نامگان سیارات

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نقشهٔ ماه از اطلس دستی آدریس آلگماینر[۱]، ویرایش یکم (۱۸۸۱). پیش از استانداردسازی نام‌ها.
فهرست‌های ستاره‌شناسی

نامْگان سَیّارات[۲] مجموعهٔ نام‌های رسمی و استانداردی است که به عوارض جغرافیایی سطوح سیارات دیگر و قمرهای طبیعی آن‌ها داده شده‌است. وظیفهٔ نام‌گذاری این عارضه‌ها از سال ۱۹۱۹ میلادی بر عهدهٔ اتحادیه جهانی اخترشناسی[۳] جهانی است.

نام نوع عارضه[ویرایش]

انواع پدیده‌های جغرافیایی که در همهٔ سیارات وجود دارد به صورت زیر شناسایی و دسته‌بندی شده و اصطلاحات زیر برای آن‌ها در نظر گرفته شده‌است. نام‌های انگلیسی به صورت مفرد و جمع آمده‌اند.

نام انگلیسی پدیده نام فارسی توضیح مخفف
Albedo feature عارضه بازتابه ناحیه‌ای که با پیرامون خود تفاوت روشنایی نشان می‌دهد. AL
Arcus, arcūs کمانه عارضهٔ کمانی‌شکل AR
Astrum, astra اخترک عارضه‌های پرتوشکل بر سطح ناهید (زهره) AS
Catena, catenae رشته‌دهانه زنجیره‌ای از دهانه‌های برخوردی CA
Cavus, cavi کاوک فروافتادگی‌های توخالی و کاو غیرمنظم با کناره‌های شیبدار. معمولاً به صورت خوشه‌ای کنار هم وجود دارند. CB
Chaos terrain آشفته‌زمین منطقهٔ مشخصی که عوارضی درهم و آشفته دارد. CH
Chasma, chasmata شکافه فروافتادگی عمیق و طولانی با کناره‌های شیبدار CM
Colles ماهوره مجموعه‌ای از تپه‌ماهورها. CO
Corona, coronae تاج‌وار یک عارضه بیضی‌شکل. این نام فقط برای عارضه‌های روی سیارهٔ ناهید و قمری به نام میراندا استفاده می‌شود. CR
Crater, craters دهانه برخوردی یک فروافتادگی مدور که در پی یک رخداد برخوردی پدید آمده باشد. AA
Dorsum, dorsa ستیغه پشته‌ای کوهستانی DO
Eruptive center مرکز انفجاری یک آتشفشان فعال بر روی قمری به نام آیو (Io). ER
Facula, faculae روزنک نقطه‌ای روشن FA
Farrum, farra قرصک ساختارهایی مانند نان لواش گِرد یا زنجیره‌ای از این ساختارها FR
Flexus, flexūs تورک کوهستانی کم‌ارتفاع و قوسی‌شکل با بریدگی‌هایی مانند گوش‌ماهی بر روی آن. FE
Fluctus, fluctūs فشانک ناحیه‌ای که با برون‌فشانده‌های آتشفشان پوشیده شده. FL
Flumen, flumina جویباره کانالی بر قمری به نام تیتان که ممکن است حاوی مایعات باشد. FM
Fossa, fossae گوداله فروافتادگی دراز و باریک و توخالی FO
Insula, insulae آبخوستک جزایر یا خشکی‌های تک‌افتاده که توسط یک منطقه مایعاتی احاطه (یا تقریباً احاطه) شده‌باشد. IN
Labes, labēs لغزک زمین‌لغزه‌ها LA
Labyrinthus, labyrinthi مازک مجموعه‌ای از دره‌ها و کوهستان‌های جالب توجه. LB
Lacus دریاچه‌وار یک دشت دریاچه‌مانند بر روی بهرام (مریخ)، ماه و تیتان LC
Landing site name نام نزدیک به ماه‌نشین عوارضی بر سطح ماه که در نزدیکی محل فرود فضاپیماهای پروژه آپولو قرار دارند. LF
Large ringed feature عارضه بزرگ حلقوی عوارض مرموز حلقه‌ای‌شکل LG
Lenticula, lenticulae لپه‌وار لکه‌های تیره‌رنگ کوچک بر روی قمری به نام اروپا LE
Linea, lineae خطک عارضه‌های طویل تاریک یا روشن، ممکن است خمیده یا مستقیم باشند. LI
Macula, maculae لکه‌وار لکه‌های تیره، ممکن است شکلی نامنظم داشته‌باشند. MA
maria دریاوار دشتهایی کروی‌شکل و بزرگ بر روی کرهٔ ماه، بهرام و قمر تیتان ME
Mensa, mensae کوهمیزه یک برآمدگی با رویهٔ تخت با لبه‌های پرتگاهی MN
Mons, montes کوه کوهای سطح کرات MO
Oceanus اقیانوس‌وار یک منطقهٔ بسیار بزرگ تیره‌رنگ. تنها در مورد کرهٔ ماه استفاده می‌شود. OC
Palus, paludes مرداب‌وار دشت‌های کوچک. تنها در مورد کرهٔ ماه و بهرام استفاده می‌شود. PA
Patera, paterae دیگ‌وار دهانهٔ نامنظمی که لبه‌های خط‌خطی دارد. معمولاً فروافتادگی‌های بشقابی‌شکل بر فراز آتشفشان‌ها. PE
Planitia, planitiae هامونه دشت پست PL
Planum, plana فلاته یک فلات یا پشته بلند PM
Plume پَرَک یک عارضه سَردفِشانی (cryovolcanic) بر روی تیتان. این اصطلاح دیگر استفاده نمی‌شود. PU
Promontorium, promontoria دماغک یک عارضهٔ دماغه‌مانند. بیشتر بر روی ماه. PR
Regio, regiones منطقه‌وار یک ناحیهٔ بزرگ که رنگ و نور آن با اطرافش تفاوت داشته‌باشد. RE
Reticulum, reticula توروار الگوهای توری‌شکل بر روی ناهید RT
Rima, rimae شیاروار شکاف‌های شیاری. بیشتر بر روی ماه RI
Rupes, rupēes پرتگاهه شیب‌های پرتگاهی RU
Satellite feature عارضهٔ اقماری عارضه‌ای که با عارضه کناری خود هم‌نام است. SF
Scopulus, scopuli صخره‌وار پرتگاه قطعه‌قطعه SC
Sinus خلیج‌وار یک دشت کوچک خلیج‌وار SI
Sulcus, sulci چینک چین و شکن‌های نسبتاً موازی SU
Terra, terrae سرزمینه بخش‌های خاکی بسیار بزرگ TA
Tessera, tesserae کاشی‌وار منطقهٔ چندضلعی کاشی‌شکل. تنها در مورد ناهید (زهره) استفاده می‌شود. TE
Tholus, tholi گنبدوار تپه یا کوه کوچک گنبدی‌شکل TH
Undae تپه‌زار دشتی پوشیده از تپه‌ماهورها UN
Vallis, valles دره‌وار یک دره VA
Vastitas, vastitates کویره یک کویر بزگ. تنها عارضه با این نام کویره شمالی (Vastitas Borealis) است. VS
Virga, virgae نوارک نواره‌ای از رنگ VI

دسته‌بندی اصطلاحات هر سیاره و قمر[ویرایش]

بهرام (مریخ)[ویرایش]

نمونه‌ای از نامگان مریخ مربوط به چهارگوش کویپر[۴] یکی از دهانه‌های این بخش به نام رودکی، شاعر نامدار پارسی‌گو نام‌گذاری شده‌است.
نوع عارضه فهرست کنونی نوع نامگذاری
دهانه‌ها فهرست [۱] هنرمندان، موسیقیدانان، نقاشان و مؤلفان معروف فقید
ستیغه‌ها فهرست [۲] اخترشناسانی که مطالعاتی دقیق از سیاره‌ها داشتند.
گوداله‌ها فهرست [۳] آثار بزرگ معماری
کوها فهرست [۴] یک کوه دارد: کوه گرما (Caloris Montes)
هامونه‌ها فهرست [۵] نام‌های سیاره و ایزدبانوی ناهید در زبان‌های گوناگون
پرتگاهه فهرست [۶] کشتی‌های اکتشافی و علمی مهم
دره‌وار فهرست [۷] تأسیسات رادیوتلسکوپ

ناهید (زهره)[ویرایش]

به جز سه عارضه، بقیه عوارض جغرافیایی سیاره ناهید نام‌های زنانه دارند. آن سه عارضه پیش از استانداردسازی نام‌گذاری شده‌بود. این سه عارضه عبارتند از: منطقه‌وار آلفا[۵]، منطقه‌وار بتا[۶] و کوه مکسول. (به افتخار جیمز کلارک مکسول).

نوع عارضه فهرست کنونی نوع نام‌گذاری
اخترک‌ها ندارد

[۸]

ایزدبانوها و نام‌های متفرقه
شکافه‌ها فهرست [۹] ایزبانوهای شکار، ایزدبانوهای ماه
ماهوره‌ها فهرست [۱۰] ایزدبانوهای دریا
تاج‌وارها فهرست [۱۱] ایزدبانوهای باروری و زمین
دهانه‌ها فهرست [۱۲] بالای ۲۰ کیلومتر: زنان معروف؛ زیر ۲۰ کیلومتر: نام‌های معمول دختران
ستیغه‌ها فهرست [۱۳] ایزدبانوهای آسمان
قرصک‌ها فهرست [۱۴] ایزدبانوهای آب
فشانک‌ها فهرست [۱۵] ایزدبانوها، متفرقه
گوداله‌ها فهرست [۱۶] ایزدبانوهای جنگ
مازک‌ها فهرست [۱۷] ایزدبانوها، متفرقه
خطک‌ها فهرست [۱۸] ایزدبانوهای جنگ
کوها فهرست [۱۹] ایزدبانوها، متفرقه (و یک دانشمند رادار)
دیگ‌وارها فهرست [۲۰] زنان مشهور
هامونه‌ها فهرست [۲۱] قهرمانان افسانه‌ای زن
فلاته‌ها فهرست [۲۲] ایزدبانوهای آبادانی
منطقه‌وارها فهرست [۲۳] غول‌ها و تیتان‌های ماده
پرتگاهه‌ها فهرست [۲۴] ایزدبانوهای خانه و کاشانه
سرزمینه‌ها فهرست [۲۵] ایزدبانوهای عشق
کاشی‌وارها فهرست [۲۶] ایزدبانوهای سرنوشت و نیک‌بختی
گنبدوارها فهرست [۲۷] ایزدبانوها، متفرقه
تپه‌وارها فهرست [۲۸] ایزدبانوهای بیابان
دره‌وارها فهرست [۲۹] (برای عارضه‌های طویل‌تر از ۴۰۰ کیلومتر) نام سیاره ناهید در زبان‌های گوناگون؛ (کوتاه‌تر از ۴۰۰ کیلومتر) ایزدبانوهای رودخانه

کره ماه[ویرایش]

نوشتار مرتبط: فهرست دریاوارهای کره ماه

نوع عارضه نوع نامگذاری
دهانه‌ها دهانه‌های ماه عموماً به نام دانشمندان، هنرمندان و مکتشفان درگذشتهٔ نامی نام‌گذاری شده‌است. افزون بر این دهانه‌های درون و پیرامون دریای مُسکُوی[۷] به نام کیهان‌نوردان درگذشتهٔ روسی و دهانه‌های درون و پیرامون دهانه آپولو به نام فضانوردان درگذشتهٔ آمریکایی نامیده شده‌اند. در صورت کشته‌شدن فضانوردان کشورهای دیگر در مأموریت‌های آینده، قرار است همین منوال برای نام‌گذاری‌های بعدی ادامه یابد.
آبگیروارها (دریاچه‌وارها، دریاوارها، مرداب‌وارها و خلیج‌وارها) نام‌های لاتین مربوط به توصیف هوا و مفاهیم انتزاعی دیگر.
کوها نام‌گذاری‌شده به نام رشته‌کوهای کرهٔ زمین یا دهانه‌های مجاور.
پرتگاهه‌ها نام‌گذاری‌شده به نام رشته‌کوهای مجاور.
دره‌وارها نام‌گذاری‌شده به نام عارضه‌های مجاور.
دیگر عوارض عوارضی که در هیچ‌یک از دسته‌های بالا جای نمی‌گیرند به نام دهانه‌های برخوردی مجاور نام‌گذاری شده‌اند.

بهرام و اقمارش[ویرایش]

بهرام (مریخ)[ویرایش]

یک نقشهٔ اولیه از بهرام توسط جووانی اسکیاپارلی که در آن عارضه‌های بازتابه ذکر شده‌است.
نوع عارضه نوع نام‌گذاری
دهانه‌های بزرگ دانشمندان درگذشته‌ای که به مطالعه بهرام کمک کرده‌اند. نویسندگانی که داستان‌هایی در مورد بهرام نوشته‌اند.
دهانه‌های کوچک روستاهای جهان با جمعیت کم‌تر از صد هزار.
دره‌وارهای بزرگ نام بهرام و ستاره در زبان‌های گوناگون
دره‌وارهای کوچک نام‌های باستانی و امروزی رودخانه‌ها
دیگر عارضه‌ها به نام نزدیک‌ترین عارضه بازتابه در نقشه‌های اسکیاپارلی یا آنتونیادی.

به هنگام فرود کاوشگرهای مریخ‌نشین، انواع نام‌های تفریحی و غیررسمی به تپه‌ها و صخره‌ها و گودال‌ها داده‌شده‌است. نام‌هایی مانند مارک‌های بستنی‌ها و شخصیت‌های کارتونی آمریکایی برای نمونه باب اسفنجی[۸] و دوستش پاتریک.

دیموس[ویرایش]

دو دهانهٔ نام‌گذاری شده در دیموس

نام عارضه‌های دیموس مربوط می‌شود به مؤلفانی که در مورد قمرهای مریخ نوشته‌اند. هم‌اینک دو عارضهٔ نام‌گذاری‌شده بر دیموس وجود دارد یکی دهانه سویفت و دیگری دهانه ولتر. جاناتان سویفت و ولتر وجود اقمار مریخی را پیش‌بینی کرده‌بودند.

فوبوس[ویرایش]

تمامی عارضه‌های فوبوس به نام دانشمندانی که در کشف و مطالعه قمرهای بهرام سهیم بوده‌اند و همچنین شخصیت‌ها و مکان‌های داستان سفرهای گالیور نامیده شده‌اند.

قمرهای مشتری (هرمز)[ویرایش]

افراد و مکان‌ها در افسانه آمالتئا

عارضه‌های تیب به نام افراد و مکان‌ها در افسانه تیب[۹] نام‌گذاری شده‌اند. در حال حاضر تنها یک عارضه در تیب نام‌گذاری شده و آن دهانه زتوس[۱۰] است.

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
مرکزهای انفجاری فعال به نام ایزدان و قهرمانان آتش، خورشید یا تندر.
رشته‌دهانه‌ها به نام ایزدان خورشیدی
فشانک‌ها به نام ایزدان و قهرمانان آتش، خورشید، تندر و آتشفشان و آهنگرهای افسانه‌ای.
کوهمیزه‌ها، کوها، فلاته‌ها، منطقه‌وارها و گنبدوارها برگرفته از افسانه آیو یا کمدی الهی دانته و همچنین نام عارضه‌های مجاور.
دیگ‌وارها به نام ایزدان و قهرمانان آتش، خورشید، تندر و آتشفشان و آهنگرهای افسانه‌ای.
دره‌وارها برگرفته از نام عارضه‌های مجاور.

اروپا[ویرایش]

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
نواحی آشفته مکان‌های افسانه‌های سلتی
دهانه‌ها ایزدان و قهرمانان سلتی
تورک‌ها مکان‌های افسانه اروپا
عوارض بزرگ حلقوی دوایر سنگی سلتی
لپه‌وارها ایزدان و قهرمانان سلتی
خطک‌ها شخصیت‌ها در افسانه اروپا
لکه‌وارها مکان‌های افسانه اروپا
منطقه‌وارها مکان‌های افسانه‌های سلتی

گانیمد[ویرایش]

نوع عارضه نوع نامگذاری
دهانه‌ها، رشته‌دهانه‌ها ایزدان و قهرمانان مردم قدیم هلال بارور
روزنک‌ها مکان‌ها در افسانه‌های مصر
گوداله‌ها ایزدان و سروران اقوام باستان هلال بارور
دیگ‌وارها وادی‌ها در هلال بارور
منطقه‌وارها اخترشناسانی که قمرهای مشتری را کشف کردند
چینک‌ها مکان‌ها در افسانه‌های اقوام کهن

کالیستو[ویرایش]

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
عارضه‌های بزرگ حلقوی خانه‌های ایزدان و قهرمانان
دهانه‌ها قهرمانان زن و مرد در داستان‌های شمال اروپا
رشته‌دهانه‌ها مکان‌های افسانه‌ای ارتفاعات بلند

قمرهای کیوان (زحل)[ویرایش]

شخصیت‌های افسانه یونانی دوقلوها (کَستور و پولوکس)[۱۱]

شخصیت‌های افسانه یونانی دوقلوها (کستور و پولوکس)

افراد و مکان‌ها از افسانه‌های مرگ آرتور[۱۲] نوشتهٔ توماس ملوری[۱۳]

افراد و مکان‌ها در داستان هزار و یک‌شب، نوشتهٔ برتون

افراد و مکان‌های داستان اودیسه اثر هومر

افراد و مکان‌های داستان انه‌ئید اثر ویرژیل

افراد و مکان‌های افسانه‌های آفرینش

تیتان[ویرایش]

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
عارضه‌های بازتابه بزرگ روشن مکان‌های مقدس و افسون‌شده از افسانه‌ها و داستان‌ها و اشعار سراسر جهان
عارضه‌های بازتابه بزرگ تیره دریاهای آغازین و آب‌های افسون‌شده در افسانه‌های جهان
دهانه‌ها و احتمالاً دریاچه‌ها دریاچه‌های همهٔ قاره‌های جهان
کانال‌های نهری رودخانه‌های همه قاره‌های جهان
دیگر عارضه‌ها ایزدان خوش‌بختی، آشتی و هماهنگی در فرهنگ‌های جهان

ایزدان خورشید وماه

مکان‌ها و افراد در سرود رولاند[۱۴] (ترجمه سیرز[۱۵])، قدیمی‌ترین اثر در زبان فرانسه

فوبه[ویرایش]

نمونهٔ نامگان دهانه‌های برخوردی فوبه.
نوع عارضه نوع نام‌گذاری
دهانه‌ها نام افراد مرتبط با فوبه، یکی از شخصیت‌های اساطیر یونانی و افراد داستان آرگوناتیکا اثر آپولونیوس رودیوس یا گایوس والریوس فلاکوس.
دیگر عارضه‌ها مکان‌ها در داستان آرگوناتیکا.

قمرهای اورانوس[ویرایش]

ارواح و پریان خبیث در افسانه‌ها

شخصیت‌ها و مکان‌ها در نمایشنامه‌های شکسپیر

ارواح منفرد

ارواح بدطینت افسانه‌ای

شخصیت‌های زنانه و مکان‌ها در رمان‌های شکسپیر

افراد و قهرمان‌های تراژدی‌های شکسپیر

  • قمرهای کوچک:

هم‌اینک پدیده‌های موجود بر سطح اقمار کوچک اورانوس نام‌گذاری نشده‌اند البته نوع نام‌گذاری در نظر گرفته شده برای این عارضه‌ها، نام قهرمانان زن در نمایشنامه‌های شکسپیر و پوپ است.

قمرهای نپتون[ویرایش]

ارواح و ایزدان و ایزدبانوهای آب، غیر رومی و غیر یونانی.

هنوز پدیده‌ه‌های جغرافیایی این قمر شناخته‌شده و نام‌گذاری نشده‌اند. پس از کشف، قرار است نام نرئیدها (پریان دریایی افسانه‌های یونان) بر آن‌ها گذارده‌شود.

  • قمرهای کوچک:

پدیده‌ه‌های جغرافیایی دیگر قمرها قرار است پس از کشف، به نام ایزدان و ایزدبانوهای افسانه‌های نپتون و پوزئیدون نامیده شوند.

پلوتو[ویرایش]

هم‌اینک عارضه‌های این سیاره هنوز نام‌گذاری نشده‌اند زیرا با تلسکوپ‌های فعلی تشخیص دقیق ان‌ها میسر نیست. قرار بر اینست که پس از کشف این عارضه‌ها، چه از طریق تلسکوپ‌های بهتر و چه بعد از گذر فضاپیمای روباتیک افق‌های جدید[۱۶] از کنار پلوتو، عارضه‌های جغرافیایی این سیاره به نام ایزدان جهان زیرین نام‌گذاری بشوند.

سیارک‌ها[ویرایش]

ایدا ۲۴۳[ویرایش]

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
دهانه‌ها غارهای جهان
ستیغه‌ها همکاران در پروژه گالیله
منطقه‌وارها کاشف آیدا و مکان‌های مربوط به وی

(۲۴۳) ایدا یک داکتیل[ویرایش]

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
دهانه‌ها داکتیل (موجودات افسانه‌های) از کوه ایدا در جزیره کرت

گاسپرا ۹۵۱[ویرایش]

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
دهانه‌ها چشمه‌های آب معدنی جهان
منطقه‌وارها کاشف گاسپرا و همکاران در پروژه گالیله.

ماتیلده ۲۵۳[ویرایش]

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
دهانه‌ها میدان‌های ذغال‌سنگ و حوضه‌های آبخیز جهان

اروس ۴۳۳[ویرایش]

نوع عارضه نوع نام‌گذاری
دهانه‌ها نام‌های افسانه‌ای شهوانی
منطقه‌وارها کاشفان اروس
ستیغه‌ها دانشمندان سهیم در کشف و مطالعهٔ اروس

پانویس‌ها[ویرایش]

  1. Andrees Allgemeiner Handatlas
  2. Planetary nomenclature
  3. International Astronomical Union
  4. Kuiper quadrangle
  5. Alpha Regio
  6. Beta Regio
  7. Mare Moscoviense
  8. SpongeBob SquarePants
  9. Thebe myth
  10. Zethus
  11. Castor and Pollux
  12. Le Morte d'Arthur
  13. Thomas Malory
  14. Chanson de Roland
  15. Sayers
  16. New Horizons

منابع[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]