هنردرمانی

فعالیت‌های خلاق روان درمانی با استفاده از مواد و روشهای (هنری - دیداری - شنیداری) را هنر درمانی گویند.

تاریخچه

ادوارد مونک: جیغ (۱۹۱۲)

تاریخچه «بهداشت روانی » به قدمت بروز بیماریهای روانی‌است؛ یعنی از همان اوایل زندگی اجتماعی انسانها در بستر رودها آغاز و تا عصر حاضرتداوم داشته‌است . اما امروزه در رویکردهای سلامت نگر واژه «سلامتی » یک مؤلفه سه بعدی، روانی، اجتماعی، جسمانی محسوب می‌شود . که هیچکدام از این سه مؤلفه هرگز نمی‌توانند بدون اثر بخشی آن دیگران، سلامت روانی افراد و در نهایت جامعه را تأمین کنند. اختلالات عاطفی و روانی، که بطور مداوم روبه تزاید است از جمله مهمترین عوامل مؤثر در کاهش کیفیت زندگی در تمام جوامع بشریست. بر اساس تخمین سازمان جهانی بهداشت در حال حاضر ۲۵٪ جمعیت جهان از اختلالات روانی، رفتاری و عصبی در رنجند. [داویدیان، هاراملون،(۱۳۷۶) ] و [موری کریستوفرجی لویز، آلن دی(۱۳۷۶)] بر طبق نتایج حاصل از طرح مطالعاتی وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی سال ۱۳۷۸ میزان شیوع اختلال روانی در جمعیت بالای ۱۵سال ایران ۲۱٪ گزارش شده که از این میان ۱۵/۱ در هزار جمعیت مبتلا به شدیدترین حالات بیماری‌های روانی اند. [محیط، احمد – شاه محمد، داود (۱۳۷۶) بر خلاف تصور عمومی نابهنجاریهای« روانی _ عاطفی» در میان کودکان و نوجوانان در قیاس با دیگر مقاطع سنی درصد بالاتری را به خود اختصاص داده‌است و تقریباً ۲۲٪ از دانش آموزان در طی یک سال، عوارض و نشانه‌های اختلالات روان شناختی را بر اساس معیارهای DISM-IV تجربه می‌کنند . اما کمتر از ۲۰٪ آنان از خدمات سلامت روانی بهرمند می‌شوند. این در حالی است که در میان اقشار کم در آمد، در صد کودکانی که در معرض خطرهای ناشی از بروز مشکلات روانی قرار دارند بیش از ۵۰٪ است [کاوه، محمد حسین و همکاران (۱۳۸۲)] از آنجا که خانواده و مدرسه از جمله مهمترین نهادهای اجتماعی مرتبط با کودکان، هستند، لزوم آموزش والدین و مربیان در راستای ارتقاء سطح بهداشت روانی از ضروریات امروز جامعه ماست. می‌توان برای مدارس بعنوان اصلی‌ترین پایگاه آموزشی کودکان با دارا بودن تنوع و گستردگی جمعیتی به مراتب بیشترازخانواده، کارکردی دوگانه قائل شد. از یکسو مدارس می‌توانند زمینه ساز افزایش وگسترش هر چه بیشتر مشکلات عاطفی – روانی کودکان باشند و از دگر سو با کارکردی پیشگیرانه در ارتقاء سطح آگاهی و به طبع کاهش اثرات مخرب رفتارهای نا هنجار روانی دانش آموزان بکوشند و موجبات تشخص تحصیلی و شخصیتی کودکان را فرهم آورند. توجه به مقوله بهداشت روانی و جسمانی در مدارس باید بعنوان جزء لاینفک فرایند آموزشی و پژوهشی در جهت رفع موانع یادگیری حائز اهمیت تلقی شود. به یقین در پرتو چنین رویکردی می‌توان امیدوار بود که مدارس بعنوان محیطی که زمینه مساعدی برای تحقق روند یادگیری و افزایش سطح رفاه روانی – اجتماعی دانش آموزان را فراهم می‌کنند ارزیابی شوند. نتایج حاصل از یک تحقیق [اصغرنژاد فرید، علی اصغر(۱۳۷۷) ] برای تعیین میزان اثر بخشی آموزش‌های بهداشت روانی در مدارس راهنمایی شهر تهران در سال ۱۳۷۷ نشان می‌دهد که آثار این آموزه‌ها در افزایش توان سازش یافتگی دانش آموزان بسیار مؤثربوده‌است، بر اساس این یافته‌ها در مدارس مورد تحقیق ۸/۳۷ در صد از دانش آموزان دارای مشکلات روان شناختی بوده‌اند . که ۲۲ در صد این مشکلات رفتاری ،۱۰ درصد عاطفی و ۵ درصد رفتاری و عاطفی بصورت توأمان بوده‌اند . این در حالی است که به استناد نتایج تحقیقی مشابه [راهنما، علی اکبر – مهرداد، غلامعلی (۱۳۸۳)] در سال ۱۳۸۲ نسبت به کارگیری نیروی متخصص تحت عنوان «مراقب بهداشتی » در سطح استان همدان ۱ به ۳۱۰۲ نفربوده . به عبارت ساده تر به ازای هر ۳۱۰۲ نفر دانش آموز صرفاًیک مراقب بهداشت وجود دارد . این تناسب برای معلمین پرورشی شاغل در مدارس نیز رقم، یک به ۶۹۴ است در حالی که بر اساس همین تحقیق در کشورهای توسعه یافته، این نسبت از۱ به۵۶۰ مراقب بهداشت و ۱به ۲۵۰ معلم پرورشی در نوسان می‌باشد. به استناد همین منابع می‌توان به اختلاف فراوان ما با کشورهای پیشرفته در زمینه تربیت و به کارگیری نیروهای متخصص برای مراقبتهای بهداشتی – روانی در مدارس پی برد . حال اگر به موازات کمبود نیروی انسانی متخصص به معضل استفاده از روشهای کم تأثیر در راستای ارتقاء سطح بهداشت روانی دانش آموزان در مدارس نیز نیم نگاهی داشته باشیم، شاید به درکی واقع بینانه تر از این معضل برسیم . امروزه یکی از شیوه‌های نوین مقابله با ناراحتی‌های روانی – عاطفی که در سطح جهان مورد تأکید قرار گرفته و استفاده از آن کم کم بصورت گسترده‌ای رواج یافته، بهره گیری از تکنیکهای «هنر درمانی» است که خوشبختانه بر پایه مطالعات بعمل آمده مصاد یقی از شناخت و استفاده‌های اولیه از آن طی چند سال اخیر در کشورمان نیز دیده شده‌است و حتی در این زمینه چند مقاله پژوهشی نیز به طبع رسیده که در ادامه این گفتارذکری از آنها نیز به میان خواهد آمد.

پیشینه هنردرمانی

Künstlerhaus Gugging

هرچند مبحث هنردرمانی ازدیرباز موردتوجه اندیشمندان و فیلسوفان ازجمله ارسطو بوده و کارکردهای درمانی هنر با عناوینی چون «کاتارسیس » و «پالایش روانی» از هزاران سال قبل مطرح گشته، اما کاربرد روان شناسانهٔ هنر به شکل امروزی نخستین بار توسط زیگموند فروید ارائه شد و دیری نپایید که هنر و روانکاوی از تأثیرات متقابل یکدیگر بهره‌ها بردند [ توماس، گلین – سیلک، آنجل – (۱۳۷۰)]. فروید در تعدادی از رساله‌ها و نوشته‌های خود به روانشناسی هنرمند و تاثیرات روانشناسانه آثار هنری بر مخاطبان اشاره‌های مستقیمی دارد و فعالیت‌های هنری را به مثابه ابزاری نیرومند جهت تحلیل روانکاوانه شخصیت مورد ارزیابی جدی قرار می‌دهد . سالها بعد (۱۹۵۸) کرامر مشخصا به منظور رفع اختلالات هیجانی در کودکان به شیوه نقاشی درمانی متوسل شد. وی هدف هنر درمانی را ایجاد موقعیتی برای انتخاب و تغییر رفتارها می‌داند و به باور او این کار فرصتهایی را برای تجربه مجدد تعارضها پدید می‌آورد، تا از این راه به رفع، تحلیل، یا پاسخگویی آنها بپردازد.

هنردرمانی

از دیدگاه فیلیپ ویلیامزانجام فعالیت‌های خلاق با استفاده از مواد و روشهای (هنری - دیداری -شنیداری) را هنردرمانی گویند. [ویلیامز، فیلیپ -(۱۳۷۵)] هدف از فعالیت‌های هنر درمانگرانه رشد هویت، شخصیت و نیزبرانگیختن احساس موفقیت درکودکان ازطریق ابزارهای ابتکاری خودمحور است. سایمون معتقد است که هنر در مانی یا روان در مانی هنری مستلزم توجه به نیازهای روانی بیماران، نظیر نیاز به آزادی، اظهار وجود و آرامش است وبر همین اساس نیازمند توجه به جزئیات مهارتهای هنری نیست و فعالیت‌ها و تولیدات هنری را نه به خاطر رویکرد زیبایی شناسانه آن‌ها بلکه به دلیل نقش روانکاوانه و درمانگرشان مورد توجه قرار می‌دهد .

هنردرمانگر

هنردرمانگر در اصطلاح به شخصی اطلاق می‌شود که با شناخت و احاطه بر جوانب مختلف هنر و روان شناسی وبا کمک یک تیم متشکل از پزشکان و هنرمندان تلاش می‌کند با بهرگیری از شیوه‌های هنری ویژه به درمان‌گیرکمک کند تا مکنونات غیر کلامی خود را در قالب اثری بدیع و خلاق به منصهٔ بروز و اظهار برساند. یک در مانگر با چنین هدفی می‌تواندجلسات درمانی خود را بسته به شرایط به صورت انفرادی، خانوادگی یا گروهی هدایت کند. همچنین تفکیک جنسیتی در بعضی از موارد خاص جایز خواهد بود . درمانگر متخصص در بکار گیری شیوه‌های مختلف هنر درمانی معولاً مطالب مورد بحث و ابزار مورد نیاز خود را از قبل آماده کرده و هیچگاه بدون تمهید مقدمات وآمادگی کامل جلسه درمان راآغاز نخواهد کرد.

هنردرمانی گروهی

فرایندی است که کیفیت شفا بخش و درمانی هنر را با روان درمانی گروهی تلفیق می‌کند. در اجرای هر گونه فعالیت گروهی هنردرمانی، افرادی در فرایند اصلی آفرینش درگیرند وباید به نحوی کارشان را با دیگران به اشتراک بگذارند تا اعضای گروه بتوانند دربارهٔ کارشان هم درخلال فرایند تولید و هم پس از آن به بحث و گفتگوی تحلیلی بپردازند . پیامد این مشارکت جمعی خلق اثری هنری است، که جنبه‌های روانشناسانه آن برتوانمندیهای هنری اثر ارجحیت دارد .اثر هنری حاصل شده در نتیجهٔ چنین فرایندی می‌تواند به مثابه فرصتی باشد برای به اشتراک گذاشتن انگیزه‌ها، تحلیل‌ها، شیرینی در ادراک دیداری و فرا فکنی تـعـار ضات و هیـجـانـات سرکوب شده درمان گیران .

نقاشی‌درمانی

نقاشی‌درمانی شاخه ای از هنردرمانی است .

نمایش‌درمانی

نمایش‌درمانی شاخه ای از هنردرمانی است .

اصول اخلاقی

• اول آنکه گروه درمان پذیر هـم قسـم خواهنـد شـد تا به اصـل «راز داری» وفا دار باشنـد . واز بیان مجدد مشکلات همدیگردرخارج از گروه اجتناب کنند . به اینصورت مشارکت جمعـی آنان در ارائـه راه حلهـا و تحلیل مو قعـیتها صرفا در جلسات درمانی و با هدایت درمانگرها انجام خواهد شد .
• دوم آنکه به درمانگر پیشنهاد می‌شـود با توجـه به دامنـه سنـی کودکان د بستانی (۷ تا ۱۲ سـال) که به اقتضای آن کمتر می‌تواننـد راز دار باشـنـد، خود قبل از آغـاز به کار، بصورت خصوصی نسبت به کشـف مشکلا ت دانش آموزان از طرق مختلف اقـدام نماید و با جمع آوری بیشترین مشکلات مشترک شخصاً به بیان مشکل و تقسیم نقشها بپردازد.
• سوم آنکه یادگیری مهارتهای مثبت انـدیشی، انعـطاف پـذ یری، پرهـیز از مقایسـه، مورد بحث قرار دادن مشکلا ت، احترام متقابل و قبول اشتباهات و نهایتاً بهره گیری از تکنیکهای اسـتراحـت مطلق برای دوره‌های د بستانی، قبل از شروع تمرین‌ها لا زم به نظر می‌رسـد.

فهرست مراجع و منابع

۱- اصغرنژادفرید، علی اصغر(۱۳۷۷) – «تعیین میزان اثر بخشی آموزشهای بهداشت روانی در مدارس راهنمایی شهر تهران»، آموزش و پرورش تهران - [۱۰]

۲- ا- بالایان، مسروب (۱۳۷۰) – «روان‌شن‍اسی کودک به زبان ساده» - ته‍ران: مش‍عل [۱۱]

۳- الهی، اصغر (۱۳۷۳) - «نمایش درمانی‌های بومی» – دانشگاه علوم پزشکی ایران [۱۲]

۴– آل یاسین . م . (۱۳۸۲) – «کلید طلایی ارتباطات» - تهران، هامون [۱۳]

۵- توماس، گلین – سیلک، آنجل – (۱۳۷۰) - « مقدمه‌ای بر روانشناسی نقاشی کودکان» - ترجمه عباس مخبر - تهران - نشر طرح نو [۱۴]

۶- داوید یان‌ها راملون،(۱۳۷۶) «بحثی کوتاه دربارهٔ اولویت‌های بهداشت روانی در جمهوری اسلامی ایران»، فرهنگستان علوم پزشکی، گروه علوم بهداشتی و تغذیه تهران [۱۵]

۷- دی لئو، جوزف - (۱۳۷۵) . «تفسیر نقاشی‌های کودکان» ترجمه فاطمه فروزان – تهران - انتشارات سازمان بهزیستی کشور [۱۶]

۸- راهنما، علی اکبر – مهرداد، غلامعلی (۱۳۸۳) – «بررسی وضعیت بهداشت روانی و جسمانی دانش آموزان دیر آموز و عادی در مدارس استان همدان» – دوماهنامه علمی پژوهشی دانشگاه شاهد [۱۷]

۹- زابلی . پریسا - ثنایی ذاکر، دکتر باقر (۱۳۸۰) " سنجش سودمندی روش روان نمایشگری در بهبود مهارتهای رفع تعارض مادران با دختران دانش آموز سال اول دبیرستانهای منطقه ۲ تهران " پژوهشهای مشاوره . ج ۴ ش ۳ [۱۸]

۱۰- صاحبی، دکتر محمد علی - پور اعتماد، دکتر حمید رضا- محمدی . دکتر محمد رضا (۱۳۸۲) -«بررسی شاخص‌های ابعاد و رنگ در آزمون ترسیم آدمک رنگی کودکان و نوجوانان مبتلا به اختلال دو قطبی» – فصلنامه پایش [۱۹]

۱۱- فتحی . ط (۱۳۸۰) - «پسیکو درام» – تهران – سپند هنر[۲۰]

۱۲- فخری – فاطمه و همکاران (۱۳۸۲) - «بررسی تأثیر نمایش درمانی در افزایش مهارت‌های حرکتی و حافظه شنیداری کم توان ذهنی با هوش بهر۷۰-۵۵ در مقطع سنی ۱۰ تا ۱۵ سال». توانبخشی سازمان بهزیستی کشور [۲۱]

۱۳- کاوه، محمد حسین- شجاعی زاده، دکتر داود- شاه محمدی، دکتر داود – افتخار اردبیلی، دکتر حسین (۱۳۸۲) «نقش معلمان درزمینه بهداشت روانی در مدارس ابتدایی» - فصل نامه پایش [۲۲]

۱۴- محیط، احمد – شاه محمد، داود (۱۳۷۶) –«ارزشیابی کشوری بهداشت روانی»، اندیشه ورفتار - صفحات۳،۵و۱۵ [۲۳]

۱۵- مددی، نازنین (۱۳۷۹) - «بررسی تأثیر نقاشی درمانی بر کاهش مشکلات هیجانی کودکان ۷ تا ۱۱ ساله» - پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی - تهران مرکز [۲۴]

۱۶- موری کریستوفرجی لویز، آلن دی (۱۳۷۶)- " بارجهانی بیماریهاً - ترجمه پژمان شادپور - وزارت بهداشت ودرمان و آموزش پزشکی تهران [۲۵]

۱۷- ویلیامز، فیلیپ - (۱۳۷۵) «فرهنگ کودکان استثنائی» - احمد به پژوه وهمکاران- تهران - نشر بعثت [۲۶]

۱۸ - Burkitt E, Barrett M, DAvis A – ۲۰۰۳ - «Childrens Colour Choices for Completing Drawings of Affectively Characterised topics» Journal of Children Psychology and Psychiatry and Allied Disciplines [۲۷]

۱۹ - Landgarten .H.B –۱۹۸۱ - «Clinical Art Therapy» – New York: Brunner -Mazel [۲۸]

۲۰ - Levick M.F –۱۹۸۳ - « The Couldent Talk and they Drew» Charles .C– Tomas [۲۹]

۲۱- Lowendfeld , V –۱۹۵۷ - «Creative and Mental Growth» New York : Macmillan [۳۰]

۲۲ - Loghlin , N –۱۹۹۲ - «A trial of the use of psychodrama for women with alcohol problems» - pedeatr nurs [۳۱]

۲۳ - Saidi . SH – ۱۹۷۹ - «Values expressed in Nigerian children's drawings» - International journal of psychologe - ۳:۱۶۳-۱۶۹ [۳۲]

۲۴ - Saimon R.M –-۱۹۹۷- «Symbolic Images in Art as Therapy» London – Routledge [۳۳]

۲۵ - Stwart , w – ۲۰۰۱ - «Ax-A-Z of counseling theory and practice» – uk Netson tharues [۳۴]

پیوند به بیرون

• American Art Therapy Association
• Official International Expressive Arts Therapy Association
• Art Therapy at AllPsychologyCareers.com
• DINSART associació d'artteràpia i teràpies creatives
• [۳۵] زیبا شناخت - نوشته‌های پراکنده خسرو سینا
• [۳۶] مرکز مطالعات هنر درمانی
• [۳۷] هنر درمانی رویکرد جدید در درمان اختلالات روانی است
• [۳۸] طب مکمل
• [۳۹] [فایل صوتی] سخنرانی‌ابوالقاسم خوش کنش با عنوان
• کتاب ها

هنر درمانی