پانجه‌آ

جدا شدن قاره‌ها از پانگه‌آ.

پانگه‌آ (برگرفته از واژه‌های یونانی παν «همه» و Γαῖα «زمین») نام یکی از قاره‌های عظیم دوران ماقبل تاریخ است.

پیشینه

۱۷۵ میلیون سال پیش قاره‌هایی که مجموعه خشکی‌های زمین را تشکیل می‌دهند در یک اَبَرقارهٔ کلان به نام پانگه‌آ کنار هم جمع شده بودند. آفریقا در میانهٔ این همگروهه جای داشت و در واقع برآمدگی شمال غربی آن، پیوندگاه دو قطعه پانگه‌آ، لااورآسیا (دربرگیرنده آمریکای شمالی، اروپا و آسیای شمالی) و گندوانستان (شامل آمریکای جنوبی، آفریقا، آسیای جنوبی، جنوبگان و استرالیا) بود.

در پی وجود این پل خاکی، جانوران کامیاب مانند کیسه‌داران، که نخستین گروه مهم پستانداران بودند، می‌توانستند در هر گوشهٔ زمین پراکنده شوند. پیرامون ۱۶۵ میلیون سال پیش که روند تکه‌تکه شدن پانگه‌آ آغاز شد، این کار بسیار دشوار گردید.

تکه‌تکه شدن

نخستین پاره‌ای که از پانگه‌آ جدا شد شامل جنوبگان و استرالیا بود که پیرامون ۱۶۰ میلیون سال پیش با هم آغاز به دور شدن کردند. این پاره حامل جمعیتی از کیسه داران بود که گونهٔ نوعی آن دوره‌است.

بقیهٔ پانگه‌آ ۵۰ میلیون سال دیگر پیوسته برجا ماند و در این دوره گروه تازه‌ای از پستانداران به نام جفتداران پدید آمدند. جفت داران از کیسه داران کارآمدتر بودند و در بیشتر مناطق جهان بکلی جای آنان را گرفتند. ولی نتوانستند به استرالیا برسند و به این دلیل است که آن قاره امروز هم زیادی کیسه‌دار پرزاد و ولدی دارد.

واژه پانگه‌آ را می‌توان در فارسی به هام-زمین ترجمه کرد. هام در فارسی میانه به معنی همه و مترادف با پیشوند یونانی «پان-» است.

اگرچه در زبان ِ انگلیسی این کلمه شبیه ِ «پانجئا» تلفّظ می‌شود، با توجّه به ریشه یونانی ِ این کلمه، اصح آن است که در فارسی با «گاف» نوشته شود.

منابع

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ پانجه‌آ موجود است.

بر پایه، داده‌هایی از: مک ایودی، کالین، اطلس تاریخی آفریقا، ترجمه فریدون فاطمی، تهران ۱۳۶۵.