به دست آمده است. کندهکاری‌ها چون از ابتدا در داخل ساختمان بوده‌اند، با نقاشی‌های دیواری ترکیب هماهنگی پیدا کرده‌اند. اما بین مجسمه‌های گلی و سبک دوم نقاشی نقطهٔ مشترکی نمی‌توان یافت. مجسمه‌های گلی بیشتر به نقاشی‌های متعلق به سبک اول پنجکنت نزدیکاند. [۶]

چهره‌های نامدار[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ^  پنجیکت را نباید با شهری که در حدود العالم با همین نام از آن یاد رفته اشتباه کرد. ابن حوقل نیز از پنجیکتی یاد می‌کند که گویا مرکز اسروشنه بوده است.[۱]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ انوشه، حسن (به سرپرستی). دانشنامهٔ ادب فارسی: ادب فارسی در آسیای میانه. ج. اول. ویرایش دوم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰. ۲۲۹. شابک ‎۹۶۴-۴۲۲-۴۱۷-۵. 
  2. هنر قوم‌های کهن - نقاشی‌های سغدی. مترجم: بهزادی، رقیه. در: مجله «چیستا» (از ۳۵۸ تا ۳۶۸). آذر ۱۳۶۹ - شماره ۷۳.
  3. Boris I. Marshak, PANJIKANT, in دانشنامه ایرانیکا.
  4. هنر قوم‌های کهن - نقاشی‌های سغدی. مترجم: بهزادی، رقیه. در: مجله «چیستا» (از ۳۵۸ تا ۳۶۸). آذر ۱۳۶۹ - شماره ۷۳.
  5. هنر قوم‌های کهن - نقاشی‌های سغدی. مترجم: بهزادی، رقیه. در: مجله «چیستا» (از ۳۵۸ تا ۳۶۸). آذر ۱۳۶۹ - شماره ۷۳.
  6. الکساندر بلنیتسکی, هنر تاریخی پنجکنت, ترجمهٔ عباس‌علی عزتی, انتشارات فرهنگستان هنر (متن), تهران, 1391