نقش روحانیت در تاریخ معاصر ایران

در طول تاریخ معاصر ایران، دین و مذهب بارها و در موارد گوناگون از طریق اعمال نفوذ روحانیون، بر سیاست تاثیر گذاشته‌است. انقلاب مشروطه، کودتای ۱۳۳۲، جنبش ملی شدن صنعت نفت و انقلاب سال ۵۷ ایران از جمله وقایعی است که تماماً یا بخشی تحت تاثیر روحانیون شیعی ضورت گرفته‌است. موارد زیر، از مهمترین قیام‌ها و حرکت‌های سیاسی-اسلامی است که از اواخر دوره قاجاریه تا آغاز انقلاب ایران در ایران به رهبری روحانیون شیعه رخ داده‌است:

در جریان انقلاب مشروطه

از راست به چپ:شیخ عبدالله لاهیجی، میرزا حسین طهرانی، آخوند خراسانی سه مجتهد ساکن نجف حامی مشروطیت ایران

• آخوند خراسانی، حاج میرزا حسین تهرانی و شیخ عبدالله لاهیجی ارکان سه‌گانهٔ فقهای عتبات حامی نهضت ملی مشروطیت ایران و طرفدار حکومت مشروطه بودند. آنها در جریان مشروطیت تلگراف‌ها و پیام‌هایی از نجف به ایران می فرستادند و در آن‌ها مردم را به مبارزه ترغیب می‌کردند. آنان طی تلگرامهایی خطاب به محمدعلی شاه قاجار در اجرای وظیفهٔ امر به معروف و نهی از منکر شاه را به پیامدهای استبداد سیاسی هشدار می‌دادند. همچنین مناقشاتی بین این سه و مشروعه‌خواهان تهران به رهبری شیخ فضل‌الله نوری صورت گرفته که طی آن‌ها سه مجتهد مقیم نجف از انقلاب ایران دفاع نموده‌اند.
• فتویٰ معروف میرزای شیرازی و به‌دنبال آن لغو امتیاز رژی (توتون و تنباکو)
• ترور ناصرالدین شاه به دست میرزا رضای کرمانی، از مریدان سید جمال‌الدین اسدآبادی و به دستور او
• برکناری امین السلطان از صدارت مظفرالدین شاه با مخالفت و مبارزهٔ آیت‌الله سیدعبدالله بهبهانی و شیخ فضل‌الله نوری
• تخریب ساختمان بانک استقراضی روس در بازار تهران (که در زمین وقفی ساخته شده بود) به فرماندهی شیخ محمد واعظ
• مهاجرت و تحصن علما در زاویه حضرت عبدالعظیم که در تاریخ مشروطه به «هجرت صغری» معروف است
• تظاهرات سال ۱۳۲۴ که موجب تقابل جدی دولت عین‌الدوله با مردم شد و به جمعه خونین معروف است
• مهاجرت سه هزارنفر از روحانیون شیعه که به «هجرت کبری» معروف شده و منجر به صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه و مشروطیت اول شد.
• نبرد آزادیخواهان تبریز با قوای روسیه به فرماندهی روحانیون در ماجرای اولتیماتوم روسیه و قضیه مورگان شوستر

دوره پهلوی

سید مجتبی نواب صفوی بنیانگذار جمعیت فدائیان اسلام

با ظهور رضا شاه و آغاز سلطنت دودمان پهلوی، قیام‌های مذهبی برای مدتی طولانی دچار وقفه شدند. مهمترین واقعه سیاسی-مذهبی در این دوره از تاریخ معاصر ایران، قیام مسجد گوهرشاد بود که به فرمان سید عبدالله شیرازی در اعتراض به لباس متحدالشکل رضاخانی در تابستان ۱۳۱۴ به وقوع پیوست. این قیام با خشونت قوای دولتی و به توپ بستن مسجد خاتمه یافت و طی آن قریب دوهزار نفر کشته شدند.

پس از واقعه مسجد گوهرشاد، تا سال ۱۳۲۸ عملاً مذهب نقش زیادی در سیاست ایران نداشت. در آبان‌ماه این سال، عبدالحسین هژیر، وزیر دربار محمدرضا پهلوی در مسجد سپهسالار کشته شد. این قتل توسط یکی از اعضای جمعیت فدائیان اسلام انجام شد. در بهمن ماه سال بعد، میتینگ بزرگی در مسجد شاه تهران و در حمایت از ملی شدن صنعت نفت برگزار شد. تنها چهل روز بعد سپهبد رزم‌آرا در همین مسجد (بازهم توسط فدائیان) کشته شد. این واقعه به ملی شدن صنعت نفت در ایران منتهی شد.