نجوم کروی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

نجوم کروی، علم هیئت یا نجوم موقعیتی، شاخه‌ای قدیمی از نجوم است برای تعیین موقعیت و حرکت ظاهری اجرام سماوی[۱] روی کره آسمان که با توجه به تاریخ، زمان و مکان خاص بر روی زمین دیده می‌شود. نجوم کروی به روش ریاضی، هندسه کروی و اندازه‌گیری اخترسنجی متکی است.[۲]

دانش هیأت، بر مبنای قواعد علوم ریاضیات و هندسه استوار گردیده است و بر این اساس، با محاسبات دقیق فلکی و در پرتو این دانش می‌توان پدیده‌های سماوی مانند کسوف، خسوف و احوال هلال ماه را استنباط کرد. یکی از فوائد علم هیأت، استخراج تقویم سالانه و غیر آن است. همچنین با استفاده از این دانش، امکان جهت یابی و قبله یابی به صورت دقیق وجود دارد و پیشبینی اوضاع و احوال فلکی امکان پذیر می‌باشد.

تاریخچه[ویرایش]

نجوم کروی معمولا در قدیم با عنوان علم هیئت شناخته می شده است که خود شاخه مهم علم نجوم بوده است. نجوم در قدیم (سنت یونانی و اسلامی) معمولا شامل هئیت یا علم فلک، زیج و مباحث احکام نجوم اطلاق می شده است که امروزه احکام نجوم در قالب علم جداگانه اختربینی گنجانده می شود. علم هیئت مهمترین قسمت نجوم بوده است.[۳]

هیئت قدیم[ویرایش]

هیات قدیم یا دوره نخست تاریخ نجوم یعنی زمین مرکزی توسط بطلميوس دانشمند يوناني به کمال رسید, وی قبل از ميلاد مسيح مدلي براي حرکت سيارگان و خورشيد ارايه داد که دست کم تا 15 قرن پس از او در بين ستاره شناسان پذيرفته شده بود. اين مدل جوابگوي مسايل مطرح شده در عصر خود بود. منجمان با استمداد از آن قادر به پيشگويي پديده هاي فلکي مانند کسوف و خسوف بودند, همچنين مي توانستند حالات ماه را از قبل محاسبه نمايند. در این هیات زمین مرکز و ساکن بود و همه اجرام درگردش بودن. به جز ماه و خورشيد که حرکت مداري ساده اي داشتند, هريک از سيارات علاوه بر حرکت به دور زمين, حرکات مداري ديگري به گرد خود داشتند. با اين حرکات تغيير موضع آنان در رصدهاي نجومي توجيه مي شد.[۴]

هیئت جدید[ویرایش]

هييت جديد یا دوره دوم تاریخ نجوم (خورشید مرکزی) به کشيش لهستاني, کوپرنيک در قرن شانزدهم ميلادي, نسبت داده شده است. او فرضيه حرکت زمين را مطرح کرد. در يک قرن ديگر دانشمند بزرگ آلماني, يوهانس کپلر با مطالعات فراوان و تکيه بر رصدهاي دانشمند دانمارکي تيکو براهه, توانست مدل کوپرنيکي را تکميل نمايد. او همچنين موفق به وضع قوانين حرکت سيارات شد. همزمان با او دانشمند ايتاليايي, گاليله توانست با استفاده از تلسکوپ دست ساز خود, اسرار بيشتري از آسمان را روشن نمايد. در نهايت دانشمند انگليسي, نيوتن در اواخر قرن هفدهم ميلادي با وضع قوانين حرکت و قانون جاذبه عمومي, توانست دستاوردهاي دانشمندان پيشين را تکميل نمايد. او همچنين توانست توجيه علمي حرکت مداري را بيان کند. قانون جاذبه نيوتن سرمنشا پيشرفت هاي دانش جديد بشري در زمينه هاي مختلف از جمله اختراع ماهواره ها بود.[۵]

موضوعات و روش‌شناسی[ویرایش]

این شاخه از قدیمی‌ترین شاخه‌های نجوم است. به متودهای هندسه کروی و سنجش‌ها دراخترسنجی کمک می‌کند. این شاخه از نجوم قدیمی‌ترین شاخه‌است و قدمتش به عهد باستان می‌رسد. ملاحظه‌هایی که از اجرام آسمانی شده‌است (و همچنان می‌شود) برای هدفهای نجومی و مذهبی مهم هستند، همان طور که برای ثبت اوقات و هدایت کردن. علم اندازه گیری واقعی مکانهای اجرام سماوی (آسمانی) در آسمان به عنوان اخترسنجی شناخته می‌شود. عنصرهای ابتدایی نجوم کروی با سیستم‌ها و زمان متناسب است. مختصات اجرام در آسمان با سیستم مختصات استوایی فهرست بندی می‌شوند. که بر روی تصویر استوای زمین روی کرهٔ آسمان پایه گذاری شده‌اند. مکان یک شیء در این سیستم با اصطلاحات بعد (α) و میل (δ) داده شده‌است. عرض جغرافیایی و موقعیت زمانی می‌توانند برای رسیدن به مکان یک شیء در سیستم مختصات عمودی، شامل سمت و ارتفاع استفاده شوند.

این شاخه از نجوم به دلیل پایه گذاری آن بر مشاهدات بصری و استقلال آن از ماهیت اصلی حرکت هر جسم در مرور زمان دستخوش تغییرات قابل ملاحظه ای نمی شود و آنچه امروزه از آن موجود است با گذشته شباهت بالایی دارد.

مختصات اجرام آسمانی مثل ستارهها و کهکشانها در یک فهرست، فهرست بندی شده‌است، که مکان آن را برای زمان (سال) مشخص، می‌دهد. البته اثرهای ترکیب شدهٔ انحراف مسیر و گردش سبب تغییر مختصات به مقدار کمی در طی زمان می‌شود. اثر این تغییرات در حرکت زمین با انتشارفهرستهای تجدید نظر شده در نوبتهای دیگر، جبران می‌شود.

برای تعیین مکان خورشید و سیارهها، از نقشه‌های مخصوص نجومی استفاده می‌شود. این نقشه مکان‌های این اجرام را در کرهٔ آسمان در یک تاریخ و زمان مشخص، به ما می‌دهد، که می‌تواند به مختصات مناسب مبدل شود.

چشم غیر مسلح بشر می‌تواند ۶۰۰۰ ستاره را ببیند. که تقریباً نصفشان، در هر زمانی زیر خط افق قرار دارند.

در جدولهای مدرن ستاره‌ها، کرهٔ آسمان به ۸۸ صورت فلکی تقسیم شده‌است. هر ستاره‌ای در یک صورت فلکی قرار دارد. صورت فلکی‌ها برای هدایت کردن مفیدند. ستاره قطبی برای یک بیننده که در نیم کرهٔ شمالی قرار دارد نزدیک شمال اوست. این ستاره همیشه در موقعیتی نزدیک بالای قطب شمال قرار دارد.[۲]

دانشمندان علم هیأت[ویرایش]

برخی از دانشمندان این رشته عبارتند از:

پانویس[ویرایش]

  1. مباحث المپیاد نجوم وبسایت ماهنامه آسمان شب
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Spherical astronomy»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲).
  3. علم هیأت و نجوم از نظر اخوان الصفا دایرةالمعارف طهور
  4. هیئت بطلمیوس وبگاه نمایندگی ولی فقیه در امور حج
  5. هیئت جدید وبگاه نمایندگی ولی فقیه در امور حج

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]