ویکی‌پدیا:محتوای غیر آزاد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

هدف ویکی‌پدیا این است که دانشنامه‌ای با محتوای آزاد باشد. با این تعریف از محتوای آزاد که محتوایی است که محدودیت‌های حق تکثیر (کپی رایت) را ندارد. محدودیت‌هایی شامل حق باز پخش آن، مطالعه و دست‌کاری و بهبود آن یا استفاده از آن به هر منظوری و در هر رسانه‌ای، حتی استفاده تجاری. اما در زبان انگلیسی کلمه‌ی آزاد (free) با دو معنای «رایگان» و «آزاد» به کار می‌رود که دو معنای کاملا متفاوت می‌باشند. تصاویری که به رایگان در اینترنت قرار دارند ممکن است همچنان برای ویکی‌پدیا مناسب نباشند. هر محتوایی که دارای شرایط لازم نباشد، غیرآزاد شمرده می‌شود، مانند تصاویر «تنها برای استفاده‌ی غیر تجاری»، تصاویر دارای مجوز «تنها برای استفاده در ویکی‌پدیا» یا تصاویر کاملا شامل حق تکثیر.

سیاست مجوزهای بنیاد ویکی‌مدیا ایجاب می‌کند تمام چیزهایی که در ویکی‌پدیا میزبانی می‌شود «محتوای آزاد» باشد. هرچند استثناهایی هم هست. این سیاست به پروژه‌های ویکی‌مدیا اجازه می‌دهد یک سیاست دکترین معافیت بپذیرند که استفاده از محتوای غیر آزاد را در حدودی که سخت‌گیرانه تعریف شده‌است مجاز بداند. در بعضی شرایط، پیدا کردن یک تصویر آزاد برای موضوعی خاص ممکن نیست. در این موارد محتویات غیرآزاد می‌توانند در ویکی‌پدیا استفاده شوند اما تنها تحت اصول استفاده منصفانه. استفاده از محتوای غیرآزاد در ویکی‌پدیا باید از استانداردهایی که از روی قصد سختگیرانه‌تر از قانون حق تکثیر آمریکا تعریف شده‌اند پیروی کند. این ضوابط در ادامه آمده است.

قبل از هر چیز، برای این که از اثری بتوان استفاده منصفانه کرد، باید این اثر در کشوری تولید شده‌باشد که قوانین آن اجازهٔ استفادهٔ منصفانه از آن نوع محتوا را بدهد. قوانین کشور محل تولید اثر، بر سیاست استفاده منصفانه در ویکی‌پدیا ارجح است.[۱]

سیاست[ویرایش]

همچنین ببینید: ویکی‌پدیا: بررسی محتوای غیر آزاد
برای اطلاعات بیشتر ویکی‌پدیا:اصول استفاده از منابع غیر آزاد را مطالعه نمایید.

دلایل[ویرایش]

  • برای حمایت از هدف ویکی‌پدیا جهت تولید محتوای همواره آزاد که قابل توزیع، تغییر و استفادهٔ غیرمحدود توسط همهٔ کاربران و در تمامی رسانه‌هاست.
  • برای به حداقل رساندن پیگردهای قانونی به وسیلهٔ محدود کردن تعداد محتواهای غیر آزاد با استفاده از دقیق‌تر تعریف کردن معیارهای استفاده منصفانه.
  • برای تسهیل کردن استفادهٔ خردمندانه از محتوای غیر آزاد جهت حمایت از توسعهٔ دانشنامه‌ای باکیفیت.

سیاست‌ها[ویرایش]

هیچ حق از پیش تعریف شده‌ای برای استفاده از محتوای غیر آزاد در یک مقاله یا جایی دیگر در ویکی‌پدیا وجود ندارد.
بنا بر رهنمودها، می‌توان در مقالات و سایر صفحات ویکی‌پدیا از بخش‌های کوچکی از متونِ دارای حق تکثیر به صورت کلمه به کلمه استفادهٔ مختصری کرد به شرطی که به درستی به منبع اصلی و یا پدیدآورنده ارجاع داده شوند و همچنین با علائم نقل قول، <blockquote>، یا روش‌های مشابه به صورت نقل قول مستقیم نشان داده شوند. می‌توان از سایر محتواهای غیر آزاد (شامل تمام تصاویر، پرونده‌های صوتی و تصویری دارای حق تکثیر و سایر پرونده‌های رسانه‌ای که مجوز محتوای آزاد ندارند) در ویکی‌پدیا استفاده کرد به شرطی که هر ۱۰ معیار زیر در مورد آن‌ها صدق کند:

  1. نبودن معادل آزاد: از محتوای غیر آزاد تنها در صورتی می‌توان استفاده کرد که اثر معادل آزادی که مناسب اهداف دانشنامه‌ای باشد موجود یا قابل تهیه کردن نباشد. اگر محتوای آزاد، قابل تهیه کردن باشد باید جایگزین محتوای غیر آزاد با استفادهٔ منصفانه شود و یا اگر جایگزین آزادتری با «کیفیت قابل قبول» موجود بود باز هم باید جایگزین آن محتوای غیر آزاد گردد. «کیفیت قابل قبول» به معنی کیفیتی است که برای اهداف دانشنامه‌ای کفایت کند. (به عنوان یک آزمون سریع، قبل از افزودن محتوان غیر آزاد، از خود بپرسید: «آیا این محتوای غیر آزاد می‌تواند با یک محتوای آزاد که همان تأثیر را داراست، جایگزین شود؟» و «آیا می‌توان مطلب را به خوبی و به قدر کافی فقط با متن و بدون استفاده از محتوای غیر آزاد به خواننده رساند؟» اگر پاسخ هر کدام مثبت است، احتمالا محتوای غیر آزاد در این شرط صدق نمی‌کند.)
  2. احترام به فرصت‌های تجاری: محتوای غیر آزاد نباید به نحوی استفاده شود که احتمال رود بازار رسانهٔ اصلی دارای حق تکثیر را به خطر اندازد.
  3. میزان استفاده:
    1. استفادهٔ حداقلی: هنگامی که استفاده از یک محتوای غیر آزاد می‌تواند اهمیت اطلاعات را به خوبی برساند، نباید از چندین محتوای غیر آزاد استفاده کرد.
    2. کمترین میزان استفاده: اگر تنها بخشی از اثر کفایت می‌کند نباید از کل آن استفاده کرد. باید از وضوح/کیفیت/سرعت انتقال کم -به جای زیاد- استفاده شود (به ویژه اگر بتوان از محتوای غیرآزاد برای تخلف عمدی در حق تکثیر استفاده کرد). این قانون هم‌چنین در فضای نام پرونده: معتبر است.
  4. انتشار قبلی: محتوای غیر آزاد باید قبلاً در جای دیگر، بیرون از ویکی‌پدیا منتشر شده باشد و یا در معرض دید عموم قرار گرفته باشد.
  5. محتویات: محتوای غیر آزاد باید با استانداردهای مطالب ویکی‌پدیا سازگار باشد و دانشنامه‌ای باشد.
  6. سیاست مختص نوع رسانه: محتوای غیر آزاد باید با سیاست‌های مختص به نوع خود در ویکی‌پدیا سازگار باشد. مثلا تصاویر باید با ویکی‌پدیا:سیاست استفاده از تصاویر سازگار باشند.
  7. حداقل یک مقاله: محتوای غیر آزاد باید حداقل در یک مقاله استفاده شود.
  8. اهمیت مفهومی: محتوای غیر آزاد تنها باید در صورتی استفاده شود که حضورش به طور قابل ملاحظه‌ای درک خواننده از مطلب را افزایش دهد و حذف آن مخل فهمیدن مطلب باشد.
  9. محدودیت در مکان‌: استفاده از محتوای غیر آزاد تنها در مقالات (نه در صفحات ابهام‌زدایی) و تنها در فضای نام اصلی مجاز است؛ استثناهایی هم وجود دارد. (برای جلوگیری از نمایش تصاویر بندانگشتی در یک ردهٔ تصویری __بی‌نگارخانه__ را به آن رده بیفزایید. در صفحه‌های بحث، هنگامی که بحث بر سر یک تصویر باشد باید تنها پیوندی به آن تصویر برقرار کرد و خود تصویر را نباید نمایش داد.)
  10. صفحهٔ توصیف عکس: صفحهٔ توصیف تصویر یا رسانه باید شامل موارد زیر باشد:
    1. شناساندن منبع: منبع اثر تا حد ممکن باید با اطلاعاتی راجع به هنرمند، ناشر و دارندهٔ حق تکثیر تکمیل شود، تا به مشخص شدن ارزش بازاری احتمالی آن اثر کمک کند. ویکی‌پدیا:شیوه ارجاع به منابع را ببینید.
    2. برچسب حق تکثیر: برچسب حق تکثیر باید مشخص کند کدام یک از سیاست‌های ویکی‌پدیا اجازهٔ استفاده از تصویر را داده است. ویکی‌پدیا:برچسب‌های حق تکثیر#دارای حق تکثیر را ببینید.
    3. نام مقاله و دلیل استفاده: باید نام هر مقاله‌ای که اثر غیر آزاد، تحت استفادهٔ منصفانه در آن به کار رفته (برقراری پیوند به مقاله نیز توصیه می‌شود) و همچنین دلیلی مجزا و مختص برای هر موردِ استفاده با توجه به ویکی‌پدیا:اصول استفاده از منابع غیر آزاد ذکر شود. دلایل باید واضح و ساده بیان شوند و برای هر بار استفاده از تصویر باید دلیل مربوطه بیان گردد.

مثال[ویرایش]

استفاده از تصویر برنامه‌های تلویزیونی فقط زمانی ممکن است که استفاده از آن نگاره درباره خود برنامه (خود کانال تلویزیون یا برنامه مورد نظر) باشد نه درباره شخص صاحب نگاره که در آن برنامه شرکت کرده یا تصویرش پخش شده‌است.

اعمال این قانون[ویرایش]

  • پرونده‌ای که برای کاربردش در بعضی مقالات (ولی نه همهٔ آن‌ها) دلیل معتبری جهت عدم استفادهٔ آزاد ارائه نشده است حذف نخواهد شد. در عوض پرونده از مقالاتی که در آن‌ها بدون ذکر دلیل برای عدم استفادهٔ آزاد به کار رفته باید زدوده شود و یا دلیلی مناسب ارائه شود.
  • می‌توان پروندهٔ غیر آزادی که در هیچ مقاله‌ای استفاده نشده‌است (معیار ۷) را هفت روز پس از اخطار حذف کرد.
  • پرونده‌ای که در مقاله‌ای به کار رفته و بعد از ۱۳ جولای ۲۰۰۶ بارگذاری شده است ولی با سیاست‌های فوق منطبق نیست ۴۸ ساعت بعد از آگاه کردن بارگذار حذف خواهد شد. بارگذار و یا سایر ویکی‌نویس‌ها برای جلوگیری از حذف آن پرونده باید دلیل متقاعدکننده‌ای برای عدم استفادهٔ آزاد ارائه دهند به گونه‌ای که در هر ۱۰ معیار صدق کند. برای پرونده‌های به کار رفته در مقالات که قبل از ۱۳ جولای ۲۰۰۶ بارگذاری شده‌اند، مدت ۴۸ ساعت به هفت روز تبدیل می‌شود.
    • توجه کنید که ارائه دلیل معتبر وظیفهٔ کاربرانی است که برای نگه داشتن محتوا تلاش می‌کنند و کاربرانی که خواهان حذف و یا پاک شدن آن پرونده هستند نیازی نیست که نشان دهند دلیل قانع کننده‌ای نمی‌توان ارائه داد.

معیارهای حذف برای محتوای غیر آزاد در ویکی‌پدیا:معیارهای حذف سریع مشخص شده است.


استفاده‌های قابل قبول[ویرایش]

متن[ویرایش]

نقل قول مختصری از یک متن دارای حق تکثیر را می‌توان به این منظورها به کار برد: روشن کردن یک مطلب، برپا کردن یک متن یا زمینه و یا نسبت دادن یک دیدگاه یا ایده. متن دارای حق تکثیر که به صورت کلمه به کلمه استفاده می‌شود باید با علامت نقل قول یا نشانه‌گذاری ویژه باشد مثل نقل قول بلوکی هر تغییری نسبت به متن اصلی باید به روشنی مشخص شده باشد، مثل [براکت] برای بخش‌های افزوده و نشان حذف (...) برای بخش‌های زدوده شده. و تاکید هم باید بعد از علامت نقل نشخص شود مثل: «(تاکید اضافه شده است)» یا «(تاکید در متن اصلی)». به طور کلی، نقل قول مفصل متن دارای حق تکثیر استفاده منصفانه نیست و سیاست ویکی‌پدیا آن را منع می‌کند.

صدا[ویرایش]

کلیپ‌های کوتاه نمونه (کم‌تر از ۳۰ ثانیه) می‌تواند برای شناساندن سبک، گروه یا آهنگی سرشناس وقتی که همراه با تفسیر انتقادی یا تاریخی ضمن نام بردن از صاحب حق‌نشر باید استفاده شود.

صدای سخنرانی‌ها و وقایع تاریخی وقتی که همراه با تفسیر انتقادی یا تاریخی ضمن نام بردن از صاحب حق‌نشر می‌تواند استفاده شود.

تصویر[ویرایش]

  1. جلد آثار: تصویر جلد آثار مختلف به منظور شناساندن و نقد (و نه شناساندن بدون نقد).
  2. نشان گروه‌ها و شرکت‌ها: برای شناساندن.
  3. تمبر و اسکناس: برای شناساندن خود تمبر و اسکناس و نه عکس درون آن.
  4. سایر آثار تبلیغاتی: مانند برشورها و پوسترها و آگهی‌ها برای نقد.
  5. تصویری از فیلم‌ها و برنامه‌های تلویزیونی: برای نقد و شناساندن و بحث درباره سینما و تلویزیون.
  6. تصویری از محیط نرم‌افزارها: برای نقد و شناساندن.
  7. نقاشی‌ها و آثار دیگر هنرهای فردی: برای نقد، شامل شناساندن سبک.
  8. تصاویر نمادین و یا مهم از نظر تاریخی: به عنوان موضوع نقد
  9. تصاویری که خود موضوع نقد هستند
  10. تصاویر اشخاصی که درگذشته‌اند، در مقاله‌ای که مربوط به خود آن شخص می‌شود، به این شرط که تهیه عکس جایگزین آزاد آن محتمل نباشد.

استفاده‌های غیر قابل قبول[ویرایش]

میانبرها:

آنچه در زیر می‌آید فهرست نافراگیری است از مواردی که محتوای غیر آزاد را (خارج از استثناهای مشخص شده) نمی‌توان استفاده کرد.

متن[ویرایش]

  1. بخشی از متن دارای حق تکثیر که به منسوب نشده باشد.
  2. گلچین‌های بیش از اندازه دراز.
  3. نگاره‌ای از یک مقاله‌ی روزنامه یا دیگر نشریه‌ها که دربردارنده‌ی بخش‌های دراز و قابل خواندن متن دارای حق تکثیر باشد. اگر متن به عنوان یک منبع یا نقل‌قول مهم است، باید به صورت متنی در مقاله به کار گرفته شود و از نشریه به عنوان یک یادکرد در مقاله استفاده شود.
  4. تمامی متن‌های دارای حق تکثیر مشکلات قانونی‌ای ایجاد می‌کنند، هنگام ساخت پرونده‌های صوتی گفتاری از مقاله‌های ویکی‌پدیا، و باید در این نوع پرونده‌ها از آن‌ها اجتناب کرد. زیرا پرونده‌ی صوتی ساخته شده را نمی‌توان تحت مجوز GFDL منتشر کرد.

تصویر[ویرایش]

  1. تصویر افراد زنده، گروه‌های فعال، و بناهای پابرجا؛ که یک عکس جدید آزاد باید جایگزین آن شود. (که تقریباً همواره امکان‌پذیر است) با همان هدف دانشنامه‌ای یک تصویر غیرآزاد استفاده می‌شود. این شامل تصاویر تبلیغاتی غیرآزاد می‌شود. استثنا: در مورد افراد بازنشسته‌ای که عمده شهرت‌شان به خاطر فعالیت در زمان جوانی است، استفاده از تصاویر دارای حق‌تکثیر و قدیمی آنها به صورت منصفانه توجیه شده است.
    توجه: در مورد آثاری که نخستین بار در ایران منتشر شده‌اند استفاده منصفانه منحصر به معرفی و نقد خود تصویر است. بنابراین حتی اگر از فرد یا بنایی نتوان تصویری آزاد فراهم نمود، باز هم نمی‌توان از نگاره‌های ایرانی غیرآزاد، برای مقاله آن فرد یا بنا استفاده نمود. همچنین زمانی که نگاره‌ای آزاد (با دوربین ویرایشگر ویکی‌پدیا) از یک شی دارای حق تکثیر (مثلا مجسمه‌ای که سازنده‌اش در قید حیات است) گرفته می‌شود، این تصویر در مجموع غیرآزاد محسوب می‌شود و فقط می‌تواند در مقاله‌ای که مربوط به معرفی و نقد همان اثر هنری یا سازنده آن است، آورده شود. در این مورد تفاوتی میان آثار هنری ایرانی و خارجی وجود ندارد.
  2. جلد یکی از آلبوم‌ها به عنوان بخشی از آلبوم‌شناسی، همانطور که در بالا گفته شد.
  3. قسمتی تکه شده از یک آلبوم
  4. نقشه‌ای که از یک مجموعه اطلس اسکن یا طراحی شده، برای توضیح ناحیه مورد شرح قرار گرفته شده.
  5. تصویری که موضوع آنها مربوط به جنگ می‌شود، برای شرح یک مقاله در مورد جنگ.
  6. تصویری برای شرح یک مقاله درباره تصویر، در صورتی که تصویر دارای مقاله مربوط به موضوع خودش باشد.
  7. عکسی از یک خبرگزاری یا عکاس حرفه‌ای (مانند آسوشیتد پرس، کوربیس) مگر آن که خود عکس (و نه سوژهٔ عکس) موضوع نقد منبع‌داری در مقاله باشد.
  8. جلد یک کتاب یا مجله برای شرح مقاله فردی که در تصویر روی جلد قرار دارد.
  9. تصویری که منبع ناشناخته یا اثبات‌ناپذیر دارد.
  10. یک نمودار آماری یا نمودار هندسی. معمولاً اینگونه نمودارها را می‌توان از داده‌های اصلی به دست آورد.
  11. یک عکس تجاری در ابعاد بزرگ که ذاتاً باعث می‌شود به سوددهی صاحب حق تکثیر آسیب برسد.
  12. تصاویر گرافیکی بازی‌های تخته‌ای یا کارتی

مثال‌هایی از نمونه‌های استفاده[ویرایش]

سؤال ۱: راه قانونی برای بار کردن تصاویر تمبرهای هلندی مرتبط با وقایع ایران بصورت استفاده منصفانه چگونه است؟

پاسخ: تنها راه استفاده از (یعنی بارکردن و بکار بردن در مقالات) تمبرهای هلندی جدیدتر از ۷۰ سال (که لذا در مالکیت عمومی نیستند)، این است که تمبر مذکور فقط در مقاله‌ای استفاده شود که موضوع مقاله، خود آن تمبر باشد (مثلا مقاله در مورد طرح تمبر، تاریخ انتشارش، طراحانش، دلیل انتشار، موضوعات خبری حول انتشار، و الخ) باشد، و سپس تمبر را با ذکر دلایل شرایط منصفانه، با این الگو بار کنید. پس، مقاله‌ای در مورد خود آن تمبر بسازید، تمبر را با آن الگو بار کنید، فقط در آن مقاله مخصوص خودش بکارش برید، و آنگاه از مقالات دیگر مد نظرتان (مثلا مقالات در مورد وقایع ایران و غیره) به این مقاله‌ای که ساختید لینک دهید). نمونه: مثل مثلا کاری که برای این تمبر یا این تمبر در این مقاله شده. (همانطور که می‌بینید، موضوع مقاله در مورد خود تمبرها است.

سؤال ۲: تصویری از باراک اوباما روی جلد مجله تایم را آیا می‌توان با برچسب استفاده منصفانه در مقاله‌ای در مورد باراک اوباما بار کرده و استفاده کرد؟

پاسخ: خیر. استفاده از تصویر باراک اوباما روی جلد تایم، زمانی که تصویر آزادی از وی وجود دارد، ناقض قانون شرایط منصفانه است، مگر اینکه در مقاله ای بکار رود که موضوعش خود آن تصویر باشد، نه باراک اوباما.

برچسب‌های موجود[ویرایش]

اگر استفاده از یک فایل را منصفانه دانستید (بر اساس متن فوق) می‌توانید از یکی از الگوهای زیر استفاده نمایید.

جستارهای وابسته[ویرایش]