سنجش خرد ناب

اولین چاپ کتاب

سنجش خرد ناب یا نقد عقل محض (به آلمانی: Kritik der reinen Vernunft)‏ یا نقد اول اولین کتاب از سه‌گانهٔ فلسفه انتقادی ایمانوئل کانت است که اولین‌بار در سال ۱۷۸۱ چاپ شد. این کتاب مهم‌ترین اثر کانت است و دربارهٔ ویژگی‌های خرد و توان آن در شناخت متافیزیک می‌باشد.

کانت در این کتاب به بررسی و تقسیم‌بندی مقوله‌های شناخت و نیز بررسیِ محسوسات، ادراک و خرد ناب پرداخته است. او در این کتاب خرد را از محسوسات و ادراک جدا، و ویژگی‌های عقل محض در شناخت متافیزیکی را شرح داده‌است.

ترجمه فارسی

این کتاب را یک بار میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی در سال ۱۳۶۲ با عنوان «سنجش خرد ناب» (انتشارات امیرکبیر) از آلمانی به فارسی ترجمه و دو بار ویرایش و مجدداً چاپ نموده‌است. به دلیل پیچیدگی این متن، مترجم مجبور به تولید واژگانی از ریشه‌های فارسی و ساخت مناسب در زبان فارسی شده‌است که خواندن کتاب را برای عموم دشوار می‌کند.

در سال ۱۳۹۰ بهروز نظری این کتاب را تحت عنوان «نقد عقل محض» (نشر باغ نی، کرمانشاه) از انگلیسی به فارسی ترجمه کرده‌است، اما این کتاب از مراجع و اندیس‌گذاری‌های حرفه‌ای بی‌بهره‌است. متن کتاب نیز عیناً با ترجمهٔ ادیب‌سلطانی مطابقت کرده و صرفاً واژگان فلسفی با واژگانی عامی جایگزین شده‌اند. ناظران اهل فلسفه از جمله دکتر محمدعلی مرادی، استاد فلسفهٔ کانت در تهران معتقدند که این کتاب ترجمه نبوده و رونوشتی از ترجمهٔ میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی، با جای‌گزینیِ واژگانی است که خواندن آن را بسیار غیردقیق و ساده می‌نماید.

کاردانانِ دیگر امّا ارزیابی دیگری از ترجمه داشته‌اند. نویسنده‌ی نشریه‌ی تخصصی «کتاب ماه فلسفه»، به ترجمهٔ «بهروز نظری» خوش آمد گفته و می‌نویسد: "مترجم تلاش کرده‌است ضمن وفادار ماندن به ریزبینی‌های علمی اثر متنی روان‌تر نسبت به ترجمهٔ قبلی ارایه کند."

عده‌ای دیگر از متخصصان از بیخ و بُن با سره‌نویسی‌ای که میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی برگزیده مخالف‌اند.

جواد طباطبایی می‌نویسد:

"لغت بازی، در قلمرو اندیشه، چیزی از سنخ بازی‌ها و متعلقات آن است، یعنی مندرج در تحت تفنن است. تاریخ اندیشه ناحیه‌ای مهم در فرهنگ بشری است و نمی‌توان در آن از سر بازیچه وارد شد. آن چه در قلمرو تاریخ اندیشه لغت بازی خوانده می‌شود، ربطی به دیگر شاخه‌هایی از فرهنگ، که به طور عمده با زبان سر و کار دارند، مانند ادبیات، ندارد و بدیهی است که نباید این را از آن قیاس گرفت.... بدون ورود در تفصیل این بحث، می‌توان ترجمهٔ ادیب سلطانی از سنجش خرد ناب کانت را به عنولن شاهد مثال ذکر کرد... باید گفت که ادیب سلطانی با لغت سازی¬های بیرویه همهٔ زحمت¬های خود را بر باد داده‌است. اگرچه به ظاهر ادیب سلطانی کوشش کرده‌است متن آلمانی را به زبان سره برگرداند، اما با کنار نهادن گنجینهٔ مفاهیمی که بیش از یک هزاره مورد استفاده بود، فارسی فلسفی را به زبانی نامفهوم تبدیل کرده‌است بی آن که چیزی بر فارسی افزوده باشد.... زبان ادیب سلطانی، به رغم سره بودن ظاهری آن، سره نیست و مخلّ به انتقال اندیشه نیز هست. تأکید بر این سره بودن زبان فارسی کنونی از این حیث مهم است که لغت سازی بیرویه، که می‌تواند با میلی که ایرانی، بویژه اگر اهل تتبعات ادبی باشد، به واژه‌ها و بازی با آن‌ها دارد، به آسانی، به لغت بازی تبدیل شود و توهم دانشی دروغین ایجاد کند."

منطق استعلایی

منطق استعلایی در کتاب سنجش خرد ناب کانت مبحثی است که در آن قواعد ذهنی ماتقدم بررسی شده‌است. کانت منطق استعلایی خود را به دو بخش تحلیل و دیالکتیک استعلایی تقسیم کرده‌است. کانت از رشته راهنما استفاده می‌کند و می‌گوید که فاهمه یا درک همان قوه قضاوت کننده‌است که عملکردش همان مقوله‌ها هستند. فاهمه در واقع قوه شناخت از طریق مفاهیم است که این عمل همان قضاوت کردن است و ذهنیات را به هم مربوط می‌کند.^{[نیازمند منبع]}

تحلیل استعلایی

تحلیل استعلایی منطق آنچه درست است می‌باشد. تحلیل استعلایی خود شامل دو بخش تحلیل مفاهیم و تحلیل اصول است که اولی استنتاج متافیزیک مفاهیم ناب و استنتاج استعلایی این مفاهیم و دومی سیستم اصول را نتیجه می‌دهد.^{[نیازمند منبع]}

دیالکتیک استعلایی

دیالکتیک استعلایی منطق آنچه نادرست است می‌باشد. یالکتیک استعلایی یا «گونه‌های پس پرده» بخشی از کتاب خرد ناب کانت است که راجع به رفلکس استعلایی توضیح می‌دهدکه در هر رفلکسی خرد ناب سه ایده اصلی (روح و جهان و خدا) را تولید می‌کند و این ایده‌ها مفاهیم ناب فاهمه را متحد الشکل می‌کنند. گونه‌های پس پرده کانت به سه بخش مغالطه و تعارض و ایده‌آل تقسیم بندی می‌شود. وقتی صحبت از دیالکتیک میاید همه منتظر تضاد هستند در دیالکتیک استعلایی، کانت از تضادهایی صحبت به میان میاورد که از مفاهیمی از پس پرده جهان به وجود میایند.^{[نیازمند منبع]}

منابع

• سنجش خرد ناب، ایمانوئل کانت، میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی (مترجم)، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۲

پیوند به بیرون

• کانت در "نقد عقل محض"
• متن کامل کتاب (آلمانی) در پروژه گوتنبرگ
• متن کامل ترجمه انگلیسی کتاب University of Adelaide Library Electronic Texts Collection.
• مجلهٔ کتاب ماه فلسفه مقاله پیشخوان فارسی (PDF)
• سایت جدال قدیم و جدید مقاله (دربارهٔ ترجمهٔ متن‌های اندیشهٔ سیاسی جدید مورد شهریار ماکیاوللی)

جستارهای وابسته

• عقل محض
• کانت