نور منطقةالبروجی

نور منطقة‌البروجی در آسمان شرقی، پیش از شفق.

نور منطقة‌البروجی که در ادبیات با نام فجر کاذب شناخته می‌شود^{[نیازمند منبع]} روشنایی کم‌فروغ، نسبتاً سفیدرنگ، و مخروطی شکل است که از نزدیکی خورشید در امتداد منطقة‌البروج کشیده شده‌است. این نور بر اثر پراش نور خورشید به‌وسیلهٔ غبار موجود در ابر منطقة‌البروجی پدید می‌آید. نور منطقة‌البروجی به‌مراتب ضعیف‌تر و کم‌سوتر از مهتاب و آلودگی نوری است، از این‌رو به‌سختی و فقط در آسمان‌های تاریک قابل مشاهده است. با افزایش فاصلهٔ این نور از خورشید، درخشندگی آن کاهش می‌یابد؛ بنابراین معمولاً فقط تا فاصلهٔ معینی از خورشید دیده می‌شود و ادامهٔ آن از نظرها پنهان است. اما در شب‌های بسیار تاریک، این نور همچون نواری دیده می‌شود که در سرتاسر دایرة‌البروج کشیده شده‌است. در واقع در آسمان‌های بسیار تاریک که صدها کیلومتر با نزدیک‌ترین شهر فاصله دارند، این نور کل آسمان را می‌پوشاند و اگر ماه در آسمان نباشد عهده‌دار شصت درصد نور آسمان است. در نقطهٔ مقابل خورشید، در دورترین نقطهٔ نور منطقة‌البروجی، تودهٔ مشابه بسیار کم‌نور بیضی‌شکلی دیده می‌شود که نور مخالف نام دارد. این پدیده برای نخستین بار در سال ۱۶۸۴ توسط جووانی دومنیکو کاسینی بررسی، و یک سال بعد، در سال ۱۶۸۴ توسط نیکلاس فاتیو دو دوئیلیه توضیح داده‌شد

چگونگی شکل‌گیری

نور منطقة‌البروجی بر اثر بازتاب نور خورشید از ذرات غبار درون منظومهٔ شمسی موسوم به غبار کیهانی پدید می‌آید. از این‌رو، طیف نور منطقة‌البروجی بسیار شبیه به طیف خورشید است. دلیل دیگر ایجاد این نور تابش نور خورشید به ذرات معلق و گرد و غبار منطقه دایره البروج است و چون دایره البروج دقیقاً یک صفحه است و ما درون این صفحه هستیم، روی کره آسمان دایره ای تشکیل شده و ناظر از روی زمین بخشی از این دایره را به صورت یک خط روی کره آسمان مشاهده می کند. درست مانند کهکشان راه شیری که نواری از آن از روی زمین قابل مشاهده است و نوار کهکشان راه شیری نامیده می شود.

جستارهای وابسته

• نور مخالف
• پدیدهٔ اپتیکی
• ابر منطقة‌البروجی
• نجوم اسلامی

منابع

«معین پناهنده»، شماره 18 ماهنامه آسمان شب